Zimanzan Netîce Altûn Demîrê diyar kir ku pîvana xetereya li ser zimanekî zarok in û got ku li Tirkiyeyê dewlet zimanê kurdî kir dike û kurd jî zimanê xwe dikujin.
Çalakiya Roja Zimanê Kurdî, Foto: Medyaya civakî
Li gorî amarên Platforma Çavdêrîkirin û Raporkirinê ya Mafê Zimanê Kurdî Kurdish Monitoringê di sala 2025an de, li ser hev bi kêmanî 70 caran bikaranîna kurdî hatiye qedexekirin. Di qada giştî de 25, di medyayê de 15, di qada çand-hunerê de 18 û li girtîgehan 12 bûyerên binpêkirinê pêk hatine.
Heta niha jî li Parlamentoyê dema parlamenter bi kurdî diaxivin, axavtina wan tê qutkirin, kurdî weke zimanekî “nayê zanîn” tê diyarkirin û di zabitnameyan de li şûna ew beşa bi kurdî “X” tê danîn.
Her çend ku kurd daxwaza perwerdeya bi zimanê dayikê dikin, lê di bernameya hikûmetê de ji bo vê daxwazê ti tiştekî berbiçav xuya nake.
Zimanzan Netice Altun Demir
Li gorî amarên ne fermî, bikaranîna kurdî her diçe li kolanan, li deverên civakî û her diçe li nava malan kêmtir dibe.
Zimanzan Netîce Altûn Demîr rewşa ku niha kurdî li Bakur tê de ye, bi gotina “qirkirina ziman” dinirxîne. Li gorî wê peyva “asîmîlasyonê” ji bo rewşa zimanê kurdî sivik e. Her weha ew helwesta kurdan a li beramberî kurdî jî bi gotina “zimanê-xwe-kuştin” penase dike.
Altûn Demîr ji bo kirmanckî ango zazakî diyar dike ku ew li gorî kurmancî di rewşeke xirabtir diye.
Gelek kes behsa rewşa zimanê Kurdî li Bakûr dikin û dibêjin xetereyek li ser Kurdî heye. Li gor nêrîna te xetereya zimanê Kurdî li Bakûr heye?
Heye helbet. Heke tenê extiyar zimanekî biaxivin xetere pir mezin e. Heke mezin û extîyar biaxivin lê zarok neaxivin dîsa xetereyek pir mezin heye lê du nifş maye ku ew ziman bimre. Di vir de pîvana herî grîng zarok in. Ku zarok zimanî diaxivin ew ziman neketîye rêya xetereyê. Di kirmanckî/zazakî de, xetere pir mezin e. Tene têkiliya kirmanckî bi tirkî re nine di ya bi kurmancî re jî de pirsgirêk heye. Rewşa kurmancî jî nebaş e lê ji ber nufûs zêde ye, ji ber zordestîya dewletê bi her awayî berdewam e, ev zordarî bi xwe re bertekekan derdixe holê. Ji ber her du sedeman jî bi qasî zazakî pirsgirêkên kurmanciyê nîne. Kurmancî ji ber li çar aliyê Kurdistanê tê axavtin jî rewşek xwe ya taybet heye. Bi kurtasî, xetere heye. Merhaleya xetereyê muhîm e.
Ev xetereyeke çawa ye?
Li Kurdistanê herî zêde behsa asîmîlasyonê dibe. Lê belê wekî din term hene kû dikarin rewşê baştir bînin ziman. Ji ber ku asîmîlîsyon, peyveke pir nerm e. Cara ewil ev term li Emerîqayê û ji bo entegrasyoneke bi armanc hatiye îfadekirin. Sîstematîze êrîşa dewletê dikeve binê banê linguicide-ê û ev qirkirina ziman e. Xwe-kuştina zimanekî jî dema kesek bi zanahî û ji bo berjewendiya xwe biryar dide ku ev ziman êdî bikêrî wê/wî an jî zarokê wan nayê û bi hişmendî biryar dide ku dev ji zimanê xwe berde û zimanek serdest hildibijêre. Di nava kurdan de ji aliyê dewletê ve asîmîlasyon nine, qirkirina ziman heye û ji aliyê miletê ve asîmîlasyon nine zimanê-xwe-kuştin heye (versiyona nerm a vê oto-asîmîlasyon e). Niha dewlet dixwaze kurdî bikuje, Kurd jî êdî alîkariyê dikin. Kirmanckî di demeke nêztir de lê kurmancî lê di heman rêyê de ne, rêya ku em dikarin bejin nexweşîn e. Lê birîn derman nebe ber bi mirinê ve diçe.
Sedema vê çi ye?
Pir sedem hene. Çîrokek sed salî heye ku ji roja ewil heya niha bi zilm û zordarî dewam dike. Sîyaseta kurdan heye ku pişta xwe daye entegrasyonê û qaşo ji bo kurda û ser navê kurda lê bê kurdî hereket dike. Ji xwe behsa bi hev re jiyinê hebe di navbera serdest û bindestekî de ti car têkiliyeke wekheviyê çênabe. Bi serdestan re têkilî, gava ew serdestiya xwe bidomînin mumkun e. Gava hemwelatiyek bibîne ku rêber û rewşenbîrên kurdan bi sîstemê re aş in ew jî ji xwe bi hêsanî zimanê xwe yê ku prestîjek wî tune ye dev jê berdidin. Kurdan kurdbûn qebûl kirine lê hîna bi awirên dujminên xwe li xwe mêze dikin û hîna ji xwe û zimanê xwe hez nakin. Helbet behsa kesên îstîsna nine behsa kesên ji rêzê an jî girseya mezin dikim. Helbet kes û xebatên ku pir hêja ne jî hene lê qasê ku ji derd re derman bin mezin nîn in.
Ji bo zimanê kurdî ji vê xetereyê rizgar bibe, divê çi bên kirin? Û kî/ê ne berpirsiyar ku di rêya rizgariyê de divê kar bikin?
Berpirsiyar ji jor heya jêr kesên bi sîyasetê ve eleqeder dibin, ew û rewşenbîr in. Ji bo prestîja ziman hebe û ziman were parastin statû lazim e. Ji bo statû hebe divê kurd li ser axa xwe xwedî erk bin. Heke kurdên Bakûr bi tirkan re û yên Rojhilat bi farisan re û yên Rojava bi ereban re bijîn ku sîyaseta me vê diparêze, ew çax têkiliya kurdan wê bi hev re çênebe. Wê serdestîya zimanên din dewam bike. Îro ne be jî wê sibê kurdî cihê xwe bide zimanekî serdestan. Pirsgirêk tenê kurdên Bakûr nîn in. Zaravayên Rojhilat yên ku ji alîyê hejmareke kêm tên axaftin hêdî hêdî dev ji kurdîtîya xwe jî berdidin. Ku li Bakûr hereketa kurdan dixwaze entegre bibe, xelasî tune lê weke du heb milet û du heb jî dewlet bijîn ew çax zimanê kurdan yê duyemîn kirkî, yê tirkan jî wê kurdî be. Zimanê sêyemîn ji bo herdiya jî wê îngîlîzî be. Ew çareserî jî tenê bes nîn e ji ber ku em nikarin kurdên yek alîyek jî li ber bayê qedera wan tenê bihêlin. Wekhevîyek sedî sed lazim e, ku li Rojhilata Navîn mumkun be. Ku nebe hîna demek “dirêj” wê zimanê bijî me lê wê dawîya çîrokê ne baş be.
Prof. Dr. Cefer Şêxelîslamî: “Rakirina tabela û nivîsên bi kurdî û her weha êrişên li dijî kurdî ne tenê bijardeyeke ziman ango zimanî ye. Ev meseleyeke mezintir e; meseleyeke siyasî ye, kêşeyeke civakî-siyasî ye. Kêşeyeke jeopolîtîk e ku bi rêya zimên xwe nîşan dide.”
Îro 15ê Gulanê Roja Cejna Zimanê Kurdî ye. Di 15ê Gulana 1932an de, bi pêşengiya rewşenbîr û zimannasê Kurd, Celadet Elî Bedirxan û hevalên wî, Kovara Hawarê li bajarê Şamê bi tîpên Latînî hat derxistin.Kovara Hawarê ji ziman, çand û nasnameyê bigire heta wêjeyê, di gelek qadên rewşenbîrî de şoreşeke mezin pêk anî.
Ji wê rojê ve 15ê Gulanê ji bo kurdan xwedî girîngiyekî mezin e û taybet e. 15ê Gulanê di sala 2006an de weke “Roja Cejna Zimanê Kurdî” hat ragihandin û gelê Kurd jî ji sala 2007an ve her sal 15ê Gulanê weke “Cejna Zimanê Kurdî” pîroz dikin.
Pratîkên asîmilasyon û zimankujiyê yên li dijî Kurdan, di çarçoveya polîtîkayên statukoparêz ên wan welatên ku Kurdî lê tê axaftin de, didomin. Li Îranê, qedexekirina Kurdî û astengkirina hiqûqî ya mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê, ev mesele veguherandiye pirsgirêkeke kronîk. Li Îranê aktorên ku ji bo parastin û pêşxistina ziman dixebitin, tên girtin û rastî cezayên giran tên. Ev hemû nîşan didin ku rejim, daxwazên mafên çandî wekî ‘kêşeyeke ewlehiyê’ pênase dike.
Têkildarî van mijaran û rewşa zimanê Kurdî ya li Îranê, em bi zimannas Prof. Dr. Cefer Şêxelîslamî re ku li Zanîngeha Carletonê ya Kanadayê akademîsyen e, axivîn.
“Li Îranê çi fermiyeta kurdî nîne û zimanekî devkî maye”
Prof. Dr. Cefer Şêxelîslamî destnîşan kir ku li Îranê zimanê kurdî, weke zimanekî kêmnetew tê hijmartin û weha got:
“Ji ber vê yekê li Îranê axavtina bi kurdî qedexe nîne. Mirov dikarin bi kurdî biaxivin lê zimanê kurdî ne fermî ye. Kurdî di dibistanan de nayê xwendin û di dem û dezgehên dewletê de jî çi fermiyeta kurdî nîne. Wekî zimanekî devkî maye.”
Di meha çaran a sala 2025an de, li Parlementoya Îranê ji bo Kurdî di dibistan û dezgehên dewletê de bibe fermî ji bo dengdanê hate rojevê. Lê dengê pêwîst nehat bidestxistin, kesî deng neda. Wate li Tirkiyeyê kêmanî dersa bijarte heye, li Îranê ev jî nîn e. Li Tirkiyeyê kurdî 50-60 salan bi temamî qedexe bû û niha dersên bijarte hene, lêbelê li Îranê heta niha jî tişteke bi vî rengî nîne. Li Îranê polîtîkaya “asîmîlasyona nerm” didome û dixwazin kurdî ji jiyana rojene de jî nehê bikaranîn.
“Êrişên li ser kurdî ne tenê bijardeyeke zimanî ye”
Şêxelîslamî diyar kir ku kêşeya ziman şereke ku li ser siyaset, li ser qudret û li ser desthilatdariyê ye û weha pêde çû:
“Binihêre, gava tu bala xwe didî notên Antonio Gramsci yên di girtîgehê de, ew tiştekî pir girîng dibêje. Dibêje; her gava ku behsa kêşeya ziman tê kirin, bizanibe ku li pişt wê kêşeyên din jî hene. Kêşeyên civakî hene, kêşeyên siyasî hene û kêşeyên aborî hene. Ev hemû di bin sîwana ziman de tên nîqaşkirin.
Mînak, li Hesekê û Kerkukê tabela û nivîsên kurdî jê hatin rakirin û li şûna wan erebî hatin bicikirin, ev ne tenê bijardeyeke ziman ango zimanî ye. Ev meseleyeke mezintir e; meseleyeke siyasî ye, kêşeyeke civakî-siyasî ye. Heta tu dikarî bibêjî kêşeyeke jeopolîtîk e ku bi rêya zimên xwe nîşan dide.
Çima? Ji ber ku tu nikarî ziman ji siyasetê, ji aboriyê, ji çandê û ji mijarên civakî cuda bibînî. Ziman bi her aliyekî civakê re têkel e. Ji ber wê ye, gava kêşeya ziman derdikeve holê, bi xwe re nakokiyên din jî tîne. Kêşeya ziman şereke ku li ser siyaset, li ser qudret û li ser desthilatdariyê ye. Bi kurtasî; şerê zimên, şerê desthilatdariyê ye; her dem û li her derê wusa ye.Ji ber vê yekê ye ku heta roja îro jî, gava kurdan bi ereban re, bi tirkan re an jî bi farsan re pirsgirêkek hebe, di nav wan pirsgirêkan de her tim kêşeya zimên jî heye û wê hebe.”
“Dema perwerde bi zimanê te nebe kurdiya te kurdiyeke farsî ye, erebî ye û tirkî ye”
Zimanzan Şêxelîslamî behsa girîngiya perwerdehiya bi zimanê dayîkê kir û weha anî ziman:
“Tiştekî xerîbe, mesela li Mehabadê tu diçe bankê, karmendê/a wê kurd e tu wî/wê karmendî nas dike û bi kurdî pê re diaxive. Yanî ew tişt li Îranê heye, her tim hebûye; beriya Komara Îslamî jî hebûye. Ango tu diçî ji bo gelek saziyan, xelk bi Kurdî diaxive. Heta tu diçî dagehê, salona dadgehê li wir jî wisa ye dema karmend Kurd be tu dikare bi kurdî biaxive. Ger Fars ango Azerî be wê demê tu yê bi farisî biaxive.”
“Lê belê pirsgirêk ew e ku dema perwerde bi zimanê te nebe, tu li dadgehê jî li her derekî din jî dema bi kurdî biaxive, kurdiya te kurdiyeke farsî ye, erebî ye û tirkî ye. Tu termên Tirkî, Farisî û Erebî bi kar tînî. Ji ber tu perwerdeyê bi wan zimanan werdigire û hemû nêrîn û nirxandinên te li gorî wan zimanan saz dibe.”
