Beriya niha bi 128 salan Mîqdat Mîdhad Bedirxan li Qahîreya Misrê bi derxistina rojnameya Kurdistanê, çira rojnamegeriya kurdî pê xist. Digel zor û zehmetiyan, îşkence, kuştin, surginkirinan, ev kevneşopî berdewam dike.

Fotografê Mîqdat Mîdhad Bedirxan li ser rojnameya Kurdistanê

Rojnamegeriya kurdî ji destpêkê ve ne tenê amûreke agahiyê bû, bû neynika nasnameya neteweyî, qada têkoşîna ziman û platformeke siyasî ya neteweyeke bê dewlet. Li her çar parçeyên Kurdistanê her weşanek di heman demê de hem çapemenî, hem berxwedan, hem jî bîra çandî bû. Taybetmendiya vê rojnamegeriyê wê ji gelek şiklên din cuda dike û ji bo lêkolîna siyasî û çandî bûye çavkaniyek girîng.

Ji Kurdistanê heta Rojî Kurd, Jiyan, Hawar, Ronahî, Rojname, Welat, Azadiya Welat û gelekên din, rojnamegeriya kurdî digel zor û zehmetiyan, îşkence, kuştin û sirgunkirinan, berdewam dike.

Kurdistan, yekem rojnameya kurdî

Di 22ê Nîsana 1898ê de, Mîqdad Midhat Bedirxan, kurê Bedirxan Paşayê Botanê (1858–1915) li Qahireyê yekem rojnameya kurdî bi navê Kurdistan weşand. Di bin siya sansura Osmanî de, li derveyî welat, li Cenêvê, Londonê û Folkestonê hate çapkirin û bi tevahî 31 hejmar derket. Hejmara dawî di sala 1902yê de hate çapkirin.

Di yekem hejmarê de Mîqdad Midhat Bedirxan armanca xwe wiha diyar kir:

“Ez ê her carê ji bo kurdan hinekî qala feydeya xwendinê û zanînê bikim. Meriv bi xwendinê û zanînê her tiştî fêm dike. Kurdên me bi qasî neteweyên din nexwendî ne. Ji ber vê yekê ew ji halê dinyayê bêxeber in.”

Cihên çapkirinê bi rêz: Qahîre (1–5), Cenevrê (6–19), dîsa Qahîre (20–23), London (24), başûrê Englandê (25–29), Cenevrê (30–31). Birayê wî Abdurrahman Beg jî di demsalên paşîn de berpirsiyariya weşandinê girt.

Kurdistan ne tenê çavkaniyeke agahiyê bû, platformeke îdeolojîk bû. Zimanê kurdî wek amûreke îfadeya entelektuel û berxwedanê pejirand û bingeheke sedsala pêş danî.

II. Serdema Stenbolê (1908–1918)

Rojî Kurd û Hetawî Kurd (1913–1914)

Di 27ê Tîrmeha 1912ê de Komeleya Xwendekarên Kurd ên Hêvî li Stenbolê hat damezrandin. Di 6ê Hezîrana 1913ê de Komele kovara Rojî Kurd derxist. Piştî çar hejmaran ji aliyê hikûmetê ve hate girtin. Di heman demê de Yekbûn (1913, 3 hejmar) hat weşandin. Di 24ê Çiriya Pêşiyê ya 1913ê de kovara xwe guhart û bû Hetawî Kurd. Bi eslê xwe heman weşan bû, navê xwe guhart û berdewam kir. Pênaseya navên herdu balkêş e: Roj bi kurmancî, Hetaw ji soranî di heman wateyê de ne.

Jîn û Kurdistan (1916–1918)

Di sala 1916ê de, Süreyya Bedirxan li Stenbolê heftenameya Jîn (Jiyan) bi zimanê tirkî weşand, daxwaza serbixwebûna kurdan dikir. Di 1917–1918ê de jî heftenameya Kurdistanê weşand. Divê were zelalkirin: ev Jîna Stenbolê bi tirkî bû û ji Jîna Silêmaniyê ya Pîremêrd bi tevahî cihêreng e.

III. Başûr û Sovyet (1919–1932)

Pêşkewtin û Silêmaniyê

Yekem rojnameya kurdî ya li herêma Kurdistanê bixwe, Pêşkewtin (Progress), di bin desthilatdariya Brîtanî de, ji 1920 heta 1922ê li Silêmaniyê hate weşandin. 118 hejmar çap bûn. Piştî wê silsileyeke weşanan derket:

• Bangê Kurdistan (1922, 14 hejmar)
• Rojî Kurdistan (1922–1923, 15 hejmar)
• Jiyanewe (1924–1926, 56 hejmar)
• Jiyan (1926–1938, 556+ hejmar, di bin edîtoriya Pîremêrd de
• Zarî Kurmancî (1926–1932, Rawandizê, 30 hejmar)

Pîremêrd û Jiyan–Jîn: Tewfîq Mehmûd Hemze, bi navê nivîskî Pîremêrd (1867 – 19ê Hezîrana 1950), li Silêmaniyê ji dayik bûye. Di sala 1926ê de bû sernivîskarê Jiyanê, di 1932ê de bû gerînende û di 1938ê de navê Jiyanê guhart û bû Jîn, heya mirina xwe di 19ê Hezîrana 1950ê de berdewam kir. Wî di heman demê de yekem dibistana taybet a kurdî ya navê Qutabxaney Zanistî jî ava kir.

Riya Teze (1930–) – Dengê Kurdistana Sovyetê

Di 25ê Adara 1930ê de li Erîvanê bi alfabeye Marogulov û Şamîlov çap bû. Organ bû beşa kurdî ya Partiya Komunîst a Ermenistanê. Di destpêkê de sê Ermeniyên kurdzan birêve dibirin: Kevork Paris, Hraçya Koçar û Harûtyûn Mkirtçyan. Di 1934ê de Cerdoy Gênco bû sernivîskar. Di dema Stalîn de hate sekinandin; di 1955ê de bi alfabeyeke kirîlî dîsa dest bi weşanê kir. Mîroyê Esed (1919–2008) heya 1989ê gerînendiya wê kir.

IV. Serdema Hawarê (1932–1943)

Celadet Alî Bedirxan û Kovara Hawar

Piştî sirgûnbûna ji Tirkiyeyê, Celadet Alî Bedirxan di 15ê Gulanê 1932ê de li Şamê Hawar weşand. Ji 1932 heta 1935ê û ji 1941 heta 1943ê bi tevahî 57 hejmar derket.

Ji ber ku hawar yekem dezgeha medyayê ya bi kurdiya kurmancî hatiye weşandin, xwedî girîngiyeke taybet e. Ji ber vê jî, ji sala 2006ê ve, 15ê Gulanê wek Roja Zimanê Kurdî tê pîrozkirin.

Celadet alfabeyeke bingeha Latîniyê ji bo kurmanciya Bakur afirand, wek “Alfabeya Hawarê” an “Alfabeya Bedirxaniyan” tê nasîn û heta îro standard e.

Armanca wê: “Hawar dengê zanistê ye. Zanist ew e ku meriv xwe binase; zanîna xwe vê riya azadî û bexteweriyê ji me re vedike.”

Nûserên sereke: Celadet û Kamûran Bedirxan, Rewşen Bedirxan, Qedrî Can, Cegerxwîn, Osman Sebrî, Nûredîn Zaza, Ekrem Cemîl Paşa, Ahmed Namî.

Roja Nû û Stêr ji aliyê Kamûran Bedirxan ve li Beyrûtê hatin weşandin. Nûdem (1992–2001, Stockholmê, 40 hejmar, edîtoriya Firat Cewerî) wek “Hawarê duyem” hate binavkirin.

Rewşen Bedirxan

Di qadeke bi piranî ji hêla mêran ve desthilatdar bûya de, Rewşen Bedirxan di nivîsarên Hawarê de cihê xwe wek nûsereke çalak girt. Mînakeke pêşeng e.

V. Komara Kurdistanê li Mehabadê (1945–1946)

Di 11ê Çileya Paşîn 1946ê de, di nav hebûna kurt a Komara Kurdistanê de, rojnameya Kurdistan hat damezrandin, yekem rojnameya kurdî ya vê herêmê, bi tevahî 113 hejmar. Bi wê re Kurdistana kovara wêjeyî jî (16 hejmar) derket.

Dema ku artêşa Îranê di 15ê Kanûna Pêşîn 1946ê de ket Mehabadê, çapxaneya kurdî hat girtin, perwerdehiya bi kurdî hate qedexekirin û hemû pirtûkên kurdî hatin şewitandin. Di 31ê Adara 1947ê de Qazî Mehemd hat daleqandin. Komara Mehabadê tenê 11 meh jiyan kir lê di dîroka medyaya kurdî de ciheke taybet girt.

VI. Başûr (1950–1990)

Başûrê Kurdistanê

Di salên 1950–1963ê de li Bexdayê û Silêmaniyê gelek weşan derketin:

• Hîwa (1957–1963, Bexda, 36 hejmar)
• Xebat (1959–1961, Bexda, 462 hejmar)
• Ray Gel (1959–1962, Kerkûkê, 34 hejmar)
• Azadî (1959–1961, Rwandizê, 56 hejmar)

Piştî 1968ê û dagirkirina Baasê, çapemeniya kurdî kete bin zextê. Di 1988ê de êrîşa kîmyewî ya Enfal û Helebceyê kuta bû.

Diaspora

Ji salên 1970ên de medyaya kurdî bar kir û li Ewropayê, Elmanya, Swêd, Fransa, Belçîka, berdewam kir. Weşanên girêdayî partiyan bûn û naveroka wan bi piranî siyasî bûn.

Rojnameya “Rojname” (8ê Gulana 1991)

Di destpêka salên 90î de, piştî ku qedexeya li ser zimanê kurdî hinekî sist bû, rewşenbîr û rojnamegerên Kurd xwestin di warê nûçegihaniya rojane de gavan bihavêjin.

Ev rojname di dîroka Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de, piştî demeke dirêj a bêdengiyê, wekî yekemîn ceribandina rojnameyeke rojane ya ku li ser bingeha “Rastiya Kurd” derdiket, tê qebûlkirin.

Rojname tenê hejmarek hat çapkirin. Hema di roja ku derket de, ji aliyê Dadgeha Ewlehiya Dewletê (DGM) ve biryara komkirin û qedexekirinê jê re hat dayîn.

VII. Çapemeniya Azad a Bakur (1992–2016)

Özgür Gündem (1992–1994)

Di 30ê Gulanê 1992ê de, di bin serokatiya Ragıp Duran, Özgür Gündem dest bi weşanê kir, tiraj gihêşt 60,000. Di dema Ocak Işık Yurtçu de tiraj gihêşt 100,000.

Kuştinên Sîstematîk (1990–1995):

Di navbera 1990 û 1995ê de bi dehan rojnameger hatin kuştin, piraniya wan ji çapemeniya azad a kurdî bûn: Di çarçoveya vê dîrokê de jimare 76 qurbaniyan wek “şehidên çapemeniya azad” tê behs kirin.

Kuştina Apê Musa, 20ê Îlona 1992an

Musa Anter (1920-20ê Îlona 1992) di gundê Zivingê, Nisêbina Mêrdînê hat dinyayê. Bi navê “Apê Musa” dihat naskirin, nûskar û ronakbirekî kurd ê berbiçav bû; Özgür Gündem û Yeni Ülkeyê, her weha di Welat de dinivîsand. Di “Dadgeha 49an” de bi tawana propagandaya kurdî hat mehkûmkirin.

Di 20ê Îlona 1992ê de, li Amedê bi xefkekê hat kuştin. Kuştina wî weke “kuştina fail nediyar” hate binavkirin. Di 2008ê de Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê Tirkiyê mehkûm kir.

