sernûçe

Zimanzan Demir: Dewlet zimanê kurdî qir dike

Zimanzan Netîce Altûn Demîrê diyar kir ku pîvana xetereya li ser zimanekî zarok in û got ku li Tirkiyeyê dewlet zimanê kurdî kir dike û kurd jî zimanê xwe dikujin.

Çalakiya Roja Zimanê Kurdî, Foto: Medyaya civakî

Li gorî amarên Platforma Çavdêrîkirin û Raporkirinê ya Mafê Zimanê Kurdî Kurdish Monitoringê di sala 2025an de, li ser hev bi kêmanî 70 caran bikaranîna kurdî hatiye qedexekirin. Di qada giştî de 25, di medyayê de 15, di qada çand-hunerê de 18 û li girtîgehan 12 bûyerên binpêkirinê pêk hatine.

Heta niha jî li Parlamentoyê dema parlamenter bi kurdî diaxivin, axavtina wan tê qutkirin, kurdî weke zimanekî “nayê zanîn” tê diyarkirin û di zabitnameyan de li şûna ew beşa bi kurdî “X” tê danîn.

Her çend ku kurd daxwaza perwerdeya bi zimanê dayikê dikin, lê di bernameya hikûmetê de ji bo vê daxwazê ti tiştekî berbiçav xuya nake.

Zimanzan Netice Altun Demir

Li gorî amarên ne fermî, bikaranîna kurdî her diçe li kolanan, li deverên civakî û her diçe li nava malan kêmtir dibe.

Zimanzan Netîce Altûn Demîr rewşa ku niha kurdî li Bakur tê de ye, bi gotina “qirkirina ziman” dinirxîne. Li gorî wê peyva “asîmîlasyonê” ji bo rewşa zimanê kurdî sivik e. Her weha ew helwesta kurdan a li beramberî kurdî jî bi gotina “zimanê-xwe-kuştin” penase dike.

Wezaretê arşîva Jaba çap kir lê bi sedan pirtûkên Kurdî sansur dike

Altûn Demîr ji bo kirmanckî ango zazakî diyar dike ku ew li gorî kurmancî di rewşeke xirabtir diye.

Gelek kes behsa rewşa zimanê Kurdî li Bakûr dikin û dibêjin xetereyek li ser Kurdî heye. Li gor nêrîna te xetereya zimanê Kurdî li Bakûr heye?

Heye helbet. Heke tenê extiyar zimanekî biaxivin xetere pir mezin e. Heke mezin û extîyar biaxivin lê zarok neaxivin dîsa xetereyek pir mezin heye lê du nifş maye ku ew ziman bimre. Di vir de pîvana herî grîng zarok in. Ku zarok zimanî diaxivin ew ziman neketîye rêya xetereyê. Di kirmanckî/zazakî de, xetere pir mezin e. Tene têkiliya kirmanckî bi tirkî re nine di ya bi kurmancî re jî de pirsgirêk heye. Rewşa kurmancî jî nebaş e lê ji ber nufûs zêde ye, ji ber zordestîya dewletê bi her awayî berdewam e, ev zordarî bi xwe re bertekekan derdixe holê. Ji ber her du sedeman jî bi qasî zazakî pirsgirêkên kurmanciyê nîne. Kurmancî ji ber li çar aliyê Kurdistanê tê axavtin jî rewşek xwe ya taybet heye. Bi kurtasî, xetere heye. Merhaleya xetereyê muhîm e.

Ev xetereyeke çawa ye?

Li Kurdistanê herî zêde behsa asîmîlasyonê dibe. Lê belê wekî din term hene kû dikarin rewşê baştir bînin ziman. Ji ber ku asîmîlîsyon, peyveke pir nerm e. Cara ewil ev term li Emerîqayê û ji bo entegrasyoneke bi armanc hatiye îfadekirin. Sîstematîze êrîşa dewletê dikeve binê banê linguicide-ê û ev qirkirina ziman e. Xwe-kuştina zimanekî jî dema kesek bi zanahî û ji bo berjewendiya xwe biryar dide ku ev ziman êdî bikêrî wê/wî an jî zarokê wan nayê û bi hişmendî biryar dide ku dev ji zimanê xwe berde û zimanek serdest hildibijêre. Di nava kurdan de ji aliyê dewletê ve asîmîlasyon nine, qirkirina ziman heye û ji aliyê miletê ve asîmîlasyon nine zimanê-xwe-kuştin heye (versiyona nerm a vê oto-asîmîlasyon e). Niha dewlet dixwaze kurdî bikuje, Kurd jî êdî alîkariyê dikin. Kirmanckî di demeke nêztir de lê kurmancî lê di heman rêyê de ne, rêya ku em dikarin bejin nexweşîn e. Lê birîn derman nebe ber bi mirinê ve diçe.

