Zimanzan Netîce Altûn Demîrê diyar kir ku pîvana xetereya li ser zimanekî zarok in û got ku li Tirkiyeyê dewlet zimanê kurdî kir dike û kurd jî zimanê xwe dikujin.
Çalakiya Roja Zimanê Kurdî, Foto: Medyaya civakî
Li gorî amarên Platforma Çavdêrîkirin û Raporkirinê ya Mafê Zimanê Kurdî Kurdish Monitoringê di sala 2025an de, li ser hev bi kêmanî 70 caran bikaranîna kurdî hatiye qedexekirin. Di qada giştî de 25, di medyayê de 15, di qada çand-hunerê de 18 û li girtîgehan 12 bûyerên binpêkirinê pêk hatine.
Heta niha jî li Parlamentoyê dema parlamenter bi kurdî diaxivin, axavtina wan tê qutkirin, kurdî weke zimanekî “nayê zanîn” tê diyarkirin û di zabitnameyan de li şûna ew beşa bi kurdî “X” tê danîn.
Her çend ku kurd daxwaza perwerdeya bi zimanê dayikê dikin, lê di bernameya hikûmetê de ji bo vê daxwazê ti tiştekî berbiçav xuya nake.
Zimanzan Netice Altun Demir
Li gorî amarên ne fermî, bikaranîna kurdî her diçe li kolanan, li deverên civakî û her diçe li nava malan kêmtir dibe.
Zimanzan Netîce Altûn Demîr rewşa ku niha kurdî li Bakur tê de ye, bi gotina “qirkirina ziman” dinirxîne. Li gorî wê peyva “asîmîlasyonê” ji bo rewşa zimanê kurdî sivik e. Her weha ew helwesta kurdan a li beramberî kurdî jî bi gotina “zimanê-xwe-kuştin” penase dike.
Altûn Demîr ji bo kirmanckî ango zazakî diyar dike ku ew li gorî kurmancî di rewşeke xirabtir diye.
Gelek kes behsa rewşa zimanê Kurdî li Bakûr dikin û dibêjin xetereyek li ser Kurdî heye. Li gor nêrîna te xetereya zimanê Kurdî li Bakûr heye?
Heye helbet. Heke tenê extiyar zimanekî biaxivin xetere pir mezin e. Heke mezin û extîyar biaxivin lê zarok neaxivin dîsa xetereyek pir mezin heye lê du nifş maye ku ew ziman bimre. Di vir de pîvana herî grîng zarok in. Ku zarok zimanî diaxivin ew ziman neketîye rêya xetereyê. Di kirmanckî/zazakî de, xetere pir mezin e. Tene têkiliya kirmanckî bi tirkî re nine di ya bi kurmancî re jî de pirsgirêk heye. Rewşa kurmancî jî nebaş e lê ji ber nufûs zêde ye, ji ber zordestîya dewletê bi her awayî berdewam e, ev zordarî bi xwe re bertekekan derdixe holê. Ji ber her du sedeman jî bi qasî zazakî pirsgirêkên kurmanciyê nîne. Kurmancî ji ber li çar aliyê Kurdistanê tê axavtin jî rewşek xwe ya taybet heye. Bi kurtasî, xetere heye. Merhaleya xetereyê muhîm e.
Ev xetereyeke çawa ye?
Li Kurdistanê herî zêde behsa asîmîlasyonê dibe. Lê belê wekî din term hene kû dikarin rewşê baştir bînin ziman. Ji ber ku asîmîlîsyon, peyveke pir nerm e. Cara ewil ev term li Emerîqayê û ji bo entegrasyoneke bi armanc hatiye îfadekirin. Sîstematîze êrîşa dewletê dikeve binê banê linguicide-ê û ev qirkirina ziman e. Xwe-kuştina zimanekî jî dema kesek bi zanahî û ji bo berjewendiya xwe biryar dide ku ev ziman êdî bikêrî wê/wî an jî zarokê wan nayê û bi hişmendî biryar dide ku dev ji zimanê xwe berde û zimanek serdest hildibijêre. Di nava kurdan de ji aliyê dewletê ve asîmîlasyon nine, qirkirina ziman heye û ji aliyê miletê ve asîmîlasyon nine zimanê-xwe-kuştin heye (versiyona nerm a vê oto-asîmîlasyon e). Niha dewlet dixwaze kurdî bikuje, Kurd jî êdî alîkariyê dikin. Kirmanckî di demeke nêztir de lê kurmancî lê di heman rêyê de ne, rêya ku em dikarin bejin nexweşîn e. Lê birîn derman nebe ber bi mirinê ve diçe.
Sedema vê çi ye?
Pir sedem hene. Çîrokek sed salî heye ku ji roja ewil heya niha bi zilm û zordarî dewam dike. Sîyaseta kurdan heye ku pişta xwe daye entegrasyonê û qaşo ji bo kurda û ser navê kurda lê bê kurdî hereket dike. Ji xwe behsa bi hev re jiyinê hebe di navbera serdest û bindestekî de ti car têkiliyeke wekheviyê çênabe. Bi serdestan re têkilî, gava ew serdestiya xwe bidomînin mumkun e. Gava hemwelatiyek bibîne ku rêber û rewşenbîrên kurdan bi sîstemê re aş in ew jî ji xwe bi hêsanî zimanê xwe yê ku prestîjek wî tune ye dev jê berdidin. Kurdan kurdbûn qebûl kirine lê hîna bi awirên dujminên xwe li xwe mêze dikin û hîna ji xwe û zimanê xwe hez nakin. Helbet behsa kesên îstîsna nine behsa kesên ji rêzê an jî girseya mezin dikim. Helbet kes û xebatên ku pir hêja ne jî hene lê qasê ku ji derd re derman bin mezin nîn in.
Ji bo zimanê kurdî ji vê xetereyê rizgar bibe, divê çi bên kirin? Û kî/ê ne berpirsiyar ku di rêya rizgariyê de divê kar bikin?
Berpirsiyar ji jor heya jêr kesên bi sîyasetê ve eleqeder dibin, ew û rewşenbîr in. Ji bo prestîja ziman hebe û ziman were parastin statû lazim e. Ji bo statû hebe divê kurd li ser axa xwe xwedî erk bin. Heke kurdên Bakûr bi tirkan re û yên Rojhilat bi farisan re û yên Rojava bi ereban re bijîn ku sîyaseta me vê diparêze, ew çax têkiliya kurdan wê bi hev re çênebe. Wê serdestîya zimanên din dewam bike. Îro ne be jî wê sibê kurdî cihê xwe bide zimanekî serdestan. Pirsgirêk tenê kurdên Bakûr nîn in. Zaravayên Rojhilat yên ku ji alîyê hejmareke kêm tên axaftin hêdî hêdî dev ji kurdîtîya xwe jî berdidin. Ku li Bakûr hereketa kurdan dixwaze entegre bibe, xelasî tune lê weke du heb milet û du heb jî dewlet bijîn ew çax zimanê kurdan yê duyemîn kirkî, yê tirkan jî wê kurdî be. Zimanê sêyemîn ji bo herdiya jî wê îngîlîzî be. Ew çareserî jî tenê bes nîn e ji ber ku em nikarin kurdên yek alîyek jî li ber bayê qedera wan tenê bihêlin. Wekhevîyek sedî sed lazim e, ku li Rojhilata Navîn mumkun be. Ku nebe hîna demek “dirêj” wê zimanê bijî me lê wê dawîya çîrokê ne baş be.