“Yanî mesela li cem min nimûneyek heye. Şaredarê Mehabadê tiştekî dibêje, tiştekî gelek hêsan. Dibêje; “Caddeyek man tesîs kerdûwe ke obûr deka le muhîtî xaricî xiyabanî…” (Me şeqamek çêkiriye ku li bajarê derdikeve û digihêje gundekî). Qaşo bi kurdî axivî ye lê hevok temamî farsî ye. Dibe ku pêşgir, paşgir û kar (fîîl) kurdî be Nav, cênavk, term…hwd hemû farisî ne. Vîdeoyeke din li gel min heye waliyê bajarê Sineyê(Senendej) qaşo bi kurdî diaxive, lê hemû peyvên bikar tîne bi farsî ne ku dema farsek guhdar bike bi hêsanî bi rehetî dikarê jê fêm bike.”
Lê belê, bi nivîskî tiştek bi kurdî nîne hemû bi farsî ye. Derman bi farsî tê nivîsandin, karên fermî yên bankeyê bi farsî ne û her weha hemû nivîsên saziyên dewletê re divê bi farsî be.
“Naxwazin tu bi zimanê xwe bi fikire û bi afirîne”
Prof. Dr. Cefer Şêxelîslamî da zanîn ku ziman bingehê civak û mirovahiyê ye. Ji ber ku di hemû qadan de em bi ziman têkiliyan çêdikin, afirandin bi ziman çêdibe, ziman avakarê çandê ye jî û weha bi lêv kir:
“Her weha li Rojhilat yên ku bi kurdî diaxivin jî di axavtinên xwe de peyv û gotinên farsî bikar tînin. Hevokên wan li gor taybetmendiyên zimanê farsî saz dibe. Ji ber ku bi farsî perwerdehiyê dibinîn, wisa ye. Zimanê xwendin û perwerdehiyê farsî ye. Ji ber vê yekê perwerde esas e. Tu bê perwerdeyê nikare zimanekî ji holêrabûnê rizgar bike. Ger ziman nebe zimanê perwerdeyê wê têk biçe.
Ziman bingehê civak û mirovahiyê ye. Ji ber ku di hemû qadan de em bi ziman têkiliyan çêdikin, afirandin bi ziman çêdibe, ziman avakarê çandê ye jî. Hebûn û nasnameya te ye. Tu bi zimanê xwe heye. Ji ber vê yekê gava behsa ziman dikî, ditirsin. Naxwazin tu bi zimanê xwe bi fikire û bi afirîne û her weha naxwazin tu ji bo xwe bî. Ber hindê ku ziman pir girîng e.
Yanî her welatê ku dixwaze kurdî asteng bike, bi awayekî vê yekê pêk tîne. Li Îranê jî nabêjin Kurdî qedexe ye. Dibêjin, “Kurdî çavê me ye, Kurd dotmam û pismam me ne, kurdî qedexe nîn e.” Ma dema kurdî qedexe nîne çima li sazî û dezgehên dewletê nivîsîn bi kurdî nîne, li dibistanan kurdî fermî nîne?. Weke ku min li jorê jî behs kir şerê ziman, şerê desthilatê ye.”
Ev deh sal in li Rojava perwerdeya bi kurdî heye. Lê piştî peymana 29ê Kanûna Paşiyê ya di navbera Rêveberiya Xweser û rêveberiya demkî ya Şamê, mijara perwerdeya kurdî, tê nîqaşkirin.
Çalakiya ji bo zimanê Kurdî, Qamişlo, Foto: ANHA
Piştî ku di navbera Rêveberiya Xweser û rêveberiya demkî ya Şamê de peymana 29ê Kanûna Paşiyê hate îmzekirin, pêvajoya entegrasyonê dest pê kir. Ev pêvajo destpêkê di hêla leşkerî de paşê jî di hêla perwerde û hin hêlên din de bi rêve diçe.
Lê di mijara perwerdeyê de li gorî agahiyên ji herêmê belav bidin, pirsgirêk di navbera Rêveberiya Xweser û rêveberiya demkî ya Şamê de heye.
Hêzên bi ser rêveberiya demkî ya Şamê ve girêdayî, di serê meha Gulanê de li Hesekê li ser avahiya dadweriyê nivîsa bi kurdî, ingilîzî û erebî daxistin û li şûna wê nivîsa bi erebî tenê hiştin. Paşê jî niştecihên Hesekê bertek nîşanî vê rewşê dan û nivîsên erebî daxistin, li şûna wê yên bi kurdî danîn. Piştî ku çend rojan ev mijar bû sedema hin aloziyan,
Di van rojan de ku vê pirsgirêkê li Hesekê rû dabû, Fermandarê Giştî yê Hêzên Sûriyeya Demokratîk (HSD) Mazlûm Abdî di 13ê Gulanê de ji Ajansa Nûçeyan a Hawarê (ANHA) re got ku, ev pirsgirêk bûye sedema sekinandina pêvajoya entegrasyonê û ji bo çareser bibe, wan qebûl kiriye heta demekê erebî li ser avahiyê bimîne, lê paşê wê li Hesekê jî weke deverên din ên Rojava kurdî bê danîn.
Abdî di 14ê Gulanê de jî ji malpera Al Monitorê re diyar kir ku ji bo mijara perwerdeyê û krîza dîplomayê, ew û Şamê gihîştine lihevkirineke dawî. Li gorî vê daxuyaniyê, dewleta Sûriyeyê wê bi rengekî fermî dîplomayên xwendekarên li gorî perwerdeya Rêveberiya Xweser perwerde bûne, wê qebûl bike. Her weha bi şertê ku li herêmên kurd lê zêde ne perwerde bi kurdî be, ji bo derbasbûna müfredata netewî, wê komîsyonên hevbeş bên avakirin.
Bi dehan salan e li Rojava perwerde bi kurdî ye
Weke tê zanîn piştî ku şer li Sûriyeyê rû da û li Rojava herêmeke xweser ava bû, li vir perwerdeya bi kurdî dest pê kir. Heta wê gavê li Sûriyeyê perwerdeya bi kurdî nebû û bikaranîna kurdî dihate astengkirin.
Digel astengkirinê jî li Sûriyeyê û Rojava, ji bo zimanê kurdî gelek xebat hatine kirin ku bingeha alfabeya modern a latînî ji hêla Celadet Alî Bedirxan ve li Şamê di sala 1932yê de bi çapkirina yekem hejmara kovara Hawarê ve hatiye avêtin. Dîsa kesên mina Cegerxwîn, Kamîran Bedirxan, Seydayê Tîrêj, Osman Sebrî û gelekên din li vir ji bo zimanê kurdî kar kirine û berhem dane.
Bi avakirina rêveberiyeke xweser a li herêmên kurdan, perwerdeya bi kurdî jî bi rengekî fermî dest pê kir.
Di sala 2013an de bi awayekî fermî yekem car li Kantona Cizîrê dibistanên bi zimanê kurdî perwerdeyê didin, vebûn. Li gel zimanê kurdî, yê erebî û suryanî jî di nav zimanên fermî de qebûl bûn. Her wiha li hin cihan jî perwerdeya zimanê ermenî dest pê kir.
Piştî ku di sala 2014an de li Kantonên Cizîr, Kobanî û Efrînê Rêveberiya Xweser hat îlankirin, heman salê amadekariya mufredata nû ya perwerdeyê hat kirin. Ji ber êrîşên DAIŞê yên li ser Rojava, perwerde sekinî lê di sala 2015an de careke din dest bi kar kirin. Di sal a 2017an li Qamişloyê zanîngeha Rojava hat vekirin. Paşê di heman salê de li Kobanî Zanîngeha Kobanî hat vekirin.
Di van salan de bi deh hezaran xwendekar çûn dibistanan û bi kurdî perwerde dîtin. Lê niha ji ber rewşa heyî, metirsî heye ku ev destkeftî ji holê rabin.
Evdilfetah: Divê em destkeftiyên xwe bernedin
Zimanzan Deham Evdilfetah, ji bo rewşa heyî ya li Rojava, ji Niha+ê re got, “Van rojan tevlihev bûye” û ew “nizanin wê çi bibe”.
Evdilfetah diyar kir ku ev çendeke hemû kes ji bo parastina zimanê kurdî ketiye nava liv û tevgerê. Li gorî zanyariyên wî dane, şandeyeke ji Rêveberiya Xweser ji bo vê mijarê li Şamê ne û wê daxwaz bikin ku ji bo 15ê Gulanê ahengeke hevbeş li dar bixin.
Deham Evdilfetah destnîşan kir ku rêveberiya li Şamê ji kurdan re dibêje, ew ê dersên bijarte ji bo kurdî bipejirînin, weke yên li Tirkiyeyê: “Du saet in, sê saet in êdî çi be. Sinek caran dibêjin, ziman azad e. Weke hûn dixwazin em ê bidin. Tiştekî rasterast nayê meydanê. Em nizanin wê çawa be.”
Bi gotina Evdilfetahî, piştî pêşveçûnên li Şêxmeqsûd û Eşrefiyê, herdu taxên kurdan ên li Helebê qewimîn zêde vebijêrk di destên wan de nemana û şikestinek di milet de çêbûye. Ji ber vê jî, rêveberiya demkî ya Şamê, tiştekî berbiçav diyar nake: “Tiştê ku tu ji wan re dibêjî, dibêjin ‘erê erê’ lê ne bawer in tiştekî têxin destûrê de. Destûr tune. hikûmeteke demkî ye. Dibêjin ‘heta hikûmet çêbibe, destûr çêbibe, parlamen çêbibe, wê çaxê em ê her tiştî bidine we.’ Bi wan jî bawer kabin.”
“Em li ber xwe didin”
Wî behsa çalakiyên li gelek deveran ên ji bo zimanê kurdî kir û got ku ew ê biçe Qamişloyê tevlî çalakiyeke ji bo zimanê kurdî bibe: “Em bixwe jî çalakiyan dikin. Em li ber xwe didin. Em semîneran çêdikin. Zimanê me hebûna me ye. Bi qasî em zimanê xwe biparêzin wê zimanê me jî me biparêze. Wekî mînak parçeyê me yê bakur gelek, heliyan. Ziman çû. Ziman vegere, wê ew jî vegere. Her kes bi zimanê xwe ye. Bi vê dirûşmeyê em kar û xebata xwe dikin. Duh pêr SZK saziya zimanê kurdî û Kongreya Niştimanî ya Kurdistanê (KNK) bi hev re civîneke geleke baş çêkirin. Tev de tekez dikin li ser ziman, divê ziman berî her tiştî be. Ziman nasname û hebûne. Bi rastî jî hebûn nebûn e. Em texsîr nakin. Gelek tişt çêbûn, di Rêveberiya Xweser de, di nêrîna min de. Li vir li wir li ê han. Paşê jî ew karesat çêbû. Lê dîsa jî tiştên baş çêbûn. Zarokên me bi zimanê kurdî li malê dixwînin. Bi hev re diaxivin.
Heseke, Foto: ANHA
Ev tiştana tiştên pîroz bûn. Ez bawer nakim, çiqasî çewisandin fişar bê ser me, ziman qedexe be jî, ev zarokana ziman ji bîra nakin. 11 12 sal in vê xwendinê dikin. Çiqasî kêmasiyên wê hebin jî bingehekek hate danîn. Şaşî hebin jî tên rastkirin. Lê ew bingeh hate danîn. Xewn û hêviya me ew e em wê biparêzin. Ezmûna ku em tê re derbas bûne, ev ezmûn dimeşe. Hinek kêmasî hebûn, gazin hebûn, rexne hebûn, em car caran radibûn hev lê dîsa jî em li xwe vedigerin. Tiştên çêbûne, eger ne ew bûna bi destê me nediketin. Ema niha çi bi destê me de maye, em nizanin. Çi ketibe destê me gereke em wê ji destê xwe bernedin. Ew zarokên ku niha zimanê kurdî dixwînin, her malek û pirtûkxaneyek biçûçik têde ye.”
Şandeyeke Rêveberiya Xweser li Şamê ye
Li gorî nûçeya ku Rûdawê belav kiriye, Hevseroka Daîreya Pêwendiyên Derve ya Rêveberiya Xweser Îlham Ehmed û Hevserokê Partiya Yekîtiya Demokratîk (PYD) Xerîb Hiso ji bo Roja Zimanê Kurdî li Şama paytexta Sûriyeyê çûn ser gorên Mîr Bedirxan, Mir Celadet Alî Bedirxan û Rewşen Bedirxanê.
Îlham Ehmedê destnîşan kir ku divê ji bo fermîbûna zimanê Kurdî têkoşîn were bilindkirin û got:
“Em dixwazin zimanê xwe li vî welatî fermî bikin. Her çi qasî hişmendî û aqilek hebe ku vê qebûl nake jî li gorî Biryarnameya 13an, di hinek dibistanan de destûra xwendina Kurdî hatiye dayîn. Fermîbûna zimanê Kurdî dê bibe sedema dewlemendbûn û xurtbûna Sûriyeyê.”
Di yekem salvegera fesixkirina biryara PKKyê de rêveberiya KCKyê civîneke çapemeniyê li dar xist û got: “Ew gotinên ku avêtina gavên hiqûqî ‘bi tespît û teyîtkirina danîna çekan ve girê didin’ rastiyê îfade nakin.”
Rêveberên KCKyê Sozdar Avesta û Mûstafa Karasû, Foto: ANFnews
Piştî ku Abdullah Ocalan di 27ê Sibaha 2025an de bang kir û xwest PKK xwe fesix bike, PKKyê di navbera 5 û 7ê Gulana 2025an de kongreyek li dar xist û biryara fesixkirinê da. PKKyê bi navê Rêveberiya Tevgera Apoyî di yekem salvegera vê kongreyê de civîneke çapemeniyê li dar list.
Rêveberên KCKyê Sozdar Avesta û Mûstafa Karasû, li nav sînorên Herêma Kurdistanê ev civîn li dar xist û ANFyê jî vîdeo û teksta vê civînê belav kir.
Di civînê de endama Desteya Rêveber a KCKyê Sozdar Avesta tekst bi kurdî, endamê Desteya Rêveber ê KCKyê Mûstafa Karasû jî bi tirkî xwend. Di tekstê de hatiye gotin ku, gotinên desthilata AKPyê û çapmeniya nêzî wê yên dibêjin “avêtina gavên hiqûqî ‘bi tespît û teyîtkirina danîna çekan ve girê didin’ rastiyê îfade nakin.”
Di daxuyaniyê de gavên ku piştî banga Ocalan a 27ê Sibatê û heta niha hatine avêtin, hatin diyarkirin û hate gotin: “Ji bo ku pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk bi pêş bikeve divê bi biryareke siyasî statuya Rêber Apo bê diyarkirin, dîsa ji bo ku siyaseta demokratîk bi awayekî azad bi pêş bikeve divê gavên qanûnî bêne avêtin. Bi temamî çek danîn û ketina nava siyaseta demokratîk bi avêtina gavên hiqûqî dibe. Ev rastî ji destpêka pêvajoyê heya niha ji hêla hemû derdoran ve tê zanîn.”
“Muzakerevanê sereke Ocalan e”
Di berdewama daxuyaniyê de hatiye xwestin ku statuya Ocalan were diyarkirin: “Me, weke Tevgera Azadiya Kurd di kongreya xwe de ku PKK hate fesixkirin û li dijî Tirkiyeyê têkoşîna çekdarî hate bi dawîkirin, biryar girt ku pêvajoya aştî û civaka demokratîk ji hêla Rêber Apo ve bê meşandin. Sermuzakerevan û pêşengê vê pêvajoyê Rêber Apo ye. Divê li gorî vê rastiyê weke muxatabê esasî rewşa siyasî ya Rêber Apo diyar bibe û bikare xwe bigihîne şertên xebata azad. Ev pêvajo, tenê bi vî awayî dikare bi rengekî rast bê meşandin û encamê bi xwe re bîne. Di vê pêvajoyê de me tiştên pêwîst kirin, heya kes li bendê nebû ku em di vê astê de gavan biavêjin. Êdî ji bo ku pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk biçe encamê divê statuya Rêber Apo bê diyarkirin, gavên qanûnî û hiqûqî bêne avêtin. Xwestek û bendewariya gelê me jî, hêzên demokratîk û ya me jî ev e.”
Desthilatdar rexne kirin
Rêveberiya KCKyê destnîşan kiriye wan heta niha gelek gaz avêtine û desthilata AKPyê û medyaya nêzîkî wê rexne kirin: “Me her tim ji bo çareseriya siyasî-demokratîk, raya giştî ya Kurd amade kir û peyamên erênî dan gelên Tirkiyeyê, em di vê mijarê de hesas nêzîk bûn, lê hin berdevkên desthilat û çapemeniya nêzîkî desthilatê, amadekirina raya giştî li aliyekî, berevajî ji bo avakirina hest û fikrên neyînî kar kirin, helwest raber kirin. Nêzîkatiya neyînî ya li hemberî muxalefetê jî bûye sedem ku ji pêvajoyê re desteka civakî zêde nebe.”
Ji 27ê Sibata 2025an û heta niha çi qewimîn?
Rêveberiya KCKyê ji 27ê Sibata 2025an heta niha gavên ku wan avêtina niha rêz kirine:
“Rêber Apo di banga xwe ya 27’ê Sibata 2025an de şert û mercên ku PKKyê pêşxistine û sedemên wê danî holê. Rêbertî, girêdayî encama pêşketinên ku di nava 50 salan de derketine pêş ji PKKyê xwest ku xwe fesix bike û têkoşîna çekdarî ya li dijî Tirkiyeyê bidawî bike. Tevgera me, piştî vê bangê 1’ê Adarê agirbesta yek alî ragihand.
Piştî vê bangê gelek derdor û şexsiyetan diyar kirin ku ew ê PKK li gorî vê tevnegere. PKK ya ku weke tevgera Rêbertî derketiye holê, PKK ya ku li ser xeta Rêbertî têdikoşe û bi pêş dikeve, di demeke kurt de kongreya xwe kom kir. PKKye bê teredût banga Rêbertî xiste pratîkê; di vê çarçoveyê de biryara fesixkirina PKKyê girt û têkoşîna çekdarî ya li dijî Tirkiyeyê bi dawî kir. Di encamê de hate gotin ku ancax Rêber Apo dikare van biryaran têxe pratîkê û weke sermuzakerevan dikare pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk bimeşîne.
‘Rêber Apo bersiva erênî da banga Bahçelî’
Rêber Apo ji 1993yan heya roja me ya îro çendîn car agirbestên yek alî îlan kir, ku bikare bi awayekî demokratîk pêşiya çareseriya pirsgirêka Kurd veke. Ji bo vê pêşniyarên çareseriyê bi pêş xistiye, bi maqul-aqilan e nêzîk bûye ku li dinyayê heya niha nêzîkatiyek bi vî rengî nehatiye dîtin. Lê belê dewleta Tirk, ji ber ku wê demê xwediyê çareseriyeke polîtîk nebû ev hewildan bê encam man. Serokê Giştî yê MHP’ê û şirîkê desthilata heyî Devlet Bahçelî 22yê Cotmeha 2024an de bang kir. Rêber Apo jî bi îhtîmala ku ji nava dewletê îradeya çareseriyê bi pêş bikeve bersiveke erênî da vê bangê.
‘Ji bo pêşî li çareseriyê bê vekirin gavên mezin avêtin’
Tevgera me ya Azadiyê, ji ber ku ji hêza çareseriya Rêber Apo bawer dike biryarên wisa pir radîkal ên weke fesixkirina PKKyê û bidawîkirina têkoşîna çekdarî girt. Tenê gavên wiha mezin dikarin pêşiya çareseriyeke demokratîk vekin. Di vê mijarê de me xwest îrade û biryardariya xwe nîşan bidin. Ji ber vê Hevseroka me ya Konseya Rêveber a KCKyê Besê Hozat, 11ê Tîrmeha 2025an bi 30 hevalên me yên gerîla re çekên xwe şewitandin. Bi vî awayî hate ispatkirin ku dema şertên guncav ên siyasî bi gavên pêwîst ên hiquqî bêne avakirin, bi hezaran gerîla jî wê çekên xwe deynin. Ji xwe wê demê Devlet Bahçelî jî di vê çarçoveyê de axivî û got, diviyabû ew kesên ku çek şewitandine bi derxistina qanûnên pêwîst berê xwe bidana Tirkiyeyê. Devlet Bahçelî bi vî awayî vegera li Tirkiyeyê wê çawa bibe danîbû holê.
‘Me hêzên xwe yên çekdar vekişand’
Weke Tevgera Azadiyê, ji bo bidawîkirina têkoşîna çekdarî û ji bo bikarin îradeya xwe ya çareseriya siyasî-demokratîk deynin holê me hêzên xwe yên di nava sînorên Tirkiyeyê de derxistin derveyî sînor. Me li Herêmên Parastinê yên Medyayê hin mewziyên xwe jî ji ber şerekî gengaz vala kirin. Dîsa sala 2017an me hin rêveberên MÎTê yên dîl girtibûn, me ev kes jî teslîm kir.
Me ev gav hemû ji bo avêtina gavên siyasî û hiquqî avêt, ku bikarin xwe bigihînin çareseriya siyasî-demokratîk. Di vê pêvajoyê de li Îmraliyê bi Rêbertiya me re hin hevdîtin çêbûn û hin şehîdên me yên li Herêmên Parastina Medya hatin girtin. Derveyî van mijaran, heya niha wisa gaveke cudatir nehatiye avêtin.
‘Rapora Komisyonê neketiye pratîkê’
Komîsyona ku li meclîsê ava bû, me erênî dît. Lê belê pêvajoya amadekirina raporê pir dirêj ajot û raya giştî baş nehate amadekirin. Li gel ku muxatabê esasî Rêbertiya me ye û aliyê çareseriyê ye, di vê pêvajoyê de komîsyona meclîsê bi rêbertiya me re tenê carekê hevdîtin kiriye. Di encamê de komîsyona meclîsê raporek amade kir. Rexmî hemû kêmasiyên xwe jî ev rapor di pratîkê de dikare bandorên erênî bide çêkirin. Lê belê hîn jî feraset û pêşniyarên di raporê de pratîze nebûne. Ev jî wisa nîşan dide ku desthilat, bi awayekî rast û samîmî nêzî pêvajoya aştî û civaka demokratîk nabe.”
Wezareta Çand û Turîzmê klasîkên kurdî yên ku Konsolosê Rûsyayê Aleksandre Jaba berhev kiribûn, weke15 cîldan çap kirin. Lê belê heman Wezaret, nahêle nêzî 400 berhemên bi kurdî yên destxet derbasî pergala dijîtal bibin ku di nava berhemên Saziya Berhemên Destxet de ne.
Koleksiyona Konsolosê Rûsyayê Aleksandre Jaba ku bi xebateke hevpar a Wezareta Çand û Turîzmê û Zanîngeha Mardîn Artukluyê hat çapkirin, rastî eleqeyeke mezin hat. Jaba yê ku di navbera salên 1856-1866an de li Erziromê wezîfedar bû, ev berhem bi Mela Mehmûdê Bazîdî re berhev kiribûn. Di demekê de ku ev klasîk li ser refan cihê xwe digirin, heman wezaret sansûrê datîne ser bi sedan berhemên din ên kurdî.
Li gorî daneyên malpera Portal.Yek.Gov.Tr ku bingeha daneyan a Saziya Berhemên Destxetan a Tirkiyeyê ye, di saziyê de zêdetirî 640 hezar berhem hatine qeydkirin. Lê belê berhemên kurdî yên di nav van berheman de bi salan hatine paşguhkirin û wekî erebî yan jî farisî hatine qeydkirin. Heya beriya çend salan tenê 25 berhemên kurdî di qeydan de xuya dikirin, lê di nava sala dawî de ev hejmar derketiye 79an.
Tê îdiakirin ku di bingeha daneyan a saziyê de di navbera 300 û 400î de berhemên kurdî yên kêmpeyda hene. Tê gotin ku tevî ev berhem hatine tesnîfkirin jî, derbasî pergala dîjîtal nayên kirin û pêşî li vê yekê tê girtin. Pispor balê dikşînin ku ev çavkanî ji koleksiyona Jaba ya ku wezaretê çap kiriye, pir dewlemendtir û berfirehtir in.
Hinek ji berhemên kurdî yên kêmpeyda di sîstema Saziya Berhemên Destxetan de
#Feqiyê Teyran:“Dîwan” û “Manzûmê Feqiyê Tayra derheqê Şêxê Sen‘an”
#Ehmedê Xanî:“Mem û Zîn”
#Selîmiyê Hîzanî:Yûsuf û Zuleyxa
#Melayê Cizîrî:Dîwanâ Melayê Cizîrî
#Ehmedê Xanî:“Nûbihara Biçûkan” û Şerha wê “Çîçeka Destê Zarokan”
#Mela Yûnisê Erketînî:Terkîba Mela Yûnis û Zurûf
#Mela Hisênê Bateyî:Mewlûda Nebî
#Mela Xelîlê Sêrtî:Nehcü’l-Enâm li Nef‘i’l-‘Avâm
#Kurdîzade Ehmed Ramiz:Reşbelek
#Mela Camî (Wergêr):Wergereke kurdî ya dîwana farisî “Vâsıtatü’l-İkd”
#Mihemed Cewad Siyahpoş:Dîwana Siyahpoş
#Elî Teremaxî:Tesrîfa Kurdî
#Şêx Nûredînê Birîfkanî:“El-Qesayîd we’r-Rumûzat” û “Gezelha”
#Zahid Zeherî:Şev û Roj
#Şêx Mihemed Canê Aktepî:Leyla û Mecnûn
#Mela Mihemedê Xaldewî:Tûbe’z-Zeman (Wergereke manzûm ji Gazzalî)
#Mela Mihemedê Hizranî:Mecnûn û Leyla
#Şêx Xalidê Zêbarî:Sîseban
#Şêx Ebdulqadirê Hizranî:ed-Dîvân
#Mela Nesredînê Zoqeydî:Eqîda Îmanê
#Şêx Mihemed Kerbela:Mirsadü’l-Etfal
#Mela Mihemed Hadiyê Licî:ed-Durrü’l-A‘lâ fî İlmi’t-Tecvîd
#Mela Xalidê Orekî:Îcazetname
Xebata Arşîvê ya Niha+ – 2026
Parlamentera DEM Partiyê pirsnameyek da
Parlamentera DEM Partiyê ya Bedlîsê Semra Çaglar Gokalp, di meha Sibatê de ji bo ku Wezîrê Çand û Turîzmê Mehmet Nuri Ersoy bibersivîne, pirsnameyek pêşkêşî Serokatiya TBMMê kir. Tevî ku demeke dirêj di ser re derbas bûye jî Wezîr Ersoy bersiva pirsnameyê neda.
Gokalpê di pirsnameya xwe de pirsîbû ku “Koleksiyona Şarkiyatê ku tê gotin ‘Berhemên Kêmpeyda ên Kurdî’ tê de zêde ne, ji çend cîld û berheman pêk tê? Di vê koleksiyonê de çend berhem bi kurdî ne? Tevî ku pêvajoya katalogkirinê bi dawî bûye, çima 195 berhemên destnivîs (ku 130 ji wan kurdî, 3 farisî û 62 jî erebî ne) nehatine qebûlkirin nav pergala dîjîtal a saziyê?” Gokalpê her wiha daxwaz kiribû ku di bin banê Meclîsê de lêkolînek were kirin.
Hinek pirtûkên bi Kurdî yên ku li Saziya Berhemên Destxetan a Tirkiyeyê ne, lê nehatine dijîtalîzekirin ev in:
Mem û Zîn (Ahmedi Xani), Leyla û Mecnûn, Dîwana Siyahpoş, Dîwana Seyyid Qedrî, Dîwana M. Zeynelabidin, Manzûme-î Faqiyê Teyran, Eqîda Îmanê ya Manzûm (M. Alî Nasreddîn Zokî), Mewlûda Kurmancî (M. Mûhammed Beşîr Elcezerî), Kitaba Durri'l-Ala, Zubdetu't-Tecvîd, Çîçeka Destê Zaruka, Dûmanname (M. Îzzet Cixsî).