Sedema vê çi ye?

Pir sedem hene. Çîrokek sed salî heye ku ji roja ewil heya niha bi zilm û zordarî dewam dike. Sîyaseta kurdan heye ku pişta xwe daye entegrasyonê û qaşo ji bo kurda û ser navê kurda lê bê kurdî hereket dike. Ji xwe behsa bi hev re jiyinê hebe di navbera serdest û bindestekî de ti car têkiliyeke wekheviyê çênabe. Bi serdestan re têkilî, gava ew serdestiya xwe bidomînin mumkun e. Gava hemwelatiyek bibîne ku rêber û rewşenbîrên kurdan bi sîstemê re aş in ew jî ji xwe bi hêsanî zimanê xwe yê ku prestîjek wî tune ye dev jê berdidin. Kurdan kurdbûn qebûl kirine lê hîna bi awirên dujminên xwe li xwe mêze dikin û hîna ji xwe û zimanê xwe hez nakin. Helbet behsa kesên îstîsna nine behsa kesên ji rêzê an jî girseya mezin dikim. Helbet kes û xebatên ku pir hêja ne jî hene lê qasê ku ji derd re derman bin mezin nîn in.

Li Rojava rewşa perwerdeya bi Kurdî tê nîqaşkirin

Ji bo zimanê kurdî ji vê xetereyê rizgar bibe, divê çi bên kirin? Û kî/ê ne berpirsiyar ku di rêya rizgariyê de divê kar bikin?

Berpirsiyar ji jor heya jêr kesên bi sîyasetê ve eleqeder dibin, ew û rewşenbîr in. Ji bo prestîja ziman hebe û ziman were parastin statû lazim e. Ji bo statû hebe divê kurd li ser axa xwe xwedî erk bin. Heke kurdên Bakûr bi tirkan re û yên Rojhilat bi farisan re û yên Rojava bi ereban re bijîn ku sîyaseta me vê diparêze, ew çax têkiliya kurdan wê bi hev re çênebe. Wê serdestîya zimanên din dewam bike. Îro ne be jî wê sibê kurdî cihê xwe bide zimanekî serdestan. Pirsgirêk tenê kurdên Bakûr nîn in. Zaravayên Rojhilat yên ku ji alîyê hejmareke kêm tên axaftin hêdî hêdî dev ji kurdîtîya xwe jî berdidin. Ku li Bakûr hereketa kurdan dixwaze entegre bibe, xelasî tune lê weke du heb milet û du heb jî dewlet bijîn ew çax zimanê kurdan yê duyemîn kirkî, yê tirkan jî wê kurdî be. Zimanê sêyemîn ji bo herdiya jî wê îngîlîzî be. Ew çareserî jî tenê bes nîn e ji ber ku em nikarin kurdên yek alîyek jî li ber bayê qedera wan tenê bihêlin. Wekhevîyek sedî sed lazim e, ku li Rojhilata Navîn mumkun be. Ku nebe hîna demek “dirêj” wê zimanê bijî me lê wê dawîya çîrokê ne baş be.

Roja Rojnamegeriya Kurdî tê pîrozkirin

Cefer Şêxelîslamî: Ger ziman nebe zimanê perwerdehiyê wê têk biçe

Prof. Dr. Cefer Şêxelîslamî: “Rakirina tabela û nivîsên bi kurdî û her weha êrişên li dijî kurdî ne tenê bijardeyeke ziman ango zimanî ye. Ev meseleyeke mezintir e; meseleyeke siyasî ye, kêşeyeke civakî-siyasî ye. Kêşeyeke jeopolîtîk e ku bi rêya zimên xwe nîşan dide.”

Îro 15ê Gulanê Roja Cejna Zimanê Kurdî ye. Di 15ê Gulana 1932an de, bi pêşengiya rewşenbîr û zimannasê Kurd, Celadet Elî Bedirxan û hevalên wî, Kovara Hawarê li bajarê Şamê bi tîpên Latînî hat derxistin.Kovara Hawarê ji ziman, çand û nasnameyê bigire heta wêjeyê, di gelek qadên rewşenbîrî de şoreşeke mezin pêk anî.

Ji wê rojê ve 15ê Gulanê ji bo kurdan xwedî girîngiyekî mezin e û taybet e. 15ê Gulanê di sala 2006an de weke “Roja Cejna Zimanê Kurdî” hat ragihandin û gelê Kurd jî ji sala 2007an ve her sal 15ê Gulanê weke “Cejna Zimanê Kurdî” pîroz dikin.

Pratîkên asîmilasyon û zimankujiyê yên li dijî Kurdan, di çarçoveya polîtîkayên statukoparêz ên wan welatên ku Kurdî lê tê axaftin de, didomin. Li Îranê, qedexekirina Kurdî û astengkirina hiqûqî ya mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê, ev mesele veguherandiye pirsgirêkeke kronîk. Li Îranê aktorên ku ji bo parastin û pêşxistina ziman dixebitin, tên girtin û rastî cezayên giran tên. Ev hemû nîşan didin ku rejim, daxwazên mafên çandî wekî ‘kêşeyeke ewlehiyê’ pênase dike.

Têkildarî van mijaran û rewşa zimanê Kurdî ya li Îranê, em bi zimannas Prof. Dr. Cefer Şêxelîslamî re ku li Zanîngeha Carletonê ya Kanadayê akademîsyen e, axivîn.

“Li Îranê çi fermiyeta kurdî nîne û zimanekî devkî maye”

Prof. Dr. Cefer Şêxelîslamî destnîşan kir ku li Îranê zimanê kurdî, weke zimanekî kêmnetew tê hijmartin û weha got:

“Ji ber vê yekê li Îranê axavtina bi kurdî qedexe nîne. Mirov dikarin bi kurdî biaxivin lê zimanê kurdî ne fermî ye. Kurdî di dibistanan de nayê xwendin û di dem û dezgehên dewletê de jî çi fermiyeta kurdî nîne. Wekî zimanekî devkî maye.”

Di meha çaran a sala 2025an de, li Parlementoya Îranê ji bo Kurdî di dibistan û dezgehên dewletê de bibe fermî ji bo dengdanê hate rojevê. Lê dengê pêwîst nehat bidestxistin, kesî deng neda. Wate li Tirkiyeyê kêmanî dersa bijarte heye, li Îranê ev jî nîn e. Li Tirkiyeyê kurdî 50-60 salan bi temamî qedexe bû û niha dersên bijarte hene, lêbelê li Îranê heta niha jî tişteke bi vî rengî nîne. Li Îranê polîtîkaya “asîmîlasyona nerm” didome û dixwazin kurdî ji jiyana rojene de jî nehê bikaranîn.

“Êrişên li ser kurdî ne tenê bijardeyeke zimanî ye”

Şêxelîslamî diyar kir ku kêşeya ziman şereke ku li ser siyaset, li ser qudret û li ser desthilatdariyê ye û weha pêde çû:

“Binihêre, gava tu bala xwe didî notên Antonio Gramsci yên di girtîgehê de, ew tiştekî pir girîng dibêje. Dibêje; her gava ku behsa kêşeya ziman tê kirin, bizanibe ku li pişt wê kêşeyên din jî hene. Kêşeyên civakî hene, kêşeyên siyasî hene û kêşeyên aborî hene. Ev hemû di bin sîwana ziman de tên nîqaşkirin.

Mînak, li Hesekê û Kerkukê tabela û nivîsên kurdî jê hatin rakirin û li şûna wan erebî hatin bicikirin, ev ne tenê bijardeyeke ziman ango zimanî ye. Ev meseleyeke mezintir e; meseleyeke siyasî ye, kêşeyeke civakî-siyasî ye. Heta tu dikarî bibêjî kêşeyeke jeopolîtîk e ku bi rêya zimên xwe nîşan dide.

Çima? Ji ber ku tu nikarî ziman ji siyasetê, ji aboriyê, ji çandê û ji mijarên civakî cuda bibînî. Ziman bi her aliyekî civakê re têkel e. Ji ber wê ye, gava kêşeya ziman derdikeve holê, bi xwe re nakokiyên din jî tîne. Kêşeya ziman şereke ku li ser siyaset, li ser qudret û li ser desthilatdariyê ye. Bi kurtasî; şerê zimên, şerê desthilatdariyê ye; her dem û li her derê wusa ye.Ji ber vê yekê ye ku heta roja îro jî, gava kurdan bi ereban re, bi tirkan re an jî bