Ev deh sal in li Rojava perwerdeya bi kurdî heye. Lê piştî peymana 29ê Kanûna Paşiyê ya di navbera Rêveberiya Xweser û rêveberiya demkî ya Şamê, mijara perwerdeya kurdî, tê nîqaşkirin.
Çalakiya ji bo zimanê Kurdî, Qamişlo, Foto: ANHA
Piştî ku di navbera Rêveberiya Xweser û rêveberiya demkî ya Şamê de peymana 29ê Kanûna Paşiyê hate îmzekirin, pêvajoya entegrasyonê dest pê kir. Ev pêvajo destpêkê di hêla leşkerî de paşê jî di hêla perwerde û hin hêlên din de bi rêve diçe.
Lê di mijara perwerdeyê de li gorî agahiyên ji herêmê belav bidin, pirsgirêk di navbera Rêveberiya Xweser û rêveberiya demkî ya Şamê de heye.
Hêzên bi ser rêveberiya demkî ya Şamê ve girêdayî, di serê meha Gulanê de li Hesekê li ser avahiya dadweriyê nivîsa bi kurdî, ingilîzî û erebî daxistin û li şûna wê nivîsa bi erebî tenê hiştin. Paşê jî niştecihên Hesekê bertek nîşanî vê rewşê dan û nivîsên erebî daxistin, li şûna wê yên bi kurdî danîn. Piştî ku çend rojan ev mijar bû sedema hin aloziyan,
Di van rojan de ku vê pirsgirêkê li Hesekê rû dabû, Fermandarê Giştî yê Hêzên Sûriyeya Demokratîk (HSD) Mazlûm Abdî di 13ê Gulanê de ji Ajansa Nûçeyan a Hawarê (ANHA) re got ku, ev pirsgirêk bûye sedema sekinandina pêvajoya entegrasyonê û ji bo çareser bibe, wan qebûl kiriye heta demekê erebî li ser avahiyê bimîne, lê paşê wê li Hesekê jî weke deverên din ên Rojava kurdî bê danîn.
Abdî di 14ê Gulanê de jî ji malpera Al Monitorê re diyar kir ku ji bo mijara perwerdeyê û krîza dîplomayê, ew û Şamê gihîştine lihevkirineke dawî. Li gorî vê daxuyaniyê, dewleta Sûriyeyê wê bi rengekî fermî dîplomayên xwendekarên li gorî perwerdeya Rêveberiya Xweser perwerde bûne, wê qebûl bike. Her weha bi şertê ku li herêmên kurd lê zêde ne perwerde bi kurdî be, ji bo derbasbûna müfredata netewî, wê komîsyonên hevbeş bên avakirin.
Bi dehan salan e li Rojava perwerde bi kurdî ye
Weke tê zanîn piştî ku şer li Sûriyeyê rû da û li Rojava herêmeke xweser ava bû, li vir perwerdeya bi kurdî dest pê kir. Heta wê gavê li Sûriyeyê perwerdeya bi kurdî nebû û bikaranîna kurdî dihate astengkirin.
Digel astengkirinê jî li Sûriyeyê û Rojava, ji bo zimanê kurdî gelek xebat hatine kirin ku bingeha alfabeya modern a latînî ji hêla Celadet Alî Bedirxan ve li Şamê di sala 1932yê de bi çapkirina yekem hejmara kovara Hawarê ve hatiye avêtin. Dîsa kesên mina Cegerxwîn, Kamîran Bedirxan, Seydayê Tîrêj, Osman Sebrî û gelekên din li vir ji bo zimanê kurdî kar kirine û berhem dane.
Bi avakirina rêveberiyeke xweser a li herêmên kurdan, perwerdeya bi kurdî jî bi rengekî fermî dest pê kir.
Di sala 2013an de bi awayekî fermî yekem car li Kantona Cizîrê dibistanên bi zimanê kurdî perwerdeyê didin, vebûn. Li gel zimanê kurdî, yê erebî û suryanî jî di nav zimanên fermî de qebûl bûn. Her wiha li hin cihan jî perwerdeya zimanê ermenî dest pê kir.
Piştî ku di sala 2014an de li Kantonên Cizîr, Kobanî û Efrînê Rêveberiya Xweser hat îlankirin, heman salê amadekariya mufredata nû ya perwerdeyê hat kirin. Ji ber êrîşên DAIŞê yên li ser Rojava, perwerde sekinî lê di sala 2015an de careke din dest bi kar kirin. Di sal a 2017an li Qamişloyê zanîngeha Rojava hat vekirin. Paşê di heman salê de li Kobanî Zanîngeha Kobanî hat vekirin.
Di van salan de bi deh hezaran xwendekar çûn dibistanan û bi kurdî perwerde dîtin. Lê niha ji ber rewşa heyî, metirsî heye ku ev destkeftî ji holê rabin.
Evdilfetah: Divê em destkeftiyên xwe bernedin
Zimanzan Deham Evdilfetah, ji bo rewşa heyî ya li Rojava, ji Niha+ê re got, “Van rojan tevlihev bûye” û ew “nizanin wê çi bibe”.