Bayrak: “Derketina van berheman ji bo dîroka kurdan girîng e”
Dîrokzan Mehmet Bayrak destnîşan kir ku derketina çavkaniyên wê serdemê hem ji bo dîroka kurdan hem jî ji bo dîroka Tirkiyeyê girîng e. Bayrak derbarê çapkirina arşîva Jaba û veşartina berhemên di destê saziyê de wiha axivî: “Wezaretê demeke Quranek bi kurdî û Mem û Zîn çap kir; paşê Saziya Zimanê Tirk (TDK) ferhengeke kurdî weşand. Ev xebat pir sînordar in. Berî her tiştî divê çavkaniyên arşîvê werin tesnîfkirin û ev berhemên destxet ên kevn derkevin holê.”
Bayrak da zanîn ku dema ew li Pirtûkxaneya Dewletê ya Beyazitê wezîfedar bû, wî tespît kiriye ku elfebayeke kurdî xistine nav berhemên tirkî yên bi tîpên erebî:
“Min bi tesadufî di kataloga berhemên tirkî yên bi tîpên erebî de dît. Min li pergala kartoteksê nêrî û min dît ku elfebayeke kurdî ya bi tîpên erebî ye. Elfebaya kurdî jî xistine nav berhemên tirkî. Ji ber vê yekê, ger bi durustî tesnîfkirin û berhevkirina van berheman were kirin, dê xebateke pir girîng pêk bê.”
“Ev tiştekî plankirî ye”
Dîrokzan Bayrak neşandina berheman a ji bo pergala dîjîtal wekî “sansûr” bi nav kir:
“Ev sansûreke bi zanebûn e. Di dema Ataturk de belgeyên arşîva Osmanî bi vagonên trenê, bi bihayekî erzan firotin Bulgaristanê. Ew li wir wan diparêzin û niha mirovên ku dixwazin doktorayê bikin, bi pereyan ji wan çavkaniyan sûd werdigirin. Ev sansûrek e ku bi armanca qutkirina têkiliya bi rabirdûyê re tê kirin. Ev polîtîkaya ku ji dema Îttihat û Terakkiyê ve tê meşandin e; polîtîkaya tirk-îslamkirinê ye. Ji bilî vê, her tim sansûr li ser hêmanên din hebûye.”
Bayrak mînaka hevdîtineke veşartî ya li Meclîsê da û diyar kir ku di sala 1922an de li ser ‘muxtariyeta Kurdistanê’ qanûnek hatiye amadekirin, lê ew beş di zabitnameyan de nîn e: “Di Sibata 1922an de di rûniştineke veşartî de mijara muxtariyeta Kurdistanê wekî pêşnûmeqanûn tê nîqaşkirin. Di 10ê Sibata 1922an de ev pêşnûme dibe qanûn. Lê di zabitên rûniştinên veşartî de ku Meclîsê weşandine, tarîxên 10ê Sibatê û 10ê Tîrmehê vala ne.”
“Dewlet sansûrê bi kar tîne”
Bayrak diyar kir ku bi saya lêkolînên Robert Olson li arşîvên Amerîka û Îngîltereyê, lîsteya endamên Cemiyeta Azadiya Kurd derketiye holê û wiha got: “Ji ber sansûra dewletê ya li ser van mijaran, di destê me de tu tişt nîn e.”
Her wiha Bayrak anî ziman û got, agahiyên wan hene ku berhemên li herêma kurdan ji bo Pirtûkxaneya Konyayê hatine birin, lê li gorî zanyariyên wî ew berhem bi awayekî saxlem nehatine tesnîfkirin.
Saziya Berhemên Destxetan hê jî ev merhem nexistine sîstema dijîtal lê lêkolîner û raya giştî li bendê ne ku Wezaret heman zelalbûna di arşîva Jaba de, ji bo hemû berhemên saziyê jî nîşan bide.
Piştî ku walîtiyê pîrozkirina 1ê Gulanê li qada Taksîmê û derdora wê qedexe kir, polîsan bi tundî mudaxaleyî sendîka û saziyên ku dixwestin bimeşin Taksîmê kir. Komeleya Hiqûqnasên Hemdem (ÇHD) ragihand ku herî kêm 576 kes hatine desteserkirin.
Gelek rêxistinên demokratîk, sendîka û saziyên sosyalîst xwestin ku di 1ê Gulanê de ber bi Taksîmê bimeşin. Lê li dijî vê daxwazê, Walîtiya Stenbolê êvara 30ê Nîsanê biryara qedexeyê da û gelek kolan û kûçeyên Beyoglûyê ji çûnûhatinê re girtin. Polîsan ji serê sibê ve Meydana Taksîmê jî di nav de; navçeyên Beyoglû, Şîşlî û Beşîktaşê dorpêç kirin.
Bi banga Înisiyatîfa 1ê Gulanê, rêxistinên çep/sosyalîst û sendîka, ji saet 10:00an û pê ve li meydanê Mecidiyekoyê dest bi kombûnê kirin.
Şaxê Stenbolê ya Komeleya Hiqûqnasên Hemdem (ÇHD), di daxuyaniya ku li ser hesabê xwe yê medyaya civakî parve kir de ragihand ku di 1ê Gulanê de li Stenbolê 17 jê zarok, 8 jê parêzer û 2 jê xebatkarên çapemeniyê, bi giştî 576 kes hatine desteserkirin. Di daxuyaniyê de hat diyarkirin ku 336 kes li Rêvebiriya Emniyeta Stenbolê û 240 kes jî li Emniyeta Gayrettepeyê têne girtin. Hat destnîşankirin ku 47 kesên ku li ser Pira Boğazîçiyê hatine desteserkirin dê sibê sewqî edliyeyê bikin û 529 kes jî piştî girtina îfadeyên wan dê werin berdan.
Li Stenbolê, polîsan destûr nedan ku koma bi navê Emeğin Kurtuluşu, DGB û hinên din biçin Qada Taksîmê û 1ê Gulanê li wir pîroz bikin.
Polîsan gelek kes desteser kirin. Her weha destûr nedan ku rojnameger çalakiyê bişopînin û ew asteng kirin. https://t.co/ExW2vEr28q
Derdora saet 10.30an li Mecidiyekoyê mudaxaleya destpêkê li dijî sendîka û rêxistinan pêk hat. Polîsan bi tundî mudaxaleyî komên ku li ser rêya hawirdorê ya bin Viyaduka Mecidiyekoyê kom bûbûn, kir.
Polîsan midaxeleyî koma ku xwest biçe Taksîmê kir.
Polîsan li Mecîdiyekoyê bi tundî midaxaleyî komên wekî Emegin Kurtuluşu, DGB û hin komên xwendekaran kir ku dixwestin bimeşin Meydana Taksîmê.
Di saet 10.45an de jî hin saziyên ku di nav Înisiyatîfa 1ê Gulanê de cih digirin, li ber Astoria AVMyê kombûn û ber bi meydana Mecidiyekoyê ve meşiyan. Kesên ku beriya bigihîjin meydanê rastî mudaxaleya hêzên taybet ên emniyetê hatin, sloganên “Taksîm sor e, dê sor bimîne” û “Bijî 1 Gulan” berz kirin.
#1Gulan Polîsan komên ku dixwazin berbi Taksîmê bimeşin dorpêç kirine.
Kesên ku ji mudaxaleya polîsan dûr ketin, careke din li ser rêya meydana Mecidiyekoyê kom bûn. Polîsan çapemenî asteng kir û nehîştin dîmenan bikişîne û tevahiya koma ku li ser rêya meydanê kom bûbûn, dorpêç kirin.
Dora saet 11:15an, komeke din a ku ji ber Astoria AVM’yê ber bi meydana Mecidiyekoyê ve dimeşiya, gihişt koma di dorpêçê de û her du kom bûn yek. Piştre polîsan bi gazê êrişî koman kir.
#1Gulan Polîsan bi gazê midaxaleyî koma ku girtibûn bin dorpêçê kir.
🗣️Kesên di komê de ne dirûşmên “Bijî 1’ê Gulanê” û “Her der Taksîm, her der berxwedan” berz dikin.
Rojnameger Yusuf Çelik ê ku dorpêça polîsan dişopand, hat desteserkirin. Polîsan midaxaleya li dijî xebatkarên çapemeniyê domand.
Di dorpêçê de dirûşmên wekî “Bijî 1ê Gulanê” û “Her der Taksîm, her der berxwedan” hatin berzkirin. Serokê Giştî yê TÎPê Erkan Baş, di nava dorpêçê de axaftinek kir. Polîsan kesên di nav dorpêçê de siwarî wesayîtên desteserkirinê kirin. Polîsan careke din mudaxaleyî xebatkarên çapemeniyê kir.
#1Gulan Komeke din a ku li Mecîdiyekoyê kom bûbû, ji aliyê polîsan ve hat dorpêçkirin.
Li gorî daneyên SIPRIyê xercên leşkerî yên cîhanê ji sedî 2,9 zêde bûne û gihîştin 2 trilyon û 887 milyar dolarî. Welatên ku li herêmê herî zêde lêçûnên leşkerî kiriye bi 83,2 milyar dolarî Erebistana Siûdî ye û Îsraîl jî bi 48,3 milyar dolarî li pey wê tê. Yê Tirkiyeyê gîhîştiye 30 mîlyar dolarî.
Li gorî daneyên sala 2025an ên Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navdewletî ya Stockholmê (SIPRI) ku bazirganiya fermî ya çekan a navneteweyî dişopîne; xercên leşkerî yên cîhanê ji sedî 2,9 zêde bûne û gihîştin 2 trilyon û 887 milyar dolarî. Ev asta herî bilind e ku SIPRIyê heta niha tomar kiriye û ev 11 sal in ku xercên leşkerî yên cîhanê li pey hev zêde dibin.
Li gorî rapora SIPRIyê ya Nîsana 2026an; xercên leşkerî yên cîhanê di 10 salên dawî de (2016-2025) ji sedî 41 zêde bûn. Rêjeya xercên leşkerî di nav dahata cîhanê de, di sala 2024an de ji sedî 2,4 bû, lê di 2025an de derket ji sedî 2,5an. Li cîhanê li serê her kesî 352 dolar xercê leşkerî dikeve.
Di raporê de hat diyarkirin ku; her çend xercên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) kêm bûbin jî, ji ber bilindbûna herî zêde a li Ewropayê û zêdebûna li Asya û Okyanusyayê, xercên giştî yên cîhanî derketin jor. Heke em DYAyê hesab nekin, xercên leşkerî yên cîhanê di sala 2025an de ji sedî 9,2 zêde bûne.
Li Ewropayê ji sedî 14 zêde bûye
Li gorî SIPRIyê; di sala 2025an de xercên leşkerî li hemû herêman zêde bûne, tenê li parzemîna Amerîkayê kêm bûne. Zêdebûna herî balkêş li Ewropayê çêbû. Xerca leşkerî ya giştî ya welatên Ewropayê ji sedî 14 zêde bû û derket 864 milyar dolarî.
Ev, asta herî bilind e ku SIPRIyê heta niha ji bo Ewropayê tomar kiriye. Xercên li vê herêmê di navbera salên 2016 û 2025an de bûne du qat; rêjeya zêdebûnê wekî ji sedî 102 hat hesabkirin.
Di raporê de hat diyarkirin ku sedemên sereke yên vê zêdebûnê şerê Rûsya-Ûkraynayê ye; her wiha guman û nediyariya endamên NATOyê ya li ser garantiyên ewlehiyê yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) ye. Lêçûnên leşkerî yên 29 endamên NATOyê yên li Ewropayê, di sala 2025an de gihişt 559 milyar dolarî. Li gorî rapora SIPRIyê, ji van welatan 22an lêçûnên xwe yên leşkerî bi kêmî ve derxistin ji sedî 2ê.
Li Ewropayê di zêdekirina xerciyên leşkerî de herî zêde Almanya, Polonya, Îtalya, Îspanya û Ûkrayna derketin pêş. Lêçûnên leşkerî yên Almanyayê ji sedî 24 zêde bûn û gihiştin 114 milyar dolarî; bi vî rengî Almanya di asta cîhanê de derket rêza çaremîn. Lêçûnên Polonyayê ji sedî 23, yên Îtalyayê ji sedî 20 û yên Îspanyayê jî ji sedî 50 zêde bûn. Lêçûnên leşkerî yên Ûkraynayê bi zêdebûneke ji sedî 20î gihişt 84,1 milyar dolarî.
XERCÊN LEŞKERÎ YÊN CÎHANÊ 2025 (SIPRI)
Di sala 2025an de pênc welatên ku herî zêde lêçûnên leşkerî kirine; DYA, Çîn, Rûsya, Almanya û Hindistan bûn. Lêçûnên van her pênc welatan bi giştî gihişt 1 trilyon û 686 milyar dolarî.
1.686 Trilyon $
Pênc welatên pêşîn
%58
Ji xercên giştî yên cîhanê
%80+
15 welatên pêşîn
5 welatên herî zêde lêçûn
DYA (954 milyar $)
Çîn (336 milyar $)
Rûsya (190 milyar $)
Almanya
Hindistan
Detayên sereke
DYA bi 954 milyar $ di rêza yekem de ye
Lêçûnên DYA ji sedî 7,5 kêm bûn
Çîn bi %7,4 zêde bû (336 milyar $)
Rûsya bi %5,9 zêde bû (190 milyar $)
Rûsya:
Lêçûnên leşkerî gihiştin ji sedî 7,5ê BNGyê.
Ev nîşan dide ku xercên leşkerî li cîhanê di destê hindik welatan de têne komkirin.
Çavkanî: SIPRI, 2026
Pênc welatên ku herî zêde xercî kirine
Di sala 2025an de pênc welatên ku herî zêde lêçûnên leşkerî kirine; DYA, Çîn, Rûsya, Almanya û Hindistan bûn. Lêçûnên van her pênc welatan bi giştî gihişt 1 trilyon û 686 milyar dolarî; ev jî ji sedî 58ê lêçûnên giştî yên cîhanê pêk tîne. Pişka 15 welatên pêşîn jî derket ji sedî 80yî.
