İnsan Hakları

İzmir Aliağa’da HABAŞ Demir Çelik Fabrikası’nda çıkan patlama sonucu 19 işçi hayatını kaybetti. Ege İşçi Birliği’nden Yücel Memiş, İHD’den Ahmet Rodi Polat ve İSİG Meclisi’nden Dr. Aslı Odman; iş cinayetlerinin ardındaki güvencesizliği, devletin denetim eksikliğini ve yargıdaki cezasızlık düzenini Niha+’a anlattı.

Fotoğraf: Murat Kocabaş/AFP

İzmir’in Aliağa ilçesinde faaliyet gösteren HABAŞ Demir Çelik Fabrikası’nda 9 Kasım’da meydana gelen patlama sonucu 19 işçi yaşamını yitirdi. Patlamada hayatını kaybedenlerin sayısı, ağır yaralı Abdullah Kılınç’ın 11 Kasım’da yaşamını yitirmesiyle 19’a yükseldi.

Patlamanın elektrik ark ocaklarından birinde yürütülen planlı bakım çalışmaları sırasında meydana geldiği, fabrikada kazan değişimi yapıldığı sırada kopan tavan vincinin ark ocağına ve doğal gaz hattına çarpması sonucu patlamanın tetiklendiği bildirildi.

Patlamanın ardından gözaltına alınan 11 kişiden 9’u tutuklandı. Şirketin yönetim kurulu başkanı Mehmet Rüştü Başaran dahil iki şüpheli, ev hapsiyle adli kontrol şartı uygulanarak serbest bırakıldı.

Veriler ne söylüyor?

İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği (İSİG) Meclisi’nin 2013-2022 tarihlerini kapsayan “Aliağa iş cinayetleri” raporuna göre 2013 yılında en az 7 işçi, 2014 yılında en az 3 işçi, 2015 yılında en az 7 işçi, 2016 yılında en az 14 işçi, 2017 yılında en az 15 işçi, 2018 yılında en az 14 işçi, 2019 yılında en az 7 işçi, 2020 yılında en az 14 işçi, 2021 yılında en az 11 işçi ve 2022 yılının ilk altı ayında en az 5 işçi Aliağa’da hayatını kaybetti.

HABAŞ’ın 2025 sürdürülebilirlik raporuna göre kayıp günlü iş kazaları çalışanlarda 109’dan 146’ya çıkarak yüzde 34 arttı, taşeron çalışanlarında 38’den 83’e çıkarak yüzde 118 arttı.

İSİG Meclisi’nin paylaştığı verilere göre şirkete ait işletmelerde 1999’dan bugüne kadar en az 45 işçi yaşamını yitirdi.

Ege İşçi Birliği Sözcüsü Yücel Memiş, İnsan Hakları Derneği (İHD) İzmir Şube Eş Başkanı ve MYK üyesi Ahmet Rodi Polat ve İSİG Meclisi Üyesi Akademisyen Dr. Aslı Odman; HABAŞ’taki patlamayı ve iş cinayetlerini Niha+’a değerlendirdi.

Memiş: Fabrikayı gezerken bile ölebileceğiniz bir ortam var

Ege İşçi Birliği Sözcüsü Yücel Memiş, demir-çelik sektöründe genel olarak işçi ölümlerinin yaşandığını, HABAŞ’ta da bu toplu ölümden önce en son 21 Ekim ve 5 Kasım’da iki işçi cinayetinin daha gerçekleştiğini söyleyerek sözlerine başladı.

Yücel Memiş

Memiş, demir-çelik sektörünün çok sayıda uzuv kopmasının yaşandığı bir alan olduğunu açıkladı:

“Burası inşaat demiri üretiyor ve çelik ihracatında Türkiye’de bir numara. İçerideki şartlar ise öyle bir noktada ki sadece iş başı ya da başvuru için bile fabrikaya gitseniz, fabrikayı gezerken bile ölebileceğiniz bir ortam var. Yoğun bir tufal tozuyla etraf bulanıyor. Çelikhane, haddehane derken toplamda 7 bin civarında işçinin çalıştığı bir alandan bahsediyoruz. Sürekli yeni haddehaneler aça aça, adeta patlamış bir teker gibi denetimsiz ve düzensiz bir büyüme hali var.”