Bombekirina Avahiyan, 2–3yê Kanûna Pêşîn a 1994an

Özgür Gündem di 14ê Nîsana 1994ê de hat girtin. Du hefteyan şûnde Özgür Ülke hate vekirin. Di şeva 2–3yê Kanûna Pêşîn a 1994ê de navenda teknîkî ya li Kadırgaya Stenbolê, buroya Çağaloğlu û buroya Enqerê di heman demê de hatin bombakirin. Koordînatora veguhastinê Ersin Yıldız jiyana xwe ji dest da; zêdetirî 20 xebatkar birîndar bûn.

Kronolojî (1992–2016):

Welat û Azadiya Welat

Di 22ê Sibata 1992ê de li Stenbolê wekî heftename hate weşandin, yekem rojnameya bi zimanê kurdî ya Tirkiyeyê piştî rakirina qedexeya 1991ê ye. Di 1996ê de bû Azadiya Welat. Di 2003ê de navenda xwe kir Amed, di 2006ê de bû rojnameya rojane. Di 8ê Tebaxê 2018ê de bi biryarnameya KHKê ya rewşa awarteyê hate girtin.

VIII. Rola Jinan

Rewşen Bedirxan

Di dibistana Hawarê de, wek nûsereke çalak cihê xwe girt. Mînakeke pêşeng e di weşana kurdî ya pêşîn de.

Gurbetelli Ersöz (1965–1997)

Kîmyanas bû û ji Elazîx/Paluyê ye. Di 1990ê de ji ber çalakiyên siyasî hat girtin û du sal di girtîgehê de ma. Di 23ê Nîsana 1993ê de dest bi xebatê kir li Özgür Gündemê û bû sernivîskar, bi vî awayî bû yekem sernivîskara jin a rojname ya rojane yani Tirkiyeyê, ne tenê ya medyaya kurdî.

Di 10ê Kanûna Pêşîn a 1993ê de avahiya rojnameyê hat dorpêçkirin; Ersöz ligel 17 hevalên xwe hat girtin. Piştî 13 roj desteserkirî ma hat girtin û ew şandin Girtîgeha Sağmalcılarê. Di dadgehê de dozger 15 sal ceza jê re xwest; Harold Pinter, Noam Chomsky û CPJ piştgirî danê. Bi 3 sal û 9 mehan hat mehkûmkirin, di Hezîrana 1994ê de hat berdan. Ji ber nehêştin wek rojnameger bixebite, di 1995ê de tevlî PKKyê bû. Di 8ê Çiriya Pêşîn a 1997ê de di şerekî de jiyana xwe ji dest da.

8ê Çiriya Pêşiyê weke Roja Rojnamegerên Jin ên Kurd tê pîrozkirin.

Jinha, Jinnews û Jin TV

JINHA weke Ajansa Nûçeyan a Jin dest bi kar kir. Di 2016ê de ji aliyê dewleta Tirkiyeyê ve hate girtin; piştî wê bi navê JINNEWS berdewam kir. JIN TV di 8ê Adara 2018ê de, bi mûnasebeta Roja Jinên Cîhanê, wek yekem kanalek satelîtê ya bi karmendên jin dest bi weşanê kir.

IX. Şoreşa satelitê: MED TV û piştî wê (1995–2010)

MED TV (1995–1999)

Di sala 1994ê de ji aliyê Komîsyona Televîzyona Serbixwe ya Brîtanyayê (ITC) destûr wergirt û di Adara 1995ê de dest bi weşanên ceribandinê kir. Yekem kanalek satelîtê ya kurdî bû , di demê de Kurd dihatin kuştin, sirgûnkirin û girtin bi taybetî ji aliyê Tirkiyeyê. Ji bo Kurdan bû şoreşeke medyayê: li Rojavayê, li her maleke kurdan antenên satelît hebûn û bi dehan malbat êvaran dicivîyan da ku nûçeyên bi zimanê xwe bibîhisin.

Li ser daxwaza dewleta Tirkiyeyê, destûra MED TVyê di 23ê Nîsana 1999ê de hate rakirin. Piştî wê:

• Medya TV hat vekirin lê ji aliyê rayedarên Fransayê ve hate girtin
• Roj TV (2003, Danîmarka), hat girtin
• Nûçe TV, Stêrk TV û yên din li pey hev hatin vekirin

Ajansên Nûçeyan ên Ewropayê

Yekem ajansa nûçeyan ya kurdî di 2000ê de li Elmanyayê bi navê Dam hate damezrandin, paşê bû Ajansa Nûçeyan a Mezopotamyayê (MHA) li Frankfurtê. Piştî girtina MHAyê ya ji aliyê polisên alman ve, di 2005ê de Ajansa Nûçeyan a Firatê (ANF) li Belçîkayê hate damezrandin.

X. Rojava (2011–2019)

Di 21ê Çileya Paşîn 2014ê de, bi mûnasebeta salvegera Komara Mehabadê, Rêveberiya Xweseriya Demokratîk li Qamişloyê hat ragihandin. Di heman salê de, dema DAÎŞê êrîşî Şengalê kir, rojnamegeriya kurdî rolek sereke lîst: dengê civata êzîdî gihand cîhanê. Di dema dorpêça Kobanê de, radyoya Dengê Kobanî bû dengê berxwedanê.

XI. Kesayetên sereke

Malbata Bedirxaniyan

Pîremêrd (1867–1950)

Navê rastê: Tewfîq kurî Mehmûd Hemze. Li taxê Gwêjeyê, Silêmaniyê ji dayik bûye. Helbestvan, nivîskar û rojnamerger e. Di 1926ê de bû sernivîskarê Jiyanê, di 1932ê de bû gerînende, di 1938ê de navê Jiyanê guhart û bû Jîn. Yekem dibistana taybet a kurdî ya Qutabxaney Zanistî ava kir. Di 19ê Hezîrana 1950ê de li Silêmaniyê wefat kir.

Musa Anter — Apê Musa (1920–1992)

Li gundê Zivingê, Nisêbîna, Mêrdînê ji dayik bûye. Di “Dadgeha 49an” de hat mehkûmkirin. Di Özgür Gündem û Yeni Ülkeyê de dinivîsand. Di 20ê Îlona 1992ê de li Amedê ji aliyê JÎTEMê ve hat kuştin.

XII. Zor û zehmetî

Qedexeyên Sîstematîk

Li Tirkiyeyê, ji 1924 heta 1991ê weşandina bi kurdî bi eşkereyî hatibû qedexekirin. Piştî wê, bi Xala 8ê ya Qanûna Dijterorê û dûre bi Xala 314ê rojnamegerên kurd hatin mehkûmkirin.

Girtina Girseyî ya 2016ê

Di rewşa awarteyê ya 2016–2018ê de, bi biryarnameyên KHKê:

• Azadiya Welat hat girtin (Tebaxê 2016)
• JINHA hat girtin (2016)
• IMC TV hat girtin (2016)
• Bi dehan rojnameger hatin girtin û mehkûmkirin

XIII. Serdema Dijîtal (2010–2026)

Medyaya dîjîtal sê guhertin anî:

Pir bû: Medyaya civakî, malper û podcastên kurdî zêde bûn.

Qels bû: Modela darayî ya medyaya çapkirî têk çû; gelek rojname hatin girtin.

Nû bû: ANHA, ANF, Rudaw, Kurdistan 24, modeleke medyaya dîjîtal ya Kurdistana global pêş ve birin. Lê piranî bi partî an desthilatdariyên siyasî girêdayî ne.

Encam

Rojnamegeriya kurdî ji 128 salan zêdetir e ku bi zor û zextan re rû bi rû ye. ji Qahireyê heta platformên dîjîtalê, ji sirgûnê heta şer, ji malbata Bedirxaniyan heta nifşê Jinnews û Jin TVyê ev kevneşopê berdewam dike.

*Înfografî bi Gemini û Chatgptyê hatine amadekirin