DYA, bi lêçûneke 954 milyar dolarî cihê xwe yê di rêza yekem de parast, lê lêçûnên wê li gorî sala 2024an ji sedî 7,5 kêm bûn. Lêçûnên leşkerî yên Çînê bi rêjeya ji sedî 7,4 zêde bûn û bi texmînî gihiştin 336 milyar dolarî. Lêçûnên Rûsyayê jî ji sedî 5,9 zêde bûn û gihiştin 190 milyar dolarî; ev jî dibe ji sedî 7,5ê Berhema Navxweyî ya Gelemperî (BNG) ya Rûsyayê.
XERCÊN LEŞKERÎ YÊN CÎHANÊ 2025 (SIPRI)
Di sala 2025an de pênc welatên ku herî zêde lêçûnên leşkerî kirine; DYA, Çîn, Rûsya, Almanya û Hindistan bûn. Lêçûnên van welatan bi giştî gihişt 1 trilyon û 686 milyar dolarî.
1.686 Trilyon $
Pênc welatên pêşîn
%58
Ji xercên giştî yên cîhanê
%80+
15 welatên pêşîn
5 welatên herî zêde lêçûn
DYA (954 milyar $)
Çîn (336 milyar $)
Rûsya (190 milyar $)
Almanya
Hindistan
Detayên sereke
DYA bi 954 milyar $ di rêza yekem de ye
Lêçûnên DYA ji sedî 7,5 kêm bûn
Çîn bi %7,4 zêde bû (336 milyar $)
Rûsya bi %5,9 zêde bû (190 milyar $)
Rûsya: Lêçûnên leşkerî gihiştin ji sedî 7,5ê BNGyê.
Ev nîşan dide ku xercên leşkerî li cîhanê bi awayekî girîng di destê hejmareke hindik welatan de têne komkirin.
Çavkanî: SIPRI, 2026
Tirkiye di rêza 18an de ye
Tirkiye, di lîsteya SIPRIyê de bi 30 milyar dolar xercê leşkerî, di sala 2025an de di cîhanê de di rêza 18an de cih girt. Xercên Tirkiyeyê li gorî sala 2024an ji sedî 7,2; li gorî sala 2016an jî ji sedî 94 zêde bûne. Li gorî daneyên SIPRIyê, rêjeya xercên leşkerî yên Tirkiyeyê di nav dahata wê ya neteweyî (GSYH) de di sala 2025an de bû ji sedî 1,9; para wê di nav xercên leşkerî yên cîhanê de jî wekî ji sedî 1 hat hesabkirin.
Xerckirina 30 milyar dolarî ya Tirkiyeyê ji bo çekan, dema ku li ser nifûsa wê ya 86 milyon û 92 hezar kesî tê hesibandin, tê wê wateyê ku li serê her kesî nêzîkî 375 dolar (nêzîkî 16 hezar û 900 TL) xerc hatiye kirin.
Di raporê de hat diyarkirin ku sedema zêdebûna lêçûnên Tirkiyeyê, ji bilî operasyonên leşkerî yên li Iraq, Somalî û Sûriyeyê, herî zêde veberhênanên ji bo pîşesaziya çekan a navxweyî ne. Li gorî SIPRIyê, çavkaniyên ku ji bo fona taybet a piştgiriya pîşesaziya çekan a Tirkiyeyê hatine veqetandin, di sala 2025an de li gorî sala berê wê ji sedî 25 zêde bûne; ev yek ji sedî 22yê lêçûnên leşkerî yên giştî yên Tirkiyeyê pêk tîne.
Di raporê de Tirkiye, di bin sernavê ‘Rojhilata Navîn’ de hat nirxandin. Li gorî SIPRIyê, lêçûnên leşkerî yên li Rojhilata Navîn di sala 2025an de bi texmînî gihiştine 218 milyar dolarî. Her çend rêjeya herêmî li gorî sala 2024an tenê ji sedî 0,1 zêde bûbe jî, di navbera salên 2016 û 2025an de ji sedî 36 bilind bûye. Welatê ku li herêmê herî zêde lêçûnên leşkerî kiriye bi 83,2 milyar dolarî Erebistana Siûdî ye û Îsraîl jî bi 48,3 milyar dolarî li pey wê tê.
XERCÊN LEŞKERÎ YÊN TIRKIYEYÊ 2025 (SIPRI)
Tirkiye, bi 30 milyar dolar xercê leşkerî, di sala 2025an de di cîhanê de di rêza 18an de cih girt. Xercên wê di salên dawî de bi awayekî girîng zêde bûne.
30 Mîlyar $
Xercê leşkerî (2025)
%7,2
Zêdebûn (2024–2025)
%94
Zêdebûn (2016–2025)
Daneyên sereke
Rêza cîhanê: 18
Rêjeya li GSYH: %1,9
Pişka di cîhanê de: %1
Li serê her kesî: Nêzîkî 375 dolar (nêzîkî 16 hezar û 900 TL)
Sedemên zêdebûnê
Operasyonên leşkerî li Iraq, Sûriyeyê û Somalî
Veberhênanên li pîşesaziya çekan a navxweyî
Pîşesaziya çekan: Fonên taybet di sala 2025an de ji sedî 25 zêde bûn û %22yê xercên giştî pêk anîn.
Rojhilata Navîn
Lêçûnên leşkerî yên herêmê gihiştin 218 milyar dolarî. Di navbera 2016–2025an de zêdebûn gihişt %36.
Erebistana Siûdî: 83,2 milyar $
Îsraîl: 48,3 milyar $
Çavkanî: SIPRI, 2026
“Barê leşkerî”
SIPRI, rêjeya lêçûnên leşkerî ya di nav GSYHyê de wekî “barê leşkerî” pênase dike. Di sala 2025an de ev rêje li seranserê cîhanê derket ji sedî 2,5î û ji sala 2009an û vir ve gihişt asta xwe ya herî bilind. Di asta herêmî de, barê leşkerî yê herî bilind bi rêjeya ji sedî 3,8î li Rojhilata Navîn û piştî wê jî bi rêjeya ji sedî 3,2yî li Ewropayê hat dîtin.
Sê welatên ku barê wan ê leşkerî herî giran e; Ûkrayna, Cezayîr û Îsraîl bûn. Ûkraynayê ji sedî 40, Cezayîrê ji sedî 8,8 û Îsraîlê jî ji sedî 7,8ê dahata xwe ji bo xercên leşkerî veqetandin. Di nexşeya cîhanê ya rapora SIPRIyê de; Rûsya bi rêjeya ji sedî 7,5, Erebistana Siûdî bi ji sedî 6,5, Azerbaycan bi ji sedî 6,5 û Ermenistan bi ji sedî 6,1 di nav komên ku barê wan ê leşkerî herî zêde de hatin nîşandan.
BARÊ LEŞKERÎ YÊN CÎHANÊ 2025 (SIPRI)
SIPRI, rêjeya lêçûnên leşkerî ya di nav GSYHyê de wekî “barê leşkerî” pênase dike. Di sala 2025an de ev rêje li seranserê cîhanê gihişt %2,5 û ji sala 2009an ve gihişt asta xwe ya herî bilind.
%2,5
Barê cîhanî
%3,8
Rojhilata Navîn
%3,2
Ewropa
Welatên herî bilind
Ûkrayna%40
Cezayîr%8,8
Îsraîl%7,8
Welatên din (barê bilind)
Rûsya: %7,5
Erebistana Siûdî: %6,5
Azerbaycan: %6,5
Ermenistan: %6,1
Ev daneyan nîşan dide ku hin welatên cîhanê beşekî mezin ji dahata xwe ji bo xercên leşkerî veqetandine.
Partiya Komunîstan a Yewnanistanê (KKE) ji bo 200 komunîstên yewnanî yên ku di sala 1944an de Naziyan ew qetil kiribûn bernameyeke bibîranînê li dar xist. Wêneyên ku nîşan didin komunîst hatine gulebarankirin, di meha Sibatê de derketibûn holê.
Cihê ku bername lê hate lidarxistin
Piştî ku di meha Sibatê de wêneyên komkujiya 200 komunîstên Yewnanî yên di sala 1944an de li Atînayê ji aliyê Naziyan ve hatibûn gulebarankirin derketin holê, cara yekem merasîmeke bibîranînê hat lidarxistin.
Çalakî li Polîgona Gulebaranê ya Kesarianî ya ku komkujî lê pêk hatibû li dar ket. Partiya Komunîstan a Yewnanistanê (KKE) ev bername birêxistin kir. Ji bilî komunîstên yewnanî, kurd û tirk jî di nav de ji gelên din kes beşdar bûn.
Serenavê bernameyê “Xwendina dîroka cîhanê di ser navên piçûk re” bû û Sekreterê Giştî yê Komîteya Navendî yê KKEyê Dimitris Kutsumbas bal kişand ser weşandina fotografan ên demên dawî yên komunîstan nîşan didin. Kutsumbas destnîşan kir ku dîmen di nav civakê de bandoreke kûr çêkirine.
Kutsumbas diyar kir ku ev çalakî ne tenê însiyatîfeke partiyê ye, di heman demê de bersivek e ji bo rûmet, wêrekî û serbilindiya 200 komunîstên ber bi mirinê ve diçûn. Wî got ku yên hatine qetilkirin ne fîgurên rabirdûyê ne, ew beşek ji têkoşîna dîrokî û çînî ya ku îro jî berdewam dike ne û mafdarî di dawiyê de dê bi serkeftina gel pêk were.
Bernameya bîranînê piştî çalakiya muzîkê bi dawî bû.
Wêneyên komkujiyê bi tesadufî hatin dîtin
Di sala 1944’an de dema ku Yewnanistan di bin dagirkeriya Naziyan de bû, piştî partîzanên Artêşa Rizgariya Gel a Yewnanistanê li Nîvgirava Morayê tûmgeneralê Nazî Franz Krech kuşt, Naziyan wekî tolhildanê di 1ê Gulanê Roja Karkeran de li Atînayê 200 komunîstên yewnanî gulebaran kirin. Komkujiya ku li Polîgona Gulebaranê ya Kesarianî pêk hat, di nav giranatrin sûcên mirovahiyê de ye ku di dema dagirkeriya Almanyayê de li Yewnanistanê hatine kirin.
Foto: Greece at WWII Archives
Berevajî çalakiyên bîranînê yên her sal, çalakiya îsal hem qerebalixtir û hem jî bi xemgîntir derbas bû. Sedem ev bû ku; di meha sibata borî de, cara yekem ev komkujî di wêneyên ku ji aliyê koleksiyonerên belçîkayî yên pisporê kelûpelên bîranînê yên leşkerên alman ve hatibûn firotin de hate belgekirin. Wêneyên ku di albûmeke aîdî çawîşê Nazî Hermann Hoyer de hatibûn dîtin, li Yewnanistanê dengvedaneke mezin çêkiribû.
Tê diyarkirin ku di nava wêneyan de, kêliyên girtî di deriyekî re derbas dibin û li ber dîwar têne rêzkirin hene. qetlîama li Kaisarianî, wekî yek ji giranbihatirîn komkujiyên ku di serdema dagirkeriya Naziyan de li Yewnanistanê hatine kirin, tê qebûlkirin.
Foto: Greece at WWII Archives
Li dijî çalakiyan înfaza rehîneyan
Ev bûyera ku li Atînayê wekî “Komkujiya 200an” tê naskirin, ne tenê komkujiya Almanyaya Nazî bû. Di dema dagirkeriya almanan de ango di Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, nêzî 600 girtiyên siyasî ji Akronaúpliayê sewqî kampên li Larisa, Vonitsa û Korfuyê hatin kirin. Di seranserê dagirkeriyê de ev kes wekî rehîne li dijî çalakiyên berxwedanê hatin bikaranîn. Wekî mînak, di Hezîrana 1943an de piştî sabotaja rêhesinê ya li Kournovoyê 106 girtî hatin înfazkirin.
Foto: Greece at WWII Archives
Kuştina 200an a li Kesarianî jî di 27ê Nîsana 1944an de piştî êrîşa yekîneyên Artêşa Rizgariya Gel a Yewnanistanê ya li ser tûmgeneralê Alman Franz Krech pêk hat. Piştî ku Krech hat kuştin, rêveberiya Naziyan biryara tolhildaneke tund girt û ragihand ku dê 200 girtiyên ji Kampa Komkirinê ya Haydarî werin gulebarankirin. Haydarî, kampeke ku bi îşkence û şert û mercên xwe yên giran navdar bû.
Foto: Greece at WWII Archives
Yek ji sembolên şerê navxweyî ye
Kuştina li Kaisarianî, wekî yek ji bûyerên herî krîtîk ên di dema dagirkeriya Naziyan de tê dîtin. Tê diyarkirin ku ev bûyer di hafizeya civakî ya şerê navxweyî de (yê ku piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn di navbera hêzên hikûmetê yên bi piştgiriya Rojava û komên komunîst de heta sala 1949an berdewam kir) xwedî cihekî girîng e. Abîdeya 200an, ne tenê ya 200 girtiyên komunîst e, lê bûye sembola hemû berxwedêrên ku di dema dagirkeriyê de hatine îdamkirin û qetilkirin. Her sal di 1ê Gulanê de sendîka, partiyên çep û rêxistinên civakî yên sivîl li vir merasîmên bîranînê li dar dixin.
Beriya niha bi 128 salan Mîqdat Mîdhad Bedirxan li Qahîreya Misrê bi derxistina rojnameya Kurdistanê, çira rojnamegeriya kurdî pê xist. Digel zor û zehmetiyan, îşkence, kuştin, surginkirinan, ev kevneşopî berdewam dike.
Fotografê Mîqdat Mîdhad Bedirxan li ser rojnameya Kurdistanê
Rojnamegeriya kurdî ji destpêkê ve ne tenê amûreke agahiyê bû, bû neynika nasnameya neteweyî, qada têkoşîna ziman û platformeke siyasî ya neteweyeke bê dewlet. Li her çar parçeyên Kurdistanê her weşanek di heman demê de hem çapemenî, hem berxwedan, hem jî bîra çandî bû. Taybetmendiya vê rojnamegeriyê wê ji gelek şiklên din cuda dike û ji bo lêkolîna siyasî û çandî bûye çavkaniyek girîng.
Ji Kurdistanê heta Rojî Kurd, Jiyan, Hawar, Ronahî, Rojname, Welat, Azadiya Welat û gelekên din, rojnamegeriya kurdî digel zor û zehmetiyan, îşkence, kuştin û sirgunkirinan, berdewam dike.
Kurdistan, yekem rojnameya kurdî
Di 22ê Nîsana 1898ê de, Mîqdad Midhat Bedirxan, kurê Bedirxan Paşayê Botanê (1858–1915) li Qahireyê yekem rojnameya kurdî bi navê Kurdistan weşand. Di bin siya sansura Osmanî de, li derveyî welat, li Cenêvê, Londonê û Folkestonê hate çapkirin û bi tevahî 31 hejmar derket. Hejmara dawî di sala 1902yê de hate çapkirin.
Di yekem hejmarê de Mîqdad Midhat Bedirxan armanca xwe wiha diyar kir:
“Ez ê her carê ji bo kurdan hinekî qala feydeya xwendinê û zanînê bikim. Meriv bi xwendinê û zanînê her tiştî fêm dike. Kurdên me bi qasî neteweyên din nexwendî ne. Ji ber vê yekê ew ji halê dinyayê bêxeber in.”
Cihên çapkirinê bi rêz: Qahîre (1–5), Cenevrê (6–19), dîsa Qahîre (20–23), London (24), başûrê Englandê (25–29), Cenevrê (30–31). Birayê wî Abdurrahman Beg jî di demsalên paşîn de berpirsiyariya weşandinê girt.
Kurdistan ne tenê çavkaniyeke agahiyê bû, platformeke îdeolojîk bû. Zimanê kurdî wek amûreke îfadeya entelektuel û berxwedanê pejirand û bingeheke sedsala pêş danî.
Dîroka Rojnamegeriya Kurdî (1898–2026)
Rojnamegeriya kurdî ji destpêkê ve ne tenê amûreke agahiyê bû, bû neynika nasnameya neteweyî, qada têkoşîna ziman û platformeke siyasî ya neteweyeke bê dewlet. Li her çar parçeyên Kurdistanê her weşanek di heman demê de hem çapemenî, hem berxwedan, hem jî bîra çandî bû.
I. SERDEMA DESTPÊKÊ: QAHÎRE û SIRGÛN (1898–1908)
Kurdistan — Yekem Rojnameya Kurdî
Di 22ê Nîsana 1898ê de, Mîqdad Midhat Bedirxan li Qahireyê yekem rojnameya kurdî bi navê Kurdistan weşand.
“Ez ê her carê ji bo kurdan hinekî qala feydeya xwendinê û zanînê bikim. Meriv bi xwendinê û zanînê her tiştî fêm dike. Kurdên me bi qasî neteweyên din nexwendî ne. Ji ber vê yekê ew ji halê dinyayê bêxeber in.”
Cihên çapkirinê: Qahîre (1–5), Cenevrê (6–19), dîsa Qahîre (20–23), London (24), başûrê Englandê (25–29), Cenevrê (30–31).
II. SERDEMA STENBOLÊ (1908–1918)
Rojî Kurd û Hetawî Kurd (1913–1914)
Di 6ê Hezîrana 1913ê de Komeleya Hêvî kovara Rojî Kurd derxist. Piştî girtinê bi navê Hetawî Kurd berdewam kir.
Jîn û Kurdistan (1916–1918)
Di sala 1916ê de, Süreyya Bedirxan li Stenbolê heftenameya Jîn (Jiyan) bi tirkî weşand. Ev weşan ji Jîna Silêmaniyê ya Pîremêrd cuda ye.
III. BAŞÛR û SOVYETÊ (1919–1932)
Pêşkewtin û Silêmaniyê
Yekem rojnameya li herêma Kurdistanê, Pêşkewtin (1920–1922) li Silêmaniyê derket. Piştre Jiyan (1926) di bin edîtoriya Pîremêrd de bû sembola vê serdemê.
Riya Teze (1930–) — Dengê Kurdistana Sovyetê
Di 25ê Adara 1930ê de li Erîvanê dest bi weşanê kir. Bû organa kurdî ya Partiya Komunîst a Ermenistanê.
IV. SERDEMA HAWARÊ (1932–1943)
Celadet Alî Bedirxan û Kovara Hawar
Di 15ê Gulanê 1932ê de li Şamê Hawar hat weşandin. Celadet alfabeyeke bingeha Latîniyê afirand ku heta îro standard e.
Nûserên Sereke: Celadet û Kamûran Bedirxan, Rewşen Bedirxan, Cegerxwîn, Osman Sebrî.
V. KOMARA MEHABADÊ (1945–1946)
Rojnameya Kurdistan
Di 11ê Çileya Paşîn 1946ê de li Mehabadê hat damezrandin. Komara Mehabadê tenê 11 meh jiyan kir lê di dîroka medyaya kurdî de ciheke taybet girt.
VI. & VII. ÇAPEMENIYA AZAD (1990–2016)
Özgür Gündem û Apê Musa
Di 30ê Gulanê 1992ê de Özgür Gündem dest bi weşanê kir. Musa Anter (Apê Musa) di 20ê Îlona 1992an de li Amedê hat şehîdkirin.
Bombekirina Avahiyan (1994)
Di 2-3ê Kanûna Pêşîn 1994ê de navenda Özgür Ülke hat bombekirin. Ersin Yıldız jiyana xwe ji dest da.
Navê Rojnameyê
Sal
Rewş
Özgür Gündem
1992
Hat girtin (1994)
Özgür Ülke
1994
Hat bombakirin
Azadiya Welat
2006
Hat girtin (2016)
VIII. ROLA JINÊ
Gurbetelli Ersöz (1965–1997)
Yekem sernivîskara jin a rojnameyeke rojane li Tirkiyeyê (Özgür Gündem). 8ê Çiriya Pêşiyê weke Roja Rojnamegerên Jin ên Kurd tê pîrozkirin.
Saziyên Nûjen: JINNEWS û JIN TV (Yekem kanala satelîtê ya jinan, 2018).
IX. ŞOREŞA SATELÎTÊ: MED TV
MED TV (1995–1999)
Yekem kanala satelîtê ya kurdî. Di Adara 1995ê de dest bi weşanê kir. Bû şoreşek ji bo Kurdan û standardkirina zimanê kurdî.
X. ENCAM û KESAYETÊN SEREKE
Nexşerêya Dîrokî
Tarîx
Bûyer
1898
Kurdistan, Qahîre
1932
Hawar, Şam
1946
Kurdistan, Mehabad
1995
MED TV, Ewropa
2018
JIN TV
Rojnamegeriya kurdî ji sirgûnê heta dîjîtalê, kevneşopeke 128 salî ya berxwedanê ye.
Çavkanî: Wikipedia, Encyclopaedia Iranica, KurdîLit, CPJ, RSF, Cambridge History of the Kurds.
II. Serdema Stenbolê (1908–1918)
Rojî Kurd û Hetawî Kurd (1913–1914)
Di 27ê Tîrmeha 1912ê de Komeleya Xwendekarên Kurd ên Hêvî li Stenbolê hat damezrandin. Di 6ê Hezîrana 1913ê de Komele kovara Rojî Kurd derxist. Piştî çar hejmaran ji aliyê hikûmetê ve hate girtin. Di heman demê de Yekbûn (1913, 3 hejmar) hat weşandin. Di 24ê Çiriya Pêşiyê ya 1913ê de kovara xwe guhart û bû Hetawî Kurd. Bi eslê xwe heman weşan bû, navê xwe guhart û berdewam kir. Pênaseya navên herdu balkêş e: Roj bi kurmancî, Hetaw ji soranî di heman wateyê de ne.
Jîn û Kurdistan (1916–1918)
Di sala 1916ê de, Süreyya Bedirxan li Stenbolê heftenameya Jîn (Jiyan) bi zimanê tirkî weşand, daxwaza serbixwebûna kurdan dikir. Di 1917–1918ê de jî heftenameya Kurdistanê weşand. Divê were zelalkirin: ev Jîna Stenbolê bi tirkî bû û ji Jîna Silêmaniyê ya Pîremêrd bi tevahî cihêreng e.
III. Başûr û Sovyet (1919–1932)
Pêşkewtin û Silêmaniyê
Yekem rojnameya kurdî ya li herêma Kurdistanê bixwe, Pêşkewtin (Progress), di bin desthilatdariya Brîtanî de, ji 1920 heta 1922ê li Silêmaniyê hate weşandin. 118 hejmar çap bûn. Piştî wê silsileyeke weşanan derket:
Bangê Kurdistan (1922, 14 hejmar)
Rojî Kurdistan (1922–1923, 15 hejmar)
Jiyanewe (1924–1926, 56 hejmar)
Jiyan (1926–1938, 556+ hejmar, di bin edîtoriya Pîremêrd de
Zarî Kurmancî (1926–1932, Rawandizê, 30 hejmar)
Pîremêrd û Jiyan–Jîn: Tewfîq Mehmûd Hemze, bi navê nivîskî Pîremêrd (1867 – 19ê Hezîrana 1950), li Silêmaniyê ji dayik bûye. Di sala 1926ê de bû sernivîskarê Jiyanê, di 1932ê de bû gerînende û di 1938ê de navê Jiyanê guhart û bû Jîn, heya mirina xwe di 19ê Hezîrana 1950ê de berdewam kir. Wî di heman demê de yekem dibistana taybet a kurdî ya navê Qutabxaney Zanistî jî ava kir.
Riya Teze (1930–) – Dengê Kurdistana Sovyetê
Di 25ê Adara 1930ê de li Erîvanê bi alfabeye Marogulov û Şamîlov çap bû. Organ bû beşa kurdî ya Partiya Komunîst a Ermenistanê. Di destpêkê de sê Ermeniyên kurdzan birêve dibirin: Kevork Paris, Hraçya Koçar û Harûtyûn Mkirtçyan. Di 1934ê de Cerdoy Gênco bû sernivîskar. Di dema Stalîn de hate sekinandin; di 1955ê de bi alfabeyeke kirîlî dîsa dest bi weşanê kir. Mîroyê Esed (1919–2008) heya 1989ê gerînendiya wê kir.
IV. Serdema Hawarê (1932–1943)
Celadet Alî Bedirxan û Kovara Hawar
Piştî sirgûnbûna ji Tirkiyeyê, Celadet Alî Bedirxan di 15ê Gulanê 1932ê de li Şamê Hawar weşand. Ji 1932 heta 1935ê û ji 1941 heta 1943ê bi tevahî 57 hejmar derket.
Ji ber ku hawar yekem dezgeha medyayê ya bi kurdiya kurmancî hatiye weşandin, xwedî girîngiyeke taybet e. Ji ber vê jî, ji sala 2006ê ve, 15ê Gulanê wek Roja Zimanê Kurdî tê pîrozkirin.
Celadet alfabeyeke bingeha Latîniyê ji bo kurmanciya Bakur afirand, wek “Alfabeya Hawarê” an “Alfabeya Bedirxaniyan” tê nasîn û heta îro standard e.
Armanca wê:“Hawar dengê zanistê ye. Zanist ew e ku meriv xwe binase; zanîna xwe vê riya azadî û bexteweriyê ji me re vedike.”
Nûserên sereke: Celadet û Kamûran Bedirxan, Rewşen Bedirxan, Qedrî Can, Cegerxwîn, Osman Sebrî, Nûredîn Zaza, Ekrem Cemîl Paşa, Ahmed Namî.
Roja Nû û Stêr ji aliyê Kamûran Bedirxan ve li Beyrûtê hatin weşandin. Nûdem (1992–2001, Stockholmê, 40 hejmar, edîtoriya Firat Cewerî) wek “Hawarê duyem” hate binavkirin.
Rewşen Bedirxan
Di qadeke bi piranî ji hêla mêran ve desthilatdar bûya de, Rewşen Bedirxan di nivîsarên Hawarê de cihê xwe wek nûsereke çalak girt. Mînakeke pêşeng e.
V. Komara Kurdistanê li Mehabadê (1945–1946)
Di 11ê Çileya Paşîn 1946ê de, di nav hebûna kurt a Komara Kurdistanê de, rojnameya Kurdistan hat damezrandin, yekem rojnameya kurdî ya vê herêmê, bi tevahî 113 hejmar. Bi wê re Kurdistana kovara wêjeyî jî (16 hejmar) derket.
Dema ku artêşa Îranê di 15ê Kanûna Pêşîn 1946ê de ket Mehabadê, çapxaneya kurdî hat girtin, perwerdehiya bi kurdî hate qedexekirin û hemû pirtûkên kurdî hatin şewitandin. Di 31ê Adara 1947ê de Qazî Mehemd hat daleqandin. Komara Mehabadê tenê 11 meh jiyan kir lê di dîroka medyaya kurdî de ciheke taybet girt.
VI. Başûr (1950–1990)
Başûrê Kurdistanê
Di salên 1950–1963ê de li Bexdayê û Silêmaniyê gelek weşan derketin:
Hîwa (1957–1963, Bexda, 36 hejmar)
Xebat (1959–1961, Bexda, 462 hejmar)
Ray Gel (1959–1962, Kerkûkê, 34 hejmar)
Azadî (1959–1961, Rwandizê, 56 hejmar)
Piştî 1968ê û dagirkirina Baasê, çapemeniya kurdî kete bin zextê. Di 1988ê de êrîşa kîmyewî ya Enfal û Helebceyê kuta bû.
Diaspora
Ji salên 1970ên de medyaya kurdî bar kir û li Ewropayê, Elmanya, Swêd, Fransa, Belçîka, berdewam kir. Weşanên girêdayî partiyan bûn û naveroka wan bi piranî siyasî bûn.
Rojnameya “Rojname” (8ê Gulana 1991)
Di destpêka salên 90î de, piştî ku qedexeya li ser zimanê kurdî hinekî sist bû, rewşenbîr û rojnamegerên Kurd xwestin di warê nûçegihaniya rojane de gavan bihavêjin.
Ev rojname di dîroka Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de, piştî demeke dirêj a bêdengiyê, wekî yekemîn ceribandina rojnameyeke rojane ya ku li ser bingeha “Rastiya Kurd” derdiket, tê qebûlkirin.
Rojname tenê hejmarek hat çapkirin. Hema di roja ku derket de, ji aliyê Dadgeha Ewlehiya Dewletê (DGM) ve biryara komkirin û qedexekirinê jê re hat dayîn.
VII. Çapemeniya Azad a Bakur (1992–2016)
Özgür Gündem(1992–1994)
Di 30ê Gulanê 1992ê de, di bin serokatiya Ragıp Duran, Özgür Gündem dest bi weşanê kir, tiraj gihêşt 60,000. Di dema Ocak Işık Yurtçu de tiraj gihêşt 100,000.
Kuştinên Sîstematîk (1990–1995):
Di navbera 1990 û 1995ê de bi dehan rojnameger hatin kuştin, piraniya wan ji çapemeniya azad a kurdî bûn: Di çarçoveya vê dîrokê de jimare 76 qurbaniyan wek “şehidên çapemeniya azad” tê behs kirin.
Kuştina Apê Musa, 20ê Îlona 1992an
Musa Anter (1920-20ê Îlona 1992) di gundê Zivingê, Nisêbina Mêrdînê hat dinyayê. Bi navê “Apê Musa” dihat naskirin, nûskar û ronakbirekî kurd ê berbiçav bû; Özgür Gündem û Yeni Ülkeyê, her weha di Welat de dinivîsand. Di “Dadgeha 49an” de bi tawana propagandaya kurdî hat mehkûmkirin.
Di 20ê Îlona 1992ê de, li Amedê bi xefkekê hat kuştin. Kuştina wî weke “kuştina fail nediyar” hate binavkirin. Di 2008ê de Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê Tirkiyê mehkûm kir.
Bombekirina Avahiyan, 2–3yê Kanûna Pêşîn a 1994an
Özgür Gündem di 14ê Nîsana 1994ê de hat girtin. Du hefteyan şûnde Özgür Ülke hate vekirin. Di şeva 2–3yê Kanûna Pêşîn a 1994ê de navenda teknîkî ya li Kadırgaya Stenbolê, buroya Çağaloğlu û buroya Enqerê di heman demê de hatin bombakirin. Koordînatora veguhastinê Ersin Yıldız jiyana xwe ji dest da; zêdetirî 20 xebatkar birîndar bûn.
Kronolojî (1992–2016):
Nav
Destpêk
Çi Bû
Özgür Gündem
1992
14ê Nîsana 1994ê hate girtin
Özgür Ülke
1994
2–3ê Kanûna Pêşîn 1994 hat bombakirin
Gündem
1995
Hat girtin
Ülke
1996
Hat girtin
Özgür Gündem (nû)
2011
Tebaxê 2016ê hate girtin
Welatû Azadiya Welat
Di 22ê Sibata 1992ê de li Stenbolê wekî heftename hate weşandin, yekem rojnameya bi zimanê kurdî ya Tirkiyeyê piştî rakirina qedexeya 1991ê ye. Di 1996ê de bû Azadiya Welat. Di 2003ê de navenda xwe kir Amed, di 2006ê de bû rojnameya rojane. Di 8ê Tebaxê 2018ê de bi biryarnameya KHKê ya rewşa awarteyê hate girtin.
VIII. Rola Jinan
Rewşen Bedirxan
Di dibistana Hawarê de, wek nûsereke çalak cihê xwe girt. Mînakeke pêşeng e di weşana kurdî ya pêşîn de.
Gurbetelli Ersöz (1965–1997)
Kîmyanas bû û ji Elazîx/Paluyê ye. Di 1990ê de ji ber çalakiyên siyasî hat girtin û du sal di girtîgehê de ma. Di 23ê Nîsana 1993ê de dest bi xebatê kir li Özgür Gündemê û bû sernivîskar, bi vî awayî bû yekem sernivîskara jin a rojname ya rojane yani Tirkiyeyê, ne tenê ya medyaya kurdî.
Di 10ê Kanûna Pêşîn a 1993ê de avahiya rojnameyê hat dorpêçkirin; Ersöz ligel 17 hevalên xwe hat girtin. Piştî 13 roj desteserkirî ma hat girtin û ew şandin Girtîgeha Sağmalcılarê. Di dadgehê de dozger 15 sal ceza jê re xwest; Harold Pinter, Noam Chomsky û CPJ piştgirî danê. Bi 3 sal û 9 mehan hat mehkûmkirin, di Hezîrana 1994ê de hat berdan. Ji ber nehêştin wek rojnameger bixebite, di 1995ê de tevlî PKKyê bû. Di 8ê Çiriya Pêşîn a 1997ê de di şerekî de jiyana xwe ji dest da.
8ê Çiriya Pêşiyê weke Roja Rojnamegerên Jin ên Kurd tê pîrozkirin.
Jinha, Jinnews û Jin TV
JINHA weke Ajansa Nûçeyan a Jin dest bi kar kir. Di 2016ê de ji aliyê dewleta Tirkiyeyê ve hate girtin; piştî wê bi navê JINNEWS berdewam kir. JIN TV di 8ê Adara 2018ê de, bi mûnasebeta Roja Jinên Cîhanê, wek yekem kanalek satelîtê ya bi karmendên jin dest bi weşanê kir.
IX. Şoreşa satelitê: MED TV û piştî wê (1995–2010)
MED TV (1995–1999)
Di sala 1994ê de ji aliyê Komîsyona Televîzyona Serbixwe ya Brîtanyayê (ITC) destûr wergirt û di Adara 1995ê de dest bi weşanên ceribandinê kir. Yekem kanalek satelîtê ya kurdî bû , di demê de Kurd dihatin kuştin, sirgûnkirin û girtin bi taybetî ji aliyê Tirkiyeyê. Ji bo Kurdan bû şoreşeke medyayê: li Rojavayê, li her maleke kurdan antenên satelît hebûn û bi dehan malbat êvaran dicivîyan da ku nûçeyên bi zimanê xwe bibîhisin.
Li ser daxwaza dewleta Tirkiyeyê, destûra MED TVyê di 23ê Nîsana 1999ê de hate rakirin. Piştî wê:
Medya TV hat vekirin lê ji aliyê rayedarên Fransayê ve hate girtin
Roj TV (2003, Danîmarka), hat girtin
Nûçe TV, Stêrk TV û yên din li pey hev hatin vekirin
Ajansên Nûçeyan ên Ewropayê
Yekem ajansa nûçeyan ya kurdî di 2000ê de li Elmanyayê bi navê Dam hate damezrandin, paşê bû Ajansa Nûçeyan a Mezopotamyayê (MHA) li Frankfurtê. Piştî girtina MHAyê ya ji aliyê polisên alman ve, di 2005ê de Ajansa Nûçeyan a Firatê (ANF) li Belçîkayê hate damezrandin.
X. Rojava (2011–2019)
Di 21ê Çileya Paşîn 2014ê de, bi mûnasebeta salvegera Komara Mehabadê, Rêveberiya Xweseriya Demokratîk li Qamişloyê hat ragihandin. Di heman salê de, dema DAÎŞê êrîşî Şengalê kir, rojnamegeriya kurdî rolek sereke lîst: dengê civata êzîdî gihand cîhanê. Di dema dorpêça Kobanê de, radyoya Dengê Kobanî bû dengê berxwedanê.
XI. Kesayetên sereke
Malbata Bedirxaniyan
Nav
Jiyan
Beşdarî
Mîqdad Midhat Bedirxan
1858–1915
Kurdistan (1898) — damezrîner
Süreyya Bedirxan
1883–1938
Jîn (1916), Kurdistan (1918)
Jeladet Alî Bedirxan
1893–1951
Hawar (1932–1943), Alfabe
Kamûran Bedirxan
1895–1978
Roja Nû, Stêr (Beyrût)
Rewşen Bedirxan
—
Nûserê dibistana Hawarê
Pîremêrd (1867–1950)
Navê rastê: Tewfîq kurî Mehmûd Hemze. Li taxê Gwêjeyê, Silêmaniyê ji dayik bûye. Helbestvan, nivîskar û rojnamerger e. Di 1926ê de bû sernivîskarê Jiyanê, di 1932ê de bû gerînende, di 1938ê de navê Jiyanê guhart û bû Jîn. Yekem dibistana taybet a kurdî ya Qutabxaney Zanistî ava kir. Di 19ê Hezîrana 1950ê de li Silêmaniyê wefat kir.
Musa Anter — Apê Musa (1920–1992)
Li gundê Zivingê, Nisêbîna, Mêrdînê ji dayik bûye. Di “Dadgeha 49an” de hat mehkûmkirin. Di Özgür Gündem û Yeni Ülkeyê de dinivîsand. Di 20ê Îlona 1992ê de li Amedê ji aliyê JÎTEMê ve hat kuştin.
XII. Zor û zehmetî
Qedexeyên Sîstematîk
Li Tirkiyeyê, ji 1924 heta 1991ê weşandina bi kurdî bi eşkereyî hatibû qedexekirin. Piştî wê, bi Xala 8ê ya Qanûna Dijterorê û dûre bi Xala 314ê rojnamegerên kurd hatin mehkûmkirin.
Girtina Girseyî ya 2016ê
Di rewşa awarteyê ya 2016–2018ê de, bi biryarnameyên KHKê:
Pir bû: Medyaya civakî, malper û podcastên kurdî zêde bûn.
Qels bû: Modela darayî ya medyaya çapkirî têk çû; gelek rojname hatin girtin.
Nû bû: ANHA, ANF, Rudaw, Kurdistan 24, modeleke medyaya dîjîtal ya Kurdistana global pêş ve birin. Lê piranî bi partî an desthilatdariyên siyasî girêdayî ne.
Encam
Dîrok
Bûyer
22ê Nîsana 1898
Kurdistan, Qahîre — Mîqdad Midhat Bedirxan
6ê Hezîrana 1913
Rojî Kurd, Stenbol
25ê Adara 1930
Riya Teze, Erîvan
15ê Gulanê 1932
Hawar, Şam — Jeladet Alî Bedirxan
11ê Çileya Paşîn 1946
Kurdistan, Mehabad — Komara Mehabadê
30ê Gulanê 1992
Özgür Gündem, Stenbol
22ê Sibata 1992
Welat, Stenbol
20ê Îlona 1992
Kuştina Apê Musa
2–3ê Kanûna Pêşîn 1994
Bombekirina Özgür Ülkeyê
Adara 1995
MED TV — Yekem TV ya Satelîtê
8ê Cotmeha 1997
Kuştina Gurbetelli Ersöz
8ê Adara 2018
JIN TV
2026
Rêwîtî berdewam dike
Rojnamegeriya kurdî ji 128 salan zêdetir e ku bi zor û zextan re rû bi rû ye. ji Qahireyê heta platformên dîjîtalê, ji sirgûnê heta şer, ji malbata Bedirxaniyan heta nifşê Jinnews û Jin TVyê ev kevneşopê berdewam dike.
*Înfografî bi Gemini û Chatgptyê hatine amadekirin
Înîsiyatîfa Yekîtiya Demokratîk, DEM Partî, DBP, Mesûd Barzanî, Bafil Talabanî, Nêçirvan Barzanî û Mesrûr Barzanî qurbaniyên Komkujiya Enfalê bi bîranîn.
Îro 38emîn Salvegera Komkujiya Enfalê ye. 38 sal berê bi hezaran Kurd bi bi destê rejîma Baasê hatin qetilkirin û bi hezaran gund hatin şewitandin. Partî, sazî û serkirdeyên Kurd têkildarî Enfalê daxuyanî dan.
Înîsiyatîfa Yekîtiya Demokratîk, Partiya Demokrasî û Wekheviyê a Gelan(DEM Partî), Partiya Herêmên Demokratîk(DBP), Serokê Giştî ê Partiya Demokrata Kurdistanê(PDK)Mesûd Barzanî, Serokê Yekitiya Niştimanî ya Kurdistanê(YNK) Bafil Talabanî, Serokê Hukumeta Herêma Kurdistana Iraqê Nêçirvan Barzanî û Serokwezîr Mesrûr Barzanî qurbaniyên Komkujiya Enfalê bi bîranîn.
Însiyatîfa Yekitiya Demokratîk: “Divê helwest û zimanê yekîtiyê bê avakirin”
Însiyatîfa Yekitiya Demokratîk di salvegera 38emîn a komkujiya Enfalê de peyamek bealv kir û weha got:
“Sedsala 20emîn ji bo gelê Kurd bû sedsala parçebûn û komkujiyan. Lê divê sedsala 21emîn bibe sedsala desthevgirtin û piştevaniyê. Lewra yek ji sedema bingehîn a êrişên li diji gelê Kurd, bêtifaqî ye. Ji ber vê, dermanê birînên kûr ên wekî Enfalê ku dilê gelê Kurd hê jî pê diêşe, bêguman yekrêzî û yekhelwestîya neteweyî ya Kurd. Em di 14ê Nisanê Roja Biranîna Enfalê de hemû şehîdên komkujiyê cardin bi rêzdarî bi bîr tînin û kujeran bi tundî şermezar dikin. Ji bo ku cardin komkujiyên vî rengî li ser gelê Kurd neyên ferzkirin, divê helwest û zimanê yekîtiyê were avakirin. Em di 38emîn salvegera Komkujiya Enfalê de hevxemiya xwe bi malbatên wan re parve dikin. Di ser vê komkujiyê re hezar sal jî derbas bin; wekî Dêrsim, Zîlan, Qamişlo, Helepçe dê tu car neyê jibîrkirin. Îro her çend di navbera gelê Kurd de çar sînor hatibin xêzkirin jî li hemberî hemû komkujiyan dilê me yê biêş yek e.”