Memiş, çalışan işçilerin tamamı sendikalı gibi görünse de aslında sadece bir kısmının kadrolu ve sendikalı olduğunu, bu işçilerin de genelde çelikhane bölümünde çalıştığını söyledi ve sözlerine devam etti:

“Geriye kalanların büyük kısmı taşeron; üstelik taşeronun taşeronunun taşeronu şeklinde örgütlenen bir yapı var. Bir kısım işçiye de sendikalı olmasınlar, işçiler bölünsün diye ofis elemanı olmadıkları halde ‘beyaz yaka’ kaskı taktırılıp yapay bir kast sistemi oluşturulmuş.”

“Yüksekten düşerek ölen bir işçide neden emniyet kemeri bulunmaz?”

Fabrikanın önünde her cuma sabahı saat 9 ile 12 arasında iş başvurusu için onlarca işçi görüldüğünü ifade eden Memiş, sürekli bir sirkülasyon olmasının ne anlama geldiğini anlattı:

“Ağır sanayinin olduğu bir yerde bu kadar sirkülasyon demek, içeride çok fazla acemi işçi çalışması anlamına geliyor. İşe alınan işçilerin birçoğu işi ağır bulduğu ya da yoğun tehlikeyi gördüğü için hemen bırakıyor. Biri gidiyor, öbürü geliyor. İşe yeni giren işçiye bir iş gösteriliyor, daha birinci ya da ikinci günün ardından doğrudan vardiyaya alınıyor. Vardiyaya girmek, üretimin tam içine girmek demek. Sahayı tanımayan, yeterli bilgiye sahip olmayan bir işçinin o hengamede hata yapma riski içerideki herkesi tehlikeye atıyor. İş güvenliği eğitimleri ise tamamen kâğıt üzerinde kalıyor; işçilerin önüne kâğıtlar konuluyor, ‘bir hafta sekiz saat eğitim gördüm’ diye imzalar attırılıp doğrudan üretime sokuluyorlar.”

Memiş, bu ihmaller birikince cinayetler ve ağır kazaların da kaçınılmaz olduğunu söyledi. 21 Ekim’de taşeron Akyaka firmasının çalışanı Hakan Doğan’ın yüksekten düşerek öldüğü olayı hatırlattı ve “Yüksekten düşerek ölen bir işçinin üzerinde neden emniyet kemeri bulunmaz?” diye sordu, “İşçi oraya neden kemersiz çıkarılıyor veya çıkmak zorunda hissediyor? Oradaki zorunluluk ilişkisi böyle bir düzen yaratmış durumda” diye ekledi.

Aliağa’daki genel tablo HABAŞ’takinden farklı mı?

Aliağa genelinde de tablonun farklı olmadığını ifade eden Memiş, işçilerden en çok sorun yaşadığı şeyin yemek ve fişlenme sorunu olduğunu, işçinin bir taşeronda sorun yaşayınca başka bir taşerona geçemediğini söyledi.

“Müfettiş denetimleri ise tamamen göstermelik, dışarıdan müfettiş geleceğinde işyerinin önceden haberi oluyor” diyen Memiş, müfettiş gelmeden önce işlerin yavaşlatıldığını, etrafın temizlendiğini, riskli alanların bir gün önceden toparlandığını aktardı.

“Sabah 8’de işe giden işçi, gece 12’de işten çıkıyor”

“Bunun yanı sıra 12 saat, yer yer yasa dışı biçimde 16 saati bulan ağır çalışma süreleri var. 8 saat çalışan bir işçiye mesaiye kal dendiğinde diğer vardiyaya da kalmak zorunda kalıyor çünkü saat 18.00’de servis koymuyorlar. Sabah 08.00’de işe giren işçi, gece 12.00’de işten çıkıyor. Eve varması saat 01.00, yemek yiyip uyuması 02.00. Sabah tekrar kalkıp işe gitmek zorunda kalıyor. Bu yorgunluk doğrudan kaza riskini doğuruyor.”

HABAŞ’taki hak ihlallerini anlatan Memiş, diğer büyük bir sorunun ise kıdem tazminatını sıfırlamak ve maliyeti düşürmek için yapılan “girdi-çıktı” uygulaması olduğunu belirtti:

“Özellikle HABAŞ’ta 15-20 yıllık kıdemli işçilerin tazminatları verilerek çıkışları yapılıyor, ardından yeniden işe alınıyorlar. Daha önce 80-90 bin lira alan işçi, bu yöntemle 30-35 bin liraya çalışmak zorunda bırakılıyor. Yanında aynı işi yapan kadrolu arkadaşı 90 bin lira alırken, kendisi 30 bin lira alıyor. Enflasyon farkları sözleşmede olmasına rağmen patron tarafından verilmiyor; ‘İster çalışın ister fabrikayı kapatırım’ tehdidiyle işçilerin hakları gasp ediliyor.”

Polat: İş cinayetleri sınıfsal eşitsizliğin ağır bir sonucu

İHD İzmir Şube Eş Başkanı ve MYK üyesi Ahmet Rodi Polat, Aliağa’da HABAŞ fabrikasında yaşanan iş cinayetini, münferit bir iş kazası olarak değil, Türkiye’deki çalışma rejiminin ve sermaye-emek ilişkilerinin yarattığı yapısal sorunlar üzerinden değerlendirmek gerektiğini ifade ederek sözlerine başladı.

Ahmet Rodi Polat


Bu coğrafyada işçi sağlığı ve güvenliğinin, çoğu zaman üretimin sürekliliği ve maliyetlerin azaltılması üzerinden ele alındığını söyleyen Polat, “Oysa işçinin yaşamı, üretimin sürdürülebilmesi için göze alınabilecek bir risk değildir. HABAŞ’ta daha önce de iş kazalarının yaşanmış olması, işyerindeki risklerin geçmişini ve denetim süreçlerini özellikle önemli kılıyor” diye konuştu.

Polat’a göre yalnızca yaşam hakkının ihlal edilip edilmediği değil, yaşam hakkının neden yeterince korunamadığı da tartışılması gereken bir konu:

“Çünkü yaşam hakkı, işyerinde ölüm gerçekleştikten sonra soruşturma açılmasından ibaret değildir. Devletin ve işverenin öncelikli sorumluluğu, öngörülebilir ve önlenebilir tehlikeleri ortadan kaldırmaktır. İş cinayetleri, sınıfsal eşitsizliğin yaşam hakkı üzerindeki en ağır sonuçlarından biridir. Emeğin değersizleştirildiği bir çalışma düzeninde insan yaşamının da güvencesizleşmesi tesadüf değildir.”

“Hukuki çerçeveyi öncelikle yaşam hakkından kurmak gerek”

Polat, hukuki çerçeveyi öncelikle yaşam hakkından kurmak gerektiğini söyledi.

“Anayasa’nın 17. maddesi ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 2. maddesi, yaşam hakkını güvence altına alıyor.” diyen Polat, bu güvencelerin devlete yalnızca insanların yaşamına müdahale etmeme değil, tehlikeli faaliyetlerden kaynaklanan risklere karşı insan yaşamını koruma sorumluluğu da yüklediğini belirtti.

“İş hukuku açısından bu sorumluluğun en somut karşılığı, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’dur. Kanunun 4. maddesine göre işveren, işçilerin sağlıklı ve güvenli koşullarda çalışmasını sağlamak zorundadır. Bu, yalnızca iş güvenliği uzmanı görevlendirmek veya gerekli belgeleri hazırlamak anlamına gelmez. İşveren, tehlikeleri önceden belirlemek, gerekli tedbirleri almak ve bunların gerçekten uygulanmasını sağlamakla yükümlüdür.”

Polat’tan üç soru: Tehlikeler önceden belirlenmiş miydi?

HABAŞ’taki patlamada üç temel konunun araştırılması gerektiğini söyleyen Polat, bunları şöyle sıraladı:

1. İşyerindeki tehlikeler önceden belirlenmiş miydi?
2. Vinç ve gaz hatları gibi yüksek risk taşıyan sistemlerin güvenliği sağlanmış mıydı?
3. İşçiler, patlama ve benzeri tehlikeler karşısında yeterince korunmuş muydu?