Ev deh sal in li Rojava perwerdeya bi kurdî heye. Lê piştî peymana 29ê Kanûna Paşiyê ya di navbera Rêveberiya Xweser û rêveberiya demkî ya Şamê, mijara perwerdeya kurdî, tê nîqaşkirin.
Çalakiya ji bo zimanê Kurdî, Qamişlo, Foto: ANHA
Piştî ku di navbera Rêveberiya Xweser û rêveberiya demkî ya Şamê de peymana 29ê Kanûna Paşiyê hate îmzekirin, pêvajoya entegrasyonê dest pê kir. Ev pêvajo destpêkê di hêla leşkerî de paşê jî di hêla perwerde û hin hêlên din de bi rêve diçe.
Lê di mijara perwerdeyê de li gorî agahiyên ji herêmê belav bidin, pirsgirêk di navbera Rêveberiya Xweser û rêveberiya demkî ya Şamê de heye.
Hêzên bi ser rêveberiya demkî ya Şamê ve girêdayî, di serê meha Gulanê de li Hesekê li ser avahiya dadweriyê nivîsa bi kurdî, ingilîzî û erebî daxistin û li şûna wê nivîsa bi erebî tenê hiştin. Paşê jî niştecihên Hesekê bertek nîşanî vê rewşê dan û nivîsên erebî daxistin, li şûna wê yên bi kurdî danîn. Piştî ku çend rojan ev mijar bû sedema hin aloziyan,
Di van rojan de ku vê pirsgirêkê li Hesekê rû dabû, Fermandarê Giştî yê Hêzên Sûriyeya Demokratîk (HSD) Mazlûm Abdî di 13ê Gulanê de ji Ajansa Nûçeyan a Hawarê (ANHA) re got ku, ev pirsgirêk bûye sedema sekinandina pêvajoya entegrasyonê û ji bo çareser bibe, wan qebûl kiriye heta demekê erebî li ser avahiyê bimîne, lê paşê wê li Hesekê jî weke deverên din ên Rojava kurdî bê danîn.
Abdî di 14ê Gulanê de jî ji malpera Al Monitorê re diyar kir ku ji bo mijara perwerdeyê û krîza dîplomayê, ew û Şamê gihîştine lihevkirineke dawî. Li gorî vê daxuyaniyê, dewleta Sûriyeyê wê bi rengekî fermî dîplomayên xwendekarên li gorî perwerdeya Rêveberiya Xweser perwerde bûne, wê qebûl bike. Her weha bi şertê ku li herêmên kurd lê zêde ne perwerde bi kurdî be, ji bo derbasbûna müfredata netewî, wê komîsyonên hevbeş bên avakirin.
Bi dehan salan e li Rojava perwerde bi kurdî ye
Weke tê zanîn piştî ku şer li Sûriyeyê rû da û li Rojava herêmeke xweser ava bû, li vir perwerdeya bi kurdî dest pê kir. Heta wê gavê li Sûriyeyê perwerdeya bi kurdî nebû û bikaranîna kurdî dihate astengkirin.
Digel astengkirinê jî li Sûriyeyê û Rojava, ji bo zimanê kurdî gelek xebat hatine kirin ku bingeha alfabeya modern a latînî ji hêla Celadet Alî Bedirxan ve li Şamê di sala 1932yê de bi çapkirina yekem hejmara kovara Hawarê ve hatiye avêtin. Dîsa kesên mina Cegerxwîn, Kamîran Bedirxan, Seydayê Tîrêj, Osman Sebrî û gelekên din li vir ji bo zimanê kurdî kar kirine û berhem dane.
Bi avakirina rêveberiyeke xweser a li herêmên kurdan, perwerdeya bi kurdî jî bi rengekî fermî dest pê kir.
Di sala 2013an de bi awayekî fermî yekem car li Kantona Cizîrê dibistanên bi zimanê kurdî perwerdeyê didin, vebûn. Li gel zimanê kurdî, yê erebî û suryanî jî di nav zimanên fermî de qebûl bûn. Her wiha li hin cihan jî perwerdeya zimanê ermenî dest pê kir.
Piştî ku di sala 2014an de li Kantonên Cizîr, Kobanî û Efrînê Rêveberiya Xweser hat îlankirin, heman salê amadekariya mufredata nû ya perwerdeyê hat kirin. Ji ber êrîşên DAIŞê yên li ser Rojava, perwerde sekinî lê di sala 2015an de careke din dest bi kar kirin. Di sal a 2017an li Qamişloyê zanîngeha Rojava hat vekirin. Paşê di heman salê de li Kobanî Zanîngeha Kobanî hat vekirin.
Di van salan de bi deh hezaran xwendekar çûn dibistanan û bi kurdî perwerde dîtin. Lê niha ji ber rewşa heyî, metirsî heye ku ev destkeftî ji holê rabin.
Evdilfetah: Divê em destkeftiyên xwe bernedin
Zimanzan Deham Evdilfetah, ji bo rewşa heyî ya li Rojava, ji Niha+ê re got, “Van rojan tevlihev bûye” û ew “nizanin wê çi bibe”.
Evdilfetah diyar kir ku ev çendeke hemû kes ji bo parastina zimanê kurdî ketiye nava liv û tevgerê. Li gorî zanyariyên wî dane, şandeyeke ji Rêveberiya Xweser ji bo vê mijarê li Şamê ne û wê daxwaz bikin ku ji bo 15ê Gulanê ahengeke hevbeş li dar bixin.
Deham Evdilfetah destnîşan kir ku rêveberiya li Şamê ji kurdan re dibêje, ew ê dersên bijarte ji bo kurdî bipejirînin, weke yên li Tirkiyeyê: “Du saet in, sê saet in êdî çi be. Sinek caran dibêjin, ziman azad e. Weke hûn dixwazin em ê bidin. Tiştekî rasterast nayê meydanê. Em nizanin wê çawa be.”
Bi gotina Evdilfetahî, piştî pêşveçûnên li Şêxmeqsûd û Eşrefiyê, herdu taxên kurdan ên li Helebê qewimîn zêde vebijêrk di destên wan de nemana û şikestinek di milet de çêbûye. Ji ber vê jî, rêveberiya demkî ya Şamê, tiştekî berbiçav diyar nake: “Tiştê ku tu ji wan re dibêjî, dibêjin ‘erê erê’ lê ne bawer in tiştekî têxin destûrê de. Destûr tune. hikûmeteke demkî ye. Dibêjin ‘heta hikûmet çêbibe, destûr çêbibe, parlamen çêbibe, wê çaxê em ê her tiştî bidine we.’ Bi wan jî bawer kabin.”
“Em li ber xwe didin”
Wî behsa çalakiyên li gelek deveran ên ji bo zimanê kurdî kir û got ku ew ê biçe Qamişloyê tevlî çalakiyeke ji bo zimanê kurdî bibe: “Em bixwe jî çalakiyan dikin. Em li ber xwe didin. Em semîneran çêdikin. Zimanê me hebûna me ye. Bi qasî em zimanê xwe biparêzin wê zimanê me jî me biparêze. Wekî mînak parçeyê me yê bakur gelek, heliyan. Ziman çû. Ziman vegere, wê ew jî vegere. Her kes bi zimanê xwe ye. Bi vê dirûşmeyê em kar û xebata xwe dikin. Duh pêr SZK saziya zimanê kurdî û Kongreya Niştimanî ya Kurdistanê (KNK) bi hev re civîneke geleke baş çêkirin. Tev de tekez dikin li ser ziman, divê ziman berî her tiştî be. Ziman nasname û hebûne. Bi rastî jî hebûn nebûn e. Em texsîr nakin. Gelek tişt çêbûn, di Rêveberiya Xweser de, di nêrîna min de. Li vir li wir li ê han. Paşê jî ew karesat çêbû. Lê dîsa jî tiştên baş çêbûn. Zarokên me bi zimanê kurdî li malê dixwînin. Bi hev re diaxivin.
Heseke, Foto: ANHA
Ev tiştana tiştên pîroz bûn. Ez bawer nakim, çiqasî çewisandin fişar bê ser me, ziman qedexe be jî, ev zarokana ziman ji bîra nakin. 11 12 sal in vê xwendinê dikin. Çiqasî kêmasiyên wê hebin jî bingehekek hate danîn. Şaşî hebin jî tên rastkirin. Lê ew bingeh hate danîn. Xewn û hêviya me ew e em wê biparêzin. Ezmûna ku em tê re derbas bûne, ev ezmûn dimeşe. Hinek kêmasî hebûn, gazin hebûn, rexne hebûn, em car caran radibûn hev lê dîsa jî em li xwe vedigerin. Tiştên çêbûne, eger ne ew bûna bi destê me nediketin. Ema niha çi bi destê me de maye, em nizanin. Çi ketibe destê me gereke em wê ji destê xwe bernedin. Ew zarokên ku niha zimanê kurdî dixwînin, her malek û pirtûkxaneyek biçûçik têde ye.”
Şandeyeke Rêveberiya Xweser li Şamê ye
Li gorî nûçeya ku Rûdawê belav kiriye, Hevseroka Daîreya Pêwendiyên Derve ya Rêveberiya Xweser Îlham Ehmed û Hevserokê Partiya Yekîtiya Demokratîk (PYD) Xerîb Hiso ji bo Roja Zimanê Kurdî li Şama paytexta Sûriyeyê çûn ser gorên Mîr Bedirxan, Mir Celadet Alî Bedirxan û Rewşen Bedirxanê.
Îlham Ehmedê destnîşan kir ku divê ji bo fermîbûna zimanê Kurdî têkoşîn were bilindkirin û got:
“Em dixwazin zimanê xwe li vî welatî fermî bikin. Her çi qasî hişmendî û aqilek hebe ku vê qebûl nake jî li gorî Biryarnameya 13an, di hinek dibistanan de destûra xwendina Kurdî hatiye dayîn. Fermîbûna zimanê Kurdî dê bibe sedema dewlemendbûn û xurtbûna Sûriyeyê.”
Wezareta Çand û Turîzmê klasîkên kurdî yên ku Konsolosê Rûsyayê Aleksandre Jaba berhev kiribûn, weke15 cîldan çap kirin. Lê belê heman Wezaret, nahêle nêzî 400 berhemên bi kurdî yên destxet derbasî pergala dijîtal bibin ku di nava berhemên Saziya Berhemên Destxet de ne.
Koleksiyona Konsolosê Rûsyayê Aleksandre Jaba ku bi xebateke hevpar a Wezareta Çand û Turîzmê û Zanîngeha Mardîn Artukluyê hat çapkirin, rastî eleqeyeke mezin hat. Jaba yê ku di navbera salên 1856-1866an de li Erziromê wezîfedar bû, ev berhem bi Mela Mehmûdê Bazîdî re berhev kiribûn. Di demekê de ku ev klasîk li ser refan cihê xwe digirin, heman wezaret sansûrê datîne ser bi sedan berhemên din ên kurdî.
Li gorî daneyên malpera Portal.Yek.Gov.Tr ku bingeha daneyan a Saziya Berhemên Destxetan a Tirkiyeyê ye, di saziyê de zêdetirî 640 hezar berhem hatine qeydkirin. Lê belê berhemên kurdî yên di nav van berheman de bi salan hatine paşguhkirin û wekî erebî yan jî farisî hatine qeydkirin. Heya beriya çend salan tenê 25 berhemên kurdî di qeydan de xuya dikirin, lê di nava sala dawî de ev hejmar derketiye 79an.
Tê îdiakirin ku di bingeha daneyan a saziyê de di navbera 300 û 400î de berhemên kurdî yên kêmpeyda hene. Tê gotin ku tevî ev berhem hatine tesnîfkirin jî, derbasî pergala dîjîtal nayên kirin û pêşî li vê yekê tê girtin. Pispor balê dikşînin ku ev çavkanî ji koleksiyona Jaba ya ku wezaretê çap kiriye, pir dewlemendtir û berfirehtir in.
Hinek ji berhemên kurdî yên kêmpeyda di sîstema Saziya Berhemên Destxetan de
#Feqiyê Teyran:“Dîwan” û “Manzûmê Feqiyê Tayra derheqê Şêxê Sen‘an”
#Ehmedê Xanî:“Mem û Zîn”
#Selîmiyê Hîzanî:Yûsuf û Zuleyxa
#Melayê Cizîrî:Dîwanâ Melayê Cizîrî
#Ehmedê Xanî:“Nûbihara Biçûkan” û Şerha wê “Çîçeka Destê Zarokan”
#Mela Yûnisê Erketînî:Terkîba Mela Yûnis û Zurûf
#Mela Hisênê Bateyî:Mewlûda Nebî
#Mela Xelîlê Sêrtî:Nehcü’l-Enâm li Nef‘i’l-‘Avâm
#Kurdîzade Ehmed Ramiz:Reşbelek
#Mela Camî (Wergêr):Wergereke kurdî ya dîwana farisî “Vâsıtatü’l-İkd”
#Mihemed Cewad Siyahpoş:Dîwana Siyahpoş
#Elî Teremaxî:Tesrîfa Kurdî
#Şêx Nûredînê Birîfkanî:“El-Qesayîd we’r-Rumûzat” û “Gezelha”
#Zahid Zeherî:Şev û Roj
#Şêx Mihemed Canê Aktepî:Leyla û Mecnûn
#Mela Mihemedê Xaldewî:Tûbe’z-Zeman (Wergereke manzûm ji Gazzalî)
#Mela Mihemedê Hizranî:Mecnûn û Leyla
#Şêx Xalidê Zêbarî:Sîseban
#Şêx Ebdulqadirê Hizranî:ed-Dîvân
#Mela Nesredînê Zoqeydî:Eqîda Îmanê
#Şêx Mihemed Kerbela:Mirsadü’l-Etfal
#Mela Mihemed Hadiyê Licî:ed-Durrü’l-A‘lâ fî İlmi’t-Tecvîd
#Mela Xalidê Orekî:Îcazetname
Xebata Arşîvê ya Niha+ – 2026
Parlamentera DEM Partiyê pirsnameyek da
Parlamentera DEM Partiyê ya Bedlîsê Semra Çaglar Gokalp, di meha Sibatê de ji bo ku Wezîrê Çand û Turîzmê Mehmet Nuri Ersoy bibersivîne, pirsnameyek pêşkêşî Serokatiya TBMMê kir. Tevî ku demeke dirêj di ser re derbas bûye jî Wezîr Ersoy bersiva pirsnameyê neda.
Gokalpê di pirsnameya xwe de pirsîbû ku “Koleksiyona Şarkiyatê ku tê gotin ‘Berhemên Kêmpeyda ên Kurdî’ tê de zêde ne, ji çend cîld û berheman pêk tê? Di vê koleksiyonê de çend berhem bi kurdî ne? Tevî ku pêvajoya katalogkirinê bi dawî bûye, çima 195 berhemên destnivîs (ku 130 ji wan kurdî, 3 farisî û 62 jî erebî ne) nehatine qebûlkirin nav pergala dîjîtal a saziyê?” Gokalpê her wiha daxwaz kiribû ku di bin banê Meclîsê de lêkolînek were kirin.
Hinek pirtûkên bi Kurdî yên ku li Saziya Berhemên Destxetan a Tirkiyeyê ne, lê nehatine dijîtalîzekirin ev in:
Mem û Zîn (Ahmedi Xani), Leyla û Mecnûn, Dîwana Siyahpoş, Dîwana Seyyid Qedrî, Dîwana M. Zeynelabidin, Manzûme-î Faqiyê Teyran, Eqîda Îmanê ya Manzûm (M. Alî Nasreddîn Zokî), Mewlûda Kurmancî (M. Mûhammed Beşîr Elcezerî), Kitaba Durri'l-Ala, Zubdetu't-Tecvîd, Çîçeka Destê Zaruka, Dûmanname (M. Îzzet Cixsî).
Bayrak: “Derketina van berheman ji bo dîroka kurdan girîng e”
Dîrokzan Mehmet Bayrak destnîşan kir ku derketina çavkaniyên wê serdemê hem ji bo dîroka kurdan hem jî ji bo dîroka Tirkiyeyê girîng e. Bayrak derbarê çapkirina arşîva Jaba û veşartina berhemên di destê saziyê de wiha axivî: “Wezaretê demeke Quranek bi kurdî û Mem û Zîn çap kir; paşê Saziya Zimanê Tirk (TDK) ferhengeke kurdî weşand. Ev xebat pir sînordar in. Berî her tiştî divê çavkaniyên arşîvê werin tesnîfkirin û ev berhemên destxet ên kevn derkevin holê.”
Bayrak da zanîn ku dema ew li Pirtûkxaneya Dewletê ya Beyazitê wezîfedar bû, wî tespît kiriye ku elfebayeke kurdî xistine nav berhemên tirkî yên bi tîpên erebî:
“Min bi tesadufî di kataloga berhemên tirkî yên bi tîpên erebî de dît. Min li pergala kartoteksê nêrî û min dît ku elfebayeke kurdî ya bi tîpên erebî ye. Elfebaya kurdî jî xistine nav berhemên tirkî. Ji ber vê yekê, ger bi durustî tesnîfkirin û berhevkirina van berheman were kirin, dê xebateke pir girîng pêk bê.”
“Ev tiştekî plankirî ye”
Dîrokzan Bayrak neşandina berheman a ji bo pergala dîjîtal wekî “sansûr” bi nav kir:
“Ev sansûreke bi zanebûn e. Di dema Ataturk de belgeyên arşîva Osmanî bi vagonên trenê, bi bihayekî erzan firotin Bulgaristanê. Ew li wir wan diparêzin û niha mirovên ku dixwazin doktorayê bikin, bi pereyan ji wan çavkaniyan sûd werdigirin. Ev sansûrek e ku bi armanca qutkirina têkiliya bi rabirdûyê re tê kirin. Ev polîtîkaya ku ji dema Îttihat û Terakkiyê ve tê meşandin e; polîtîkaya tirk-îslamkirinê ye. Ji bilî vê, her tim sansûr li ser hêmanên din hebûye.”
Bayrak mînaka hevdîtineke veşartî ya li Meclîsê da û diyar kir ku di sala 1922an de li ser ‘muxtariyeta Kurdistanê’ qanûnek hatiye amadekirin, lê ew beş di zabitnameyan de nîn e: “Di Sibata 1922an de di rûniştineke veşartî de mijara muxtariyeta Kurdistanê wekî pêşnûmeqanûn tê nîqaşkirin. Di 10ê Sibata 1922an de ev pêşnûme dibe qanûn. Lê di zabitên rûniştinên veşartî de ku Meclîsê weşandine, tarîxên 10ê Sibatê û 10ê Tîrmehê vala ne.”
“Dewlet sansûrê bi kar tîne”
Bayrak diyar kir ku bi saya lêkolînên Robert Olson li arşîvên Amerîka û Îngîltereyê, lîsteya endamên Cemiyeta Azadiya Kurd derketiye holê û wiha got: “Ji ber sansûra dewletê ya li ser van mijaran, di destê me de tu tişt nîn e.”
Her wiha Bayrak anî ziman û got, agahiyên wan hene ku berhemên li herêma kurdan ji bo Pirtûkxaneya Konyayê hatine birin, lê li gorî zanyariyên wî ew berhem bi awayekî saxlem nehatine tesnîfkirin.
Saziya Berhemên Destxetan hê jî ev merhem nexistine sîstema dijîtal lê lêkolîner û raya giştî li bendê ne ku Wezaret heman zelalbûna di arşîva Jaba de, ji bo hemû berhemên saziyê jî nîşan bide.
Di sala 1991ê de qedexeya li ser Kurdî hinek sist bû. Ji vê salê û pê de li Stenbolê, bi taybet jî Navenda Çanda Mezopotamyayê ya li Beyoglûyê, ji bo ciwanên Kurd ên bajarvan bû navendeke mûzikeke nû.
*Kaseta Kulîlka Azadî ya Koma Amed
Salên 1990î li Tirkiyeyê di muzîka kurdî guhertineke gelek mezin pêk hat. Di sala 1991ê de piştî qedexeya li ser Kurdî hinek sist bû, Stenbol bû navenda hilberîna çand û hunera kurdî. Gelek komên di bin banê Navenda Çanda Mezopotamya (NÇM/MKM) yan jî serbixwe, muzîka gelêrî ya kurdî, bi aranjmanên hemdem re ji nû ve şîrove kirin. Di heman demê de civaka dîasporayê ya li Ewropayê jî bi komên mîna Koma Berxwedan re, siyaseteke muzîkê ya cuda pêk de dixist.
Li Tirkiyeyê qedexeya li ser kurdî, bi derbeya leşkerî ya sala 1980î re him li qada civakî him jî li ya taybet her çû berfirehtir bû. Lê di sala 1991ê de ev qedexe hinekî sist bû. Bi vê re Navenda Çanda Mezopotamyayê li Stenbolê vebû û gelek komên muzîkê dest bi kar kirin.
Xeta Demê — Komên Muzîka Kurdî yên Salên 1990î
Li ser mobîlê, xeta demê dikare bi rengekî asoyî (horizontal) were şemitandin.
Komên bibingeh ên ji salên 1980yî ber bi 1990î ve hatin
Koma Berxwedan
Yek ji komên herî girîng ên dîroka muzîka kurdî ye. Di sala 1983yê de li Almanyayê di bin banê Hunerkomê, saziya çand û hunerê ya kurdî de hate avakirin; ev sazî di sala 1994ê de navê xwe guherand û kir, Akademiya Çand û Hunerê ya Kurdî. Endamên komê her diguherîn û bi vî rengî, “komeke vekirî” bû.
Ev koma ku li navendên çanda kurdî yên li Fransa, Almanya û Hollandayê belav bû, xebatên herî berfireh ên lêkolîn û parastina muzîka gelerî ya kurdî pêk anîn. Albûmên ku di salên 1990î de derxistin, bi rêyên qaçax derbasî Tirkiyeyê bûn û bi rêya kasetên ku ji ser sînor dihatin veguhestin gihîştin girseyên berfireh. Komê di sala 2019an de belavbûna xwe ragihandibû. Lê di çend rojên borî de bi daxuyaniyekê diyar kir ku ew ê dîsa dest bi xebatên xwe bikin.
Qada xebatê: Almanya, Fransa, Hollanda; li Tirkiyeyê qedexe ye
Stranên berbiçav: Lê Amedê, Oy Kurdistan, Herne Pêş, Newroz
Koma Dengê Azadî
Koma ku di sala 1990î de li Stenbolê di bin pêşengiya Hakan Ener de hat avakirin, bû yek ji komên muzîka kurdî yên herî populer û herî demdirêj ên salên 1990î. Komê dengekî resen afirand û bang li ciwanên kurd ên bajêr dikir. Şêwazê ku muzîka gelerî ya kevneşop bi şêweyên wekî funk, funk-jazz û rock’n roll re têkel dikir. Ev şêwaz ji bo wê demê tiştekî bi temamî nû bû. Amûrên rojhilatî yên wekî tembûr, duduk û mey bi gîtar û trompetê anîn cem hev.
Komê strana “Bella Ciao“ (Çaw Bella) bi kurdî xist repertuara xwe. Her çar albûmên wan di serdemekê de ji aliyê dewletê ve hatin qedexekirin. Tevî qedexeyan, bi sed hezaran kopyayên albûmên wan hatin firotin. Komê li Almanya, Belçîka, Hollanda û Yekîtiya Yekbûyî (UK) xebatên xwe yên konseran bi daxwazeke mezin domandin.
Stranên wekî “Selîmo”, “Hat karwanê Helebê”, “Lo şivano” û “Roj roja me ye” gihîştin asta îkonên çandî û heta roja me bi dehan caran ji nû ve hatin şîrovekirin. Di demên dawî de strana wan a bi navê “Çavên me sondxwarîne” gelekî populer bû.
Damezrandin: 1990, Stenbol
Album: Hêvî (1991), Em Azadîxwaz in (1993), Welatê min/Roj wê bê (1995), Fedî (1998)
Şêwe: Funk-caz, rock’n’roll, folk
Weşanger: Ses Plak
Komên bi Navenda Çanda Mezopotamyayê ve girêdayî
Navenda Çanda Mezopotamyayê (NÇM), piştî sistkirina qedexeya li ser zimanê kurdî di sala 1991ê de, li Beyoglûya Stenbolê hat avakirin. Ev sazî veguherî navenda hilberîna çanda kurdî. Di bin banê wê de gelek komên muzîkê hewandin. Piraniya komên muzîkê bi heman studio, tonmaister, aranjör û muzîkjenên qeydê re xebitîn. Vê hevkariyê, yekitî û karakterekî taybet da dengê muzîka wê serdemê.
Nexşe — Navendên muzîkê û gera kasetan
Sînor şematîk in û statûyên polîtîk nîşan nadin.
Koma Amed
Di sala 1988an de li Enqereyê ji aliyê xwendekarên fakulteya bijîşkiyê ve hat avakirin. Di nav avakaran de, xwendekarê Hacettepeyê yê ji Rojavayê Kurdistanê Evdilmelik Şêxbekir (Melek) derdiket pêş. Di qonaxa avabûnê de ji bo dîtina studiyoyeke ku muzîka kurdî çêbike, gelek zehmetî kişandin. Di sala 1993yan de derbasî Stenbolê bûn û dest bi xebatên xwe yên li gel NÇMê kirin.
Komê, senteza folk-jazzê bi nêzîkatiyeke ceribandinî (eksperîmental) pêk anî û ji qalibên muzîka gelerî ya kevneşop derket. Di albûma yekem de adaptasyona kurdî ya “Bella Ciao” ya bi navê “Çaw Bella” cih girt. Ev veguherîn ji aliyê Şêxbekir ve hat kirin. Albûma Dergûşê ji 400.000î zêdetir hatiye firotin û belavkirin. Wezîrê Karên Derve yê wê demê Îsmail Cem, ev albûm diyarî hevpostên xwe yên Yekitiya Ewropayê (YE) kir û bi vî rengî îdia kir ku “kurdî ne qedexe ye”.
Damezrandin: 1988, Enqere
Albûm: Kulîlka Azadî (1990), Agir û Mirov, Dergûş (1997)
Şêwazê Muzîkê: Folk-jazz, muzîka gelerî ya ceribandinî
Piştî Koma Dengê Azadî û Koma Amed: Çar Newa
Piştî belavbûna Koma Amedê, hinek ji endamên komê hatin cem hev û Çar Newa ava kir. Hejmara “çar” a di navê komê de, rasterast amajeyê bi vê çîroka avabûnê dike. Komê di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de xebatên xwe meşandin.
Komê hewl da ku li ser mîrateya folk-jazz a Koma Amedê dengê xwe ava bike û zimanê muzîkê yê formasyona berê domand.
Damezrandin: Dawiya salên 1990î, Stenbol
Reh û Kok: Berdewamiya Koma Amedê
Serdem: Dawiya salên 1990î, destpêka salên 2000î
Koma Rewşen
Ev kom di nava dîroka muzîkê de wekî yekemîn koma rockê ya bi kurdî ya li Tirkiyeyê tê qebûlkirin. Komê di bin banê NÇMê de xebatên xwe dimeşandin û bi vê helwesta xwe ya pêşeng, di nav deryaya muzîka kurdî ya wê serdemê de xwedî cihêrengiyeke resen bû.
Koma Rewşen ku têgeha formasyona rockê bi gotinên kurdî û motîfên gelerî re anî cem hev, bi performansên xwe yên zindî yên di derdorên xwendekaran û çalakiyên NÇMê de hat naskirin.
Girîngî: Yekemîn koma rockê ya bi Kurdî li Tirkiyeyê
Têkilî: NÇM (Navenda Çanda Mezopotamyayê), Stenbol
Serdem: Serê salên 1990î heta nîvê wan salan
Koma Asmîn
Komeke muzîkê ye ku tenê ji jinan pêk dihat. Di derdora muzîka kurdî ya wê serdemê de bi vê taybetmendiya xwe xwedî cihekî resen e. Hem ji aliyê zayendî hem jî ji aliyê nasnameya çandî ve giraniyeke sembolîk a cuda hildigirt.
Koma Asmîn ku di heman serdemê de bi komên din ên NÇMê re çalak bû, di qada giştî de piştgirî da xuyabûna dengê jina kurd.
Pêkhate: Tenê endamên jin
Têkilî: NÇMê, Tirkiye
Serdem: Salên 1990î
Agirê Jiyan
Yek ji komên herî berbiçav ên salên 1990î ye. Di nav hewildana veguhastina muzîka kurdî ji bo zemînekî nûjen û populer de, xeteke resen bi pêş xist. Di bin banê NÇMyê de xebatên xwe meşandin. Bi komên din ên wê serdemê re heman studio û tîma teknîkî parve kirin.
Kom bi taybetî bi melodiyên xwe yên dansê û bi strukturê xwe yê rîtmê tê naskirin. Di çavkaniyan de navê komê gelek caran li gel Koma Çiya, Koma Azad û Koma Amedê derbas dibe.
Albûma Bijartî: Adarê (1995)
Şêwazê Muzîkê: Muzîka gelerî ya Kurdî ya nûjen, dans
Serdem: Serê salên 1990î – dawiya wan salan
Koma Çiya
Yek ji komên ku di bin banê NÇMyê de xebatên xwe meşandine. Koma Çiya ku di hilberîna muzîka kurdî ya wê serdemê de bi rengekî domdar di qeydan de cih girt, li gel wan komên ku xwedî heman temayên siyasî û heman têgihiştina dengî ne, tê bibîranîn.
Kom bi albûma xwe ya bi navê Dîlana Bêsînor tê naskirin.
Albûma Bijartî: Dîlana Bêsînor (1998, Kom Müzik)
Têkilî: NÇM (Navenda Çanda Mezopotamyayê), Stenbol
Koma Rojhilat
Wekî yek ji komên sereke yên NÇM’ê, di salên 1990î de li Stenbolê hilberîna muzîkê kir. Albûma wan a bi navê Mezrabotanim Ez ku di sala 1997an de bi etîketa Kom Müzikê derçû, berhema wan a bingehîn e ku ketiye qeydan.
Albûma Bijartî: Mezrabotanim Ez (1997, Kom Müzik)
Têkilî: NÇM, Stenbol
Koma Azad
Yek ji wan komên hatiye belgekirin ku hem li Tirkiyeyê hem jî li diyasporayê xebatên xwe meşandine. Navê komê ji aliyê şêwazê muzîkê ve, li gel navê Koma Azadî û Koma Dengê Kawa tê bibîranîn.
Kom di heman serdemê de bi komên bi ser NÇMyê re çalak bû. Ji aliyê temayên siyasî û ji nû ve şîrovekirina muzîka gelerî ve, xwedî estetîkeke hevpar bû.
Komên din ên heman serdemê
Vengê Sodirî
Komeke ku di muzîka Kurdî ya wê serdemê de xwedî cihekî resen e. Tenê bi muzîka Zazakî (Kirmanckî) hilberîn kir û bi nêzîkatiyeke ceribandinî (eksperîmental) xebitî. Gava ev her du taybetmendî bi hev re werin nirxandin, tê dîtin ku di nav komên wê serdemê de di cihekî kêmpeyda de ye.
Ziman: Zazakî (berevajî komên din ên li Tirkiyeyê)
Nêzîkatiya Muzîkê: Ceribandinî
Serdem: Salên 1990î
Gulên Mezrabotan
Yek ji komên herî balkêş û neasayî yên muzîka kurdî ya wê serdemê ye. Hemû endamên komê ji zarokan pêk dihatin. Di pêvajoya veguhastina nasnameya çandî ya kurdî ji bo nifşên nû de, roleke sembolîk girt ser milê xwe.
Tevlêkirina nifşê zarokan rasterast di nav hilberîna muzîka kurdî de, hewildaneke wisa ye ku di wê serdemê de bêhempa ye.
Pêkhate: Hemû endam ji zarokan pêk tên
Têkilî: Tirkiye
Serdem: Salên 1990î
Koma Gulên Xerzan
Koma ku navê xwe ji herêma Xerzanê ya Êlihê digire, di muzîka kurdî ya salên 90î de rehên folklorîk û gotinên polîtîk gihandin hev. Muzîka wan a ku bi rêya çanda kasetan belav bû, temayên wekî nasname, sirgûn û berxwedan dihewand. Navê komê bi hunermendên wekî Rojda û Çiya re bûye yek.
Komeke pêşek a di axa Sowyetan de
Kome Wetan
Her çend girîngiya wê ya dîrokî heta salên 1990î dirêj bibe jî, ev koma ku di sala 1973an de li Tiblîsa Sovyetê hat avakirin, xwediyê unvana yekemîn koma rockê ya Kurdî ya cîhanê ye. Kadroya komê ji sê kurdên êzîdî û ermeniyekî pêk dihat. Pêşengê komê Kerem Gerdenzerî li Tiblîsê ji dayik bibû û koka malbata wî digihîşt Qers û Wanê. Komê bi piştgiriya dewleta Sowyetê statûya “koma vokal-enstrûman” girt û di televizyonên dewletê û festîvalan de cih girt.
Di sala 1979an de demoyên (qeydên ceribandinê) xwe tomar kirin. Tekane albûma wan a bi navê Bayê Payizê, di sala 1989an de karibû were weşandin. Ev berhema ku helbesta kurdî bi rocka klasîk, destpêkên psîkedelîk û berhemên dengbêjên herêmê re dikir yek, di salên 1990î de di nav muzîkjenên kurd ên li Tirkiyeyê de rastî eleqeyeke mezin hat û ji aliyê gelek koman ve wekî çavkanî hat qebûlkirin.
Damezrandin: 1973, Tiblîs (YKSS/SSCB)
Albûm: Bayê Payizê (1989)
Şêwazê Muzîkê: Helbesta Kurdî + Rock, Psîkedelîk
Girîngî: Yekemîn koma rockê ya Kurdî li cîhanê
*Nexşe û timeline bi alîkariya amûra hişê çêkirî, Claude ve hatiye amadekirin.
Çîroka Yusuf Dağlayanê ku li Îzmîtê ji ber peyva “Kürt böreği” hatiye dadgehkirin, li Frankfurta Almanyayê, li dikaneke borekan berdewam dike.
Foto: Ferid Demirel
Li bajarê Frankfurtê yê Almanyayê dikaneke borekan a bi navê Frankfurt Börekçilik heye. Dikan li ser Battonstrasse û Langestrasse, li cihê ku herdu kolan digihêjin hev e. Navê xwediyê dikanê Yusuf Dağlayan e û ew bi xwe xelkê Çewligê ye. Çîroka Yusuf Dağlayan mînakeke balkêş e ji nîqaşên derbarê Kurdan û borega Kurdan a li Tirkiyeyê.
Li Frankfurtê, rojekê ez li cihekî vekirî digeriyam ku taştêyekê lê bixwim. Li serê kolanê min dikanek dît ku li se wê Frankfurt Börekçilik dinivîsand. Min derî vekir û ketim hundir. Digel ku serê sibê bû, li dikanê kesek nebû. Mêrek li pişt dezgeh sekinî bû. Min ji xwe re got ev mêrê porê wî weşiyayî, zikê wî mezin û navsere hebe nebe wê xwediyê dikanê be. Dema dît ez ketim hundir bi Almanî bixêrhatina min kir.