DEM Partî: “Sûcên li dijî mirovahiyê pêk hatin”
Komîsyona Gelan û Baweriyan a Partiya Demokrasî û Wekheviyê ya Gelan (DEM Partî) bi boneya 38emîn salvegera Komkujiya Enfalê daxuyaniyek belav kir.
Di daxuyaniyê de weha hat gotin:
“Komkujiya Enfalê, ku di 14ê Nîsana 1988an de dest pê kir, wekî yek ji xetên herî giran ên polîtîkaya sîstematîk a tinekirinê ya li dijî gelê Kurd di bîrê de hatiye nivîsandin. Ev pêvajoya ku tê de bi hezaran kes jiyana xwe ji dest dan, gund hatin hilweşandin û nasname û hebûn hatin armancgirtin, navê tawaneke mezin a li dijî mirovahiyê ye.”
DEM Partiyê daxuyanî wiha domand: Jibîrnekirina vê êşê ne tenê bibîranîna rabirdûyê ye; rawestandina li dijî polîtîkayên înkar û tinehesibandinê ye ku îro bi awayên cûda berdewam dikin. Em biryardariya xwe ya ji bo avakirina pêşerojek ku tê de gel û bawerî wekhev, azad û bi rûmet bijîn dubare dikin; em kesên ku di Komkujiya Enfalê de jiyana xwe ji dest dane bi rêzdarî bi bîr tînin.”
DBP: “Enfal nîşaneya feraseta dagirkeriyê ye”
Partiya Herêmên Demokratîk (DBP) jî bi heman armancê daxuyaniyekê nivîskî weşand û qurbanî bi bîr anîn.
Di daxuyaniyê de hate bi bîrxistin ku komkujiyên di bin navê ‘Operasyonên Enfalê’ de ku 38 sal beriya niha pêk hatin, wek encameke pirsgirêka Kurd îro ji bi her aliyê ve di rojevê de cihê xwe digre. Di daxuyaniyê de wiha hate gotin:
“Êrîşên hov ên ku ji aliyê Rejîma Baasa Iraqê, bi fermana Sedam Huseyîn pêk hatin, rast e rast îradeya azadiyê ya gelê Kurd hedef girt. Di çarçoveya Operasyonê Enfalê de bi sed hezaran Kurd bi çekên kîmyevî, bi êrîşên dijmirovî hatin qetilkirin, bi hedarna gund ji nexşerêya Rojhilata Navîn hatin paqijkirin. Helebçe jî yek ji xeleqa vê jenosîdê bû ku, li wir nirxên jiyanî hatin binpêkirin û mirovahî bê nefes hat hiştin.
“Di heman demê de nîşaneya feraseta dagirkeriyê ye ku îro jî hebûna xwe bi rê û rêbazên nû didomîne. Polîtîkayên ku wan salan bi çekên kîmyevî, bi qetlîamên dijmirovî li dijî gelê Kurd pêk hatin, îro jî wek polîtîkayên şer li seranserê Rojhilata Navîn nirxên azadiyê û jiyaneke birûmet hedef digre.”
“Ji ber vê yekê, xwedîderketina hafizeya civakî wê têkoşîna me bihêztir bike. Li ser vê esasê; ji Başûr heya Bakur, ji Rojhilat heya Rojava li gelenperiya Kurdistanê bersiva herî mezin a li dijî konsepta şer; bi rûhê Yekitiya Netewî berxwedaneke birûmet e. Li hemberî siyaset û polîtîkayên ku wekî li Enfalê û Helebçê di dil û mêjiyê me de birinin kûr vekir, çarenûsa mayînde pergaleke demokratîk û statu ye. Avakirina pergeleke bi vî rengî û bidestxistina statuya gelê Kurd wê her tim wek peywireke esasî li pêşiya me be. Bîranîna cangoriyên Enfalê jî wê di têkoşîna me ya azadiyê de her tim hêz û bawerî bide me. Bi vê mabestê, di 38emîn salvegera wê de em car din tevî cangoriyên Enfalê bi rêzdarî û bi minet bi bîr tînin.”
Mesûd Barzanî: Enfal di dilê xelkê Kurdistanê de birîneke kûr e
Serokê PDKê Mesûd Barzanî jî têkildarî Enfalê peyamek belav kir. Barzanî destnîşan kir ku di encama wê kiryara nemirovî de, 182 hezar welatiyên Kurd tenê ji ber Kurdbûna xwe hatin windakirin û weha got:
“Enfal birîneke kûr e di dilê hemû xelkê Kurdistanê de. Ew yek ji mezintirîn tawanan e ku ji aliyê desthilatdarên berê yên Îraqê ve bi şêweyekî sîstematîk û armancdar li dijî gelê Kurdistanê hat pêkanîn. Di encama wê kiryara nemirovî de, 182 hezar welatiyên Kurd bêyî ku ti tawanan bikin û tenê ji ber Kurdbûna xwe hatin windakirin û şehîdkirin.
Her wiha kîmyabaran, guhertina demografiyê, derxistina bi zorê, wêrankirin bi hezaran gundan û hewldana ji bo têkdana hemû bingehên jiyanê li Kurdistanê, beşeke din a wan tawanan bû ku hikûmeta berê ya Îraqê li dijî gelê Kurdistanê encam dabû. Enfal zilmeke gelekî mezin bû, di heman demê de ji bo nifşên niha û paşerojê waneyeke girîng e ku nabe di bin tu şert û mercan de were piştguhkirin.
Pêwîst e, di asta navneteweyî de ev tawan wekî jenosîd were naskirin û di asta Îraqê de jî ew bawerî hebe ku ev tawan li beramberî gelê Kurdistanê ti carî ducare nabin. Her wiha erkê ser milê dewleta Îraqê ye ku qerebûya Enfalê û wê jenosîda ku li dijî miletê me hatiye kirin, bike. Di salvegera 38an a karesata Enfalê de, em bi hezaran silavan ji bo giyanê pak ê şehîdên Enfalê û hemû şehîdên Kurdistanê dişînin û em hevparê xem û êşa malbat û xizmên serbilind ên Enfalkiriyan in.”
Peyama Serokê Herêmê Nêçîrvan Barzanî
Serokê Herêma Kurdistana Iraqê Nêçîrvan Barzanî di salvegera 38em a Enfalê de peyamek belav kir û got:
“Îro em salvegera 38an a biêş a operasyonên bi nav û deng ên Enfala 1988an bi bîr tînin. Ew tawana hovane ya ku rejîma berê ya Îraqê encam da ku tê de zêdetirî 182 hezar zarok, jin, mêr û ciwanên bêsûc ên Kurdistanê bûn qurbanî. Enfal ne tenê tawenek bû hewla pûç a ji bo tunekirina hemû gelekî aştîxwaz bû ku birînên wê heta niha jî di laşê nîştiman de mane. Di vê bîranînê de, em serê xwe li ber giyanê pak ê şehîdan ditewînin û silavên xwe yên dilsoziyê ji bo malbat û xizmên wan ên berxwedêr dişînin.
Li gorî biryara Dadgeha Bilind a Tawanan a Îraqê, em ducare tekez dikin ku berpirsyariya Hikûmeta Federal a Îraqê ye ku qerebûya madî û manewî ya xizmên qurbaniyan bike. Di asta navneteweyî de, em dê hewlên xwe bidomînin da ku Enfal wekî jenosîd were naskirin. Wekî erkeke mirovî û nîştimanî, em dê di pêvajoya lêgerîn û vegerandina termên pîroz ên şehîdan bo hembêza nîştiman de xemsariyê nekin û divê her tiştê ku ji destê me tê ji bo xizmeta zêdetir a xizmên Enfalkiriyan were kirin.
Di vê bîranînê de, em tekez dikin ku parastina statuya destûrî ya Herêma Kurdistanê û destkeftên me, tenê bi hevahengî û xebata hevbeş a hemû aliyên siyasî û pêkhateyan pêkan e. Ev mezintirîn dilsozî ye ji bo xwîna şehîdan û garantîkirina paşerojeke baştir e, ji bo nifşên me yên ku em bi hêvî ve lê dinêrin. Silav û rûmet ji bo giyanê pak ê şehîdên Enfalê û hemû şehîdên Kurdistanê.”
Mesrûr Barzani: Divê hikûmeta Îraqê xizmên Enfalkiriyan qerebû bike
Serokwezir Mesrûr Barzani di peyama xwe de destnîşan kir û got: “Operasyonên bi nav û deng ên Enfalê, wekî yek ji hovtirîn operasyonên paqijiya nijadî û jenosîdê bûn ku di pêşerojê de ji aliyê rejîma berê ya Îraqê ve li dijî gelê Kurdistanê hatin encamdan. Ev tawan bû sedema bêserûşûnkirin û şehîdkirina hezaran xelkê bêsûc ê Kurdistanê û xapûrkirina hezaran gund û dêhatên Kurdistanê.
Ev jenosîd û komkujiyên ku li beramberî xelkê Kurdistanê hatine kirin, pêwîst e her tim di bîra me de bimînin. Nifşên me divê zanibin ku destkeftên me yên niha bi hêsanî bi dest neketine. Ti kesî xêr bi me nekiriye, belkî ev destkeft berhema têkoşîn û xwîna bi hezaran şehîdên serbilind ên Kurdistanê ne. Em di vê bîranînê de tekez dikin ku divê hikûmeta Îraqê berpirsyariya xwe ya exlaqî û destûrî bi cih bîne.Bexda divê bi şêweyekî hêja qerebûya malbat û xizmên wan şehîd û Enfalkiriyên Kurdistanê bike. Ez di salvegera 38an a Enfalê de silavan li giyanê pak ê Enfalkiriyan û hemû şehîdên Kurdistanê dikim.”
Talebanî: Ti hêz nikare nasnameya kurdbûnê jinav bibe
Serokê Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) Bafil Celal Talebanî, di peyamekê de bi boneya salvegera Enfalê got ku birînên kûr ên li ser laşê gelê Kurd her gav hander in ku bi dilsozî xizmetî ax û gel bikin.
Bafil Celal Talebanî destnîşan kir ku tawan û niyetên ji holê rakirina Kurdan beşek ji dîrokeke tal in, lê di heman demê de bûne wêrekiyek ji bo man û xurtkirina îradeya neteweyî, ku tu hêz nekariye tune bike.
Serokê YNKyê tawan û trajediya Enfalê wekî jenosîda gel û birîneke mezin a dil bi nav kir. Bafil Celal Talebanî tekez kir, ev êşek e ku ew ê her gav li ber wê bisekinin û windakirina hezkiriyên gelê xwe bi rêzdarî bi bîr bînin, ku wekî birîneke kûr di dîroka Kurd de dimîne.
Di beşeke din a peyama xwe de, Bafil Celal Talebanî got ku ew fikara kûr a xizmên serbilind ên qurbaniyên Enfalê fam dike. Serokê YNKyê diyar kir hewldana YNKyê ew e ku van xemgîniyan veguherîne hêviyê û jiyaneke nû ji bo welatiyan ava bike, da ku êşên berê qerebû bike.
Serokê YNKyê tekez kir ku avakirina jiyaneke çêtir dê bi rêya biratî û yekîtiya aliyan be. Bafil Celal Talebanî tekez kir ku divê her kes bi hev re bixebite û gavên xizmetkirina gel bavêjin û di dawiyê de silav ji bo giyanê şehîdên Enfalê û hemû şehîdên Kurdistanê şand.
Kronolojiya Enfalê
Enfal navê komkujiyeke li Herêma Kurdistanê pêk hatiye. Rejîma Baasê ev komkujî li dijî kurdan pêk anîbû. Navê xwe ji ayeta Quranê ya El-Enfalê digire.
Di 8 qonaxên Enfalê de 182 hezar kurd di navbera 21ê Sibata 1988 û 6ê Îlona 1988an agno di 6 meha de hatin ennfalkirin û ji 4 hezar 665 gundên Herêma Kurdistanê 4 hezar bi erdê re kirin yek.
21ê Sibatê-18ê Adara 1988ê: Li Geliyê Cafayetiya Silêmaniyeyê bi sedan mirov hatin kuştin.
22yê Adarê-1ê Nîsana 1988ê: Gundên li herêma Qeredaxê ya Silêmaniyeyê hatin valakirin û çekên kîmyewî hatin bikaranîn.
31ê Adarê-18ê Nîsana 1988ê: Qirqirinên li herêma Germiyana ser Diyalayê wek bûyerên herî mezin ên jenosîdê di qeydan da cî girtin.
20ê Nîsanê-5ê Gulana 1988ê: Esker, Şîwan û Agaçlara herêmên Kerkûkê û Koysancaxa bi ser Hewlêrê di hedefa rejima Beasê da bûn.
24ê Gulanê-31ê Tebaxa 1988ê: Navçeyên Şeqlewa û Rewandûzê yên li ser Hewlêrê ne, bûn hedefa rejima Beasê.
Qirqirina dawîn a Enfalê di navbera 25ê Tebax û 6ê Îlona 1988an da li ser Zaxo, Amediye, Şêxan û Akreya navçeyên Dûhokê hat kirin.
– Di korên komî da hestiyên kesên di qirqirina Enfalê da hatine kuştin derketin
Li wîlayetên Enbar, Necef û Musennaya başûrê Iraqê dikevin, gorên komî yên hatibûn tespîtkirin hatin vekirin û ji wan goran jî hestiyên hin kesên di qirqirina Enfalê da hatine kuştin derketibûn û ew bi merasim hatibûn definkirin.
Dadgeha Federal a Bilind ya Iraqê di Hezîrana 2007an da tevgera Enfalê wek “komkujî” qebûl kir û biryar da ku wê hikûmeta Iraqê tezmînatê bide malbata kesên di komkujiyê da hatine kuştin.
Meclisa Iraqê jî wek “komkujî qebûl kir”
Di 14ê Nîsana 2008an da Meclisa Iraqê jî tevgera Enfalê wek komkujî qebûl kir û ji bo di qada navneteweyî da jî Enfal wek komkujî bê hesibandin biryar da ku bila xebat bên kirin.
Meclisa Iraqê di 14ê Nîsana 2017an da pêşnûmaya ku bila ev roj wek Roja Neteweyî ya Iraqê bê hesibandin, pesend kir.