Bunların, demin bahsettiği kanunun 10. maddesinde düzenlenen risk değerlendirmesi ve 11. maddesindeki acil durumlara hazırlık yükümlülükleri bakımından önem taşıdığını ekleyen Polat, “Ayrıca 4857 sayılı İş Kanunu çerçevesinde çalışma süreleri, dinlenme hakları ve iş organizasyonu da incelenmeli” diye konuştu.

Polat, hukuki sorumluluğun yalnızca teknik personel veya iş güvenliği uzmanları üzerinden değerlendirilemeyeceğini de söyledi; işverenin, yöneticilerin ve iş organizasyonuna ilişkin kararları alan kişilerin sorumluluğunun araştırılması gerektiğini, bunun yanında devletin denetim yükümlülüğünü yerine getirip getirmediğinin de incelenmesi gerektiğini ifade etti.

Polat, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Öneryıldız/Türkiye kararını hatırlattı:

“Tehlikeli faaliyetlerde yaşam hakkının korunması etkili önleyici tedbirler alınmasını gerektirir. Bu nedenle hukuki inceleme, yalnızca patlamanın nasıl meydana geldiğini değil, neden önlenemediğini de ortaya koymalıdır.”

Polat, sözlerini şöyle noktaladı:

“İnsan Hakları Derneği olarak yaşamını yitiren işçilerin ailelerinin hakikate ve adalete erişimini, etkili ve bağımsız bir soruşturma yürütülmesini ve sorumluluğu bulunan herkesin hesap vermesini talep ediyoruz. Ancak adaleti yalnızca cezai sorumlulukla sınırlı görmüyoruz. Devletin koruma ve denetim yükümlülüklerinin de sorgulanması gerekiyor.

İşçinin yaşam hakkının sermayenin kârına tabi kılınmadığı, emeğin sömürülmediği, insan onuruna yaraşır bir çalışma düzeni kurulmadan iş cinayetleriyle mücadelede kalıcı bir sonuç elde edilemez.”

Odman: Öldürüyorlar çünkü yapabiliyorlar

İSİG Meclisi Üyesi Akademisyen Dr. Aslı Odman, İSİG Meclisi olarak HABAŞ katliamını bundan önceki katliamların biraz daha hızlandırılmış ve daha fazla işçi canına kasteden bir tekrarı olarak gördüklerini söyleyerek sözlerine başladı:

“Kazaya yol açan tüm kök nedenler: hızlı çalıştırma ve kâr döndürme sistemi, uzun çalışma süreleri, taşeronlarla ana işverenlerin koordinasyonsuz bir şekilde aynı anda çalıştırılması (yani tamirat devam ederken üretimin de devam etmesi)… Bunların hepsi hız. Üretim durdurulsa, işçi sağlığı ve iş güvenliği yatırımları yapılsa bunlar yavaşlatacak. Yani kâr kazanmayı, sermaye birikim döngüsünü yavaşlatacak. Öldürüyorlar, çünkü yapabiliyorlar.”

Aslı Odman

Odman, demir-çelik ve ağır sanayiden tekstile ve madenlere kadar birçok sektördeki emek rejiminin benzer dinamiklerini şu sözlerle anlattı:

“Emek rejiminde istediğin kadar uzun, istediğin kadar parçalanmış çalıştırabilirsin. Bir yandan da enflasyonla, gelir kaybıyla, borçlanmışlıkla kıskaç altında tutup ölümü andıran tehlikeli çalışma koşullarına razı edersin. Yani ölümü gösterip sıtmaya muhtaç etmek gibi. Bunlar iş yerlerinin hep ortak yanları.”

“Türkiye’de iki milyon işletme için bin tane iş güvenliği müfettişi yok”

“Örgütsüzlük, üretim sürecine katılamama, tehlikeli işi reddedememe, teknolojinin yalnızca kâr ve çıktı açısından, meta döngüsü ve daha doğrusu üretim optimizasyonu amacı ile uygulanması; buna karşın insan hayatı ve doğa, ekosistem, yaşamsallığın korunması için kullanılmaması” gibi sorunları sıralayan Odman, Türkiye’de irili ufaklı 2 milyon işletme için bin tane bile iş güvenliği müfettişi olmadığını söyledi.