Me li ser lingan li hev pirsî. Ji min re got ew ji Çewligê ye. Min ji xwe re börek xwest û ez çûm li ser maseyekê rûniştim. Yusuf Dağlayanê ku li pişt dezgehî karê xwe qedand, hate li beramberî min rûnişt. Ji min re got navê wî Yusuf e û behsa çîroka xwe kir. Wan rojan dîsa mijara Kürt Böreği û “Küt Böreği” li Tirkiyeyê di rojevê de bû. Piştî ewqas salan li Tirkiyeyê hinek derdor rabûn û gotin navê wê boregê ne Kurd e lê Kut e. Min ev tişt ji Yusuf Dağlayan re pirsî. Ka ew çi difikire. Wî ji min re behsa serpêhatiyeke xwe kir ku di sala 1987an de li Îzmîta Tirkiyeyê di ser serê wî re derbas bûye. Di wê salê de wî li Îzmîtê dikaneke borekan vekiriye û li ser jî Kürt böreği nivîsiye. Ji ber vê nivîsê doz lê vebûye.
Dema wî behsa vê serpêhatiyê kir, meraqa min zêde bû û min destûr jê xwest ku ez dengê wî qeyd bikim û paşê vê serpêhatiyê bikim nivîs. Wî destûr da û min pê li bişkoka cîhaza xwe ya dengqeydkirinê kir:
Navê min Yusuf Dağlayan e. Ez ji gundikê Baxkiyan ê me. Girêdayî gundê Bileceyê ye. Gund di navbera Gexî û Pulumurê de ye. Du nikarî bibêjî Çewlik e. Gexî bi Dêrsimê me ve girêdayî ye. Piştî 1948ê bi Çewligê ve girê didin. Pulumur û Dêrsîmê bêhtir nêzîktirî me ne. Bakioğlu kalikên me ne. Em bi Kurdî dibêjin Silê Baqî. Ez di sala 1982yan de hatim girtin. Îşkence li min kirin. Di 12ê Îlonê de. Him ez him jî bavê min. Wê gavê dawa çep û rast hebû. Beriya PKKyê. Birayê min xwendekar bû. Ji ber ew reviya ji derveyî welêt, dewletê zext li me kir. Me bir hundir. Ji ber wê ez neçar mam di sala 1984an de bêm Îzmîtê. Min kar mar peyda nekirin. Min dest pê kir û li ber febrîqeya Sekayê tebleyek danî û borek firotin.
Pereyê me nebû. Bi tenê borek hebû. Me Kürt böreği çêkir. Roja destpêkê li min dan. Gotin tu nikarî tebleya xwe li vir deynî, nikarî bifiroşî. Roja piştî wê me şerekî giran kir. Em neçar man me kêr bikar anî. Paşê ew der kete destê me. 10 hazar kes derdiketin, 10 hazar kes dikedin. Ew der mezintirîn fabrîkeya qaxizan bû. Paşê me karê xwe mezin kir, me dikanek vekir. 5 tebleyên me û cihê çêkirina börekin vekir.”
Dema sohbeta me dewam dikir, yek kete hundir. Silav li Yusuf Dağlayanî kir. Hat li ser masaya me rûnişt. Nasê hev bûn. Rûnişt û tevlî sohbeta me bû.
Yusuf devam kir.
Li Îzmîtê jê navê Kürt Yusuf lê dikin. Ew behsa sala 1987an dike. Piştî vekirina dikanê bi çendakî, dadgeh dişîne dû wî:
“Ez çûm dadgehê. Dadwer got, te çima li ser tebleyê û di menuyê de Kürt böreği nivîsiye. Min got, gundiyekî me heye navê wî Mihemed e. Çûye Stenbolê. Em Kurdên Elewî her sala nû perxeyê çêdikin. Ji bo Xizir. Ev bi don e. Didin xelkê. Misilman qurbanan serjê dikin. Em jî vê çêdikin. Ji min re got hûn cudaxwaz in. Min got, Laz böreği heye, Çerkes heye, Boşnak heye, çima Kürt böreği nebe?”
Foto: Ferid Demirel
Yusuf Dağlayan dîsa vegeriya ser çîroka Mihemedê Kurd ê borekçî ku li dadgehê jî vegotibû. Ew Mihemedê ku di van salên dawiyê de ji ber gûrbûna nîqaşa Kürt böreği, dîsa navê wî bûye rojev:
“Mihemed Kurd bû. Çûye Stenbolê. Feqîr bûye. Bi keştiyê çûye Kasımpaşayê. Li wir hemaltî kiriye. Li malê ji xwe re perxe çêkiriye da ku bixwe. Li ber Pira Galatayê. Mirov hatine li xwarina wî nêrîne. Pere dane wî kilora wî jê stendine. Yê hatiye pere daye wî û kilora wî biriye. Ew birçî maye. Neheriye ku gelek pereyên wî çêbûne. Paşê çûye dîsa perxe çêkiriye û vê carê firotiye. Sed du sed heb firotine. Dîtiye ku ji pereyên hemaltiyê zêdetir qezenc dike. Dest pê kiriye û kilor li wir firotiye. Paşê ew dikana yekî Trabzonî kirê kiriye. Ew dikana ku hîna li Karakoyê ye. Paşê li bir firneyek jê çêkiriye. Ew bi xwe ji zû de ye miriye. Navê wî Mihemedê Kurd e. Xelkê jê re digot Rengo. Beriya niha bi 250 salî.”
Dema wî behsa vê çîrokê kiriye û xwe parastiye, dadwerî 10 deqîqe navber daye. Piştî wê jî jê re gotiye, “Tu dikarî biçî” û ew serbest kiriye. Lê piştî 4-5 mehan careke din bang lê kirine:
“Ez careke din çûm. Wê carê dadwerekî din hebû. Ji min re got, tu cudaxwazî. Li ser erebeya te kesk û sor û zer heye. Ev rengên cudaxwaz in. Propagandaya PKKyê ye. Min jî got, wisa nebêje. Min got, ger ev reng cudaxwaz bin, ji Trakyayê ta Qersê, ji Trabzonê ta Antalya û Îzmîrê ma dewlet jî cudaxwaz e?” Got “Çawa?” Min got, min li her derê lembeyên trafîkê dîtin, min got ev reng gelekî xweşik in û ew reng li ser dikana xwe danîn. Ger ez cudaxwaz bim, dewlet jî cudaxwaz e. Ji min re got, tu dikarî biçî. Dosya girtin. Lê paşê em hatin girtin.”
Kürt Yusuf heta sala 1993yê karê borekcîtiyê dewam dike. Di sala 1993yê de ji ber dozên siyasî operasyonekê li dijî wî pêk tînin. Ew jî direve û pênc mehan firar dimîne.
Berê xwe dide Ewropayê. 15 hezar markan dide û diçe Bûlgaristanê. Ji wir derbasî Romanya, paşê Macaristan û Awistiryayê dibe. Her cihê ku diçeyê, li gorî gotina wî beşdarî nava xebatên siyasî dibe. Dema derbasî Almanyayê dibe, li ser otobanê tê girtin.