Evdilfetah diyar kir ku ev çendeke hemû kes ji bo parastina zimanê kurdî ketiye nava liv û tevgerê. Li gorî zanyariyên wî dane, şandeyeke ji Rêveberiya Xweser ji bo vê mijarê li Şamê ne û wê daxwaz bikin ku ji bo 15ê Gulanê ahengeke hevbeş li dar bixin.
Deham Evdilfetah destnîşan kir ku rêveberiya li Şamê ji kurdan re dibêje, ew ê dersên bijarte ji bo kurdî bipejirînin, weke yên li Tirkiyeyê: “Du saet in, sê saet in êdî çi be. Sinek caran dibêjin, ziman azad e. Weke hûn dixwazin em ê bidin. Tiştekî rasterast nayê meydanê. Em nizanin wê çawa be.”
Bi gotina Evdilfetahî, piştî pêşveçûnên li Şêxmeqsûd û Eşrefiyê, herdu taxên kurdan ên li Helebê qewimîn zêde vebijêrk di destên wan de nemana û şikestinek di milet de çêbûye. Ji ber vê jî, rêveberiya demkî ya Şamê, tiştekî berbiçav diyar nake: “Tiştê ku tu ji wan re dibêjî, dibêjin ‘erê erê’ lê ne bawer in tiştekî têxin destûrê de. Destûr tune. hikûmeteke demkî ye. Dibêjin ‘heta hikûmet çêbibe, destûr çêbibe, parlamen çêbibe, wê çaxê em ê her tiştî bidine we.’ Bi wan jî bawer kabin.”
“Em li ber xwe didin”
Wî behsa çalakiyên li gelek deveran ên ji bo zimanê kurdî kir û got ku ew ê biçe Qamişloyê tevlî çalakiyeke ji bo zimanê kurdî bibe: “Em bixwe jî çalakiyan dikin. Em li ber xwe didin. Em semîneran çêdikin. Zimanê me hebûna me ye. Bi qasî em zimanê xwe biparêzin wê zimanê me jî me biparêze. Wekî mînak parçeyê me yê bakur gelek, heliyan. Ziman çû. Ziman vegere, wê ew jî vegere. Her kes bi zimanê xwe ye. Bi vê dirûşmeyê em kar û xebata xwe dikin. Duh pêr SZK saziya zimanê kurdî û Kongreya Niştimanî ya Kurdistanê (KNK) bi hev re civîneke geleke baş çêkirin. Tev de tekez dikin li ser ziman, divê ziman berî her tiştî be. Ziman nasname û hebûne. Bi rastî jî hebûn nebûn e. Em texsîr nakin. Gelek tişt çêbûn, di Rêveberiya Xweser de, di nêrîna min de. Li vir li wir li ê han. Paşê jî ew karesat çêbû. Lê dîsa jî tiştên baş çêbûn. Zarokên me bi zimanê kurdî li malê dixwînin. Bi hev re diaxivin.
Heseke, Foto: ANHA
Ev tiştana tiştên pîroz bûn. Ez bawer nakim, çiqasî çewisandin fişar bê ser me, ziman qedexe be jî, ev zarokana ziman ji bîra nakin. 11 12 sal in vê xwendinê dikin. Çiqasî kêmasiyên wê hebin jî bingehekek hate danîn. Şaşî hebin jî tên rastkirin. Lê ew bingeh hate danîn. Xewn û hêviya me ew e em wê biparêzin. Ezmûna ku em tê re derbas bûne, ev ezmûn dimeşe. Hinek kêmasî hebûn, gazin hebûn, rexne hebûn, em car caran radibûn hev lê dîsa jî em li xwe vedigerin. Tiştên çêbûne, eger ne ew bûna bi destê me nediketin. Ema niha çi bi destê me de maye, em nizanin. Çi ketibe destê me gereke em wê ji destê xwe bernedin. Ew zarokên ku niha zimanê kurdî dixwînin, her malek û pirtûkxaneyek biçûçik têde ye.”
Şandeyeke Rêveberiya Xweser li Şamê ye
Li gorî nûçeya ku Rûdawê belav kiriye, Hevseroka Daîreya Pêwendiyên Derve ya Rêveberiya Xweser Îlham Ehmed û Hevserokê Partiya Yekîtiya Demokratîk (PYD) Xerîb Hiso ji bo Roja Zimanê Kurdî li Şama paytexta Sûriyeyê çûn ser gorên Mîr Bedirxan, Mir Celadet Alî Bedirxan û Rewşen Bedirxanê.
Îlham Ehmedê destnîşan kir ku divê ji bo fermîbûna zimanê Kurdî têkoşîn were bilindkirin û got:
“Em dixwazin zimanê xwe li vî welatî fermî bikin. Her çi qasî hişmendî û aqilek hebe ku vê qebûl nake jî li gorî Biryarnameya 13an, di hinek dibistanan de destûra xwendina Kurdî hatiye dayîn. Fermîbûna zimanê Kurdî dê bibe sedema dewlemendbûn û xurtbûna Sûriyeyê.”