İş Teftiş Kurulu’nun fiilen ortadan kaldırıldığını söyleyen Odman, iş sağlığı ve iş güvenliği sisteminin şu anda dışsallaştırıldığını aktardı.

“Hapis cezası paraya, para cezası taksite dönüştürülüyor”

Yasama ve yürütmenin ardından yargı ayağındaki cezasızlık politikasına değinen Odman, Türkiye’nin en büyük sanayi felaketi olan Soma katliamını hatırlattı. Soma’da Ege Linyit Kurumu, Enerji Bakanlığı ve Çalışma Bakanlığı gibi teftişten sorumlu kurumlardaki devlet memurlarına yargılanma izni verilmediğini belirten Odman, yargı süreçlerinin işleyişini şöyle anlattı:

“İstediği KHK ile memurunu ‘kamu güvenliği’ deyip işten atar veya devlet memuru olan Barış Akademisyenlerini yargılayabilir ama iş cinayetleri ve Çorlu, Kartalkaya, Aladağ’daki sosyal cinayetlerde eylem yükümlülüğü olan hem merkezi hem yerel devletteki sorumluları bir türlü bağımsız yargının sanık sandalyesine oturtamıyorsunuz. Dava açıldığı zaman da hayatını kaybedenlerin yakınları muhtaç durumda olduğu için, yeteri kadar görünür bir kazaysa ceza davasına müdahil olmama karşılığı ‘kan parası’ veriliyor. Diğer devlet kurumlarıyla hizalanmış, özerk olmayan yargıda mesleki etik ve bilimsel pratikler açısından yüz kızartıcı bilirkişi raporlarıyla olayın üstü kapatılıyor. İşin içerisindeki kasıt öne koyulmayarak en alt suç isnadından; yani ‘taksirle, hatayla oldu’ denerek sorumluluk, kazaya götüren süreçlerde kararları vermeyen alt kademe çalışanların, işveren vekillerinin üzerine yıkılıyor. Bu süreçte hapis cezası para cezasına, para cezası da taksite dönüştürülüyor. Yani yasama, yürütme, yargı silsilesinin tamamında iş cinayetlerinin nedenlerini görüyoruz.”

“Aliağa, nekroza uğramış ıskarta bir bölge”

HABAŞ’taki patlamanın ağır sanayi ölçeği nedeniyle yıkıcılığının çok daha büyük olduğuna işaret eden Odman, Aliağa’nın 1960’larda Devlet Planlama Teşkilatı’nın TÜPRAŞ kararıyla bir balıkçı köyünden ağır sanayi üssüne dönüştürüldüğünü hatırlattı.

Rafineriler, demir-çelik fabrikaları, limanlar, depolama ve organize sanayi bölgeleri ile gemi söküm tesislerinin birbirini çekerek bölgede devasa bir sanayi kümelenmesi yarattığını ifade eden Odman, sözlerini şöyle noktaladı:

“HABAŞ’ta ölçekler, tonajlar ve makine parkı çok ağır; bu nedenle işçilerin parçası bile kalmıyor. Ana yapılar aynı olsa da bunun çok daha büyük bir şiddetle yaşandığını düşünün. Ben Aliağa’ya ‘nekroza uğramış ıskarta bölge’ diyorum. Bu bütünleşik çevre yükü ve iş katliamları yoğunluğu artık biyolojik sınıra varmış durumda. Toksik ve iş cinayetleriyle büyüyen, irileşen sermayenin bir de ‘yavaş ölüm’ kısmı var. Bütün bu tesislerin emisyonları birleşip havaya, suya, bitkiye ve toprağa iniyor. Kuzeydoğu baskın rüzgârıyla bu kirlilik özellikle HABAŞ’ın da bulunduğu Horozgediği ve Bozköy gibi yerleşim yerlerine ittiriliyor. Burada yaşayan insanlar işçi olsunlar ya da olmasınlar, uzun vadede ömürlerinden bir kısmını da bu sisteme veriyorlar.”