Foto: Ferid Demirel
Di sala 1994an de vê carê li Almanyayê li rawestgeha trênan ji xwe re dikaneke börekin vedike:
“Yekî bi navê Şükrü hebû ji Meletiyê bû. Li paş Bahnhofê restoranteke wî hebû. Li pêş wê av û ava fêkiyan û tiştên vexwarinê difirotin. Li paş wê cihekî wî yê biçûk hebû. Firneyeke wî li wir bû. Lê ew naxebitîne. Min got Şükrü, pereyê min nîne. Ez birî me. Pere bi min re nîne. Min got, wir bi kirê bide min. Sê meh bûne ku ez hatime Almanyayê. Min îltîca kiriye. Got temam. 2 hezar û 500 mark ji min west. Min çû, kelûpel kirîn. Rohn, ard û sinî. Kesekî ji Erzeromê hebû. Min borek birin li dikana wî danîn. Paşê ez ketin karê çêkirina lehmecûnan. Min cihekî mezintir kirê kir. Min di 5 mehan de 150 hezar mark derxistin. Lê ez qaçax im. Li Tirkiyeyê li min digerin. Min di mehê de 60 70 hazar mark derdixistin. Ji salekê zêdetir min milyon û 200 hazar mark kom kirin.”
Çîroka Kürt Yusuf li vir naqede. Li Almanyayê tiştên nehatine serê wî nîne. Ew niha li dikana xwe ya Frankfurtê behsa serpêhatiyên xwe dike û roja xwe dibuhirîne.
Berfîn Emektarê bal kişand ser xuyakirina şanoya kurdî, Mîrza Metînî jî sedemên şert û mercên şanoyên Kurdî tê de kar dikin û pêşniyarên xwe anî ziman.
Don Kîxot / Şanoya Bajêr a Amedê
Îro 27ê Adarê Roja Şanoyan a Cîhanî ye. Li hemû deverên cîhanê, komên şanoyan û şanoger vê rojê pîroz dikin û balê dikişînin ser girîngiya rola şanoyê ya di civakan de. Şanogerên kurd jî weke her şanogerên cîhanê hewl didin her sal û her demsalê bi lîstikên nû yên şanoyan derkevin pêşberî temaşevanan. Ji ber gelek sert û mercên zahmet li Bakur û Tirkiyeyê, şanogerên kurd bi salan e karên xwe bi reng û şêweyên cuda dimeşînin. Bi taybet jî rewşa siyasî ya Tirkiyeyê û Bakur bandorê li karên wan dikin. Sansur herî zêde tişta ku ew li beramberî wê têdikoşin. Ji ber ku bi kurdî dilîzin, lîstikên wan gelek caran tên qedexekirin û astengkirin.
Şanoya Bajêr a Amedê ku niha di bin banê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê de weke Şanoya Bajêr kar dike, Yeni Sahne, Şermola Performans, Tiyatro Rîtuel, Teatra Ba, Şaneşîn Performans, Teatr Sî, Teatra Jiyana Nû, ŞanoGel, Şa Performans, û çendên din li Tirkiyeyê û Bakur hewl didin şanoyê bi Kurdî bikin. Beriya çend salan ev komên şanoyê bi lîstikên cuda cuda derdiketin pêşberî temaşevanan. Lê du sê salên dawiyê de weke performansa van koman hinekî ketiye. Hinek kom ev demeke ne zêde aktîf in. Hinek ji wan jî digel aktîf in kar û barên wan zêde nayên dîtin. Me ji du şanogerên kurd, Endama Şanoya Bajêr a Amedê Berfîn Emektar û şanoger û derhênerê şanoyê Mîrza Metîn pirsî bê ka gelo rewş weke ku me li jor nîşan daye yan jî berovajî wê ye.
Emektar: Kar û barên me berdewam in
Berfîn Emektar / Foto: Ferid Demirel
Endama Şanoya Bajêr a Amedê Berfîn Emektar her çend ku nafikire komên şanoyê yên kurdî ne zêde aktîf in û berovajî wê ew aktîf in lê dibêje, dibe ku nikarin zêde dengê xwe bidin bihîstin:
“Gelo bi rastî jî di van çend salên dawiyê de şanoya kurdî ne zêde aktîf e? Bi qasî ez dibînim ji hêla berhemdariyê ve tiştek neguheriye. Ez dikarim li ser navê Şanoya Bajêr a Amedê û şanoyên Êlih û Mêrdînê vî tiştî bibêjim. Repertûara me heman e, hê karên baştir, ez nebêjim baştir lê profesyoneltir berdewam dikin. Yanî festîvalên xwe çêdikin. Lê ez dibêjim digel ewqas karî şanoyên kurdî nikarin dengê xwe zêde derxin û karên xwe bidin bihîstin. Dibe ji ber vê rewşê, wisa tê ku şanoyên kurdî zêde kar nakin.”
Metîn: Şanoya Kurdî ne tenê karê şanogeran e
Mîrza Metîn / Instagram
Şanoger û derhênerê şanoyê Mîrza Metîn jî balê dikişîne ser şert û mercên ku şanogerên Kurd tê de ne û sedema van sert û mercan û her weha pêşniyarên derketina ji van sert û mercan diyar dike:
“Divê em fêhm bikin ku şanoya kurdî ne tenê karê şanogerên kurd e. Bê piştgirî, bê patronajî, bê sponsorî û bê polîtîkayeke çandî-hunerî ya neteweyî ne pêkan e û ne realîst e ku kom û şanogerên kurd ezmûneke domdar û demdirêj; her wiha estetîk, form û modelên mayînde biafirînin. Berî her tiştî rêxistineke/komxebateke sivîl, pirreng û çalak ji bo şanoya kurdî lazim e ku pirsgirêk û pêdiviyên şanoya kurdî yên bingehîn diyar bike û li ser wan xalan bixebite, ji bo geşedaneke demdirêj. Şanoya kurdî ne tenê huner e; her wiha berxwedaneke avaker a neteweya kurd e. Baş dibe, heke her cure şanoya kurdî qîmet bibîne û cudahiyên estetîkî, îdeolojîk û partîzanî nebin pirsgirêk. Baş dibe geşedaneke çêbe di qada nivîskî û rexneyî de ji bo ku em bikaribin başî û kêmasiyên xwe bibînin. Baş dibe qada perwerdehiya şanoyê xurt bibe da ku canik û camêrên taze werin hewariya yên westiyayî û vîzyonên nû biafirînin. Baş dibe şaredarî, sazî, dezgeh û karsazên kurdan şanogerên me îstihdam bikin da ku hewldanên şexsî û îdealîst neşkên. Baş dibe şanogerên xwedî îmtiyaz ji bo yên bêîmtiyaz jî di nav hewldanekê de bin. Tu tişt nebû? Nexwe, baş dibe em ji bo aborî-polîtîkaya vî karî rê û rêbazan bibînin. Heke na, em ê 35 salên din jî, geh rabin û geh bikevin, geh çalak bin û geh bitengijin û wisa jî xwe dubare bikin. Erê, bi min, em xwe dubare dikin. Qet nebe, ez xwe dubare dikim. Ev 32 sal in ez di nav şanoya kurdî de me, hêj jî difikirim meha pêşiya me ez ê kirêya mala xwe çawa bidim. Gelo ev serkeftinek e an binkeftinek e?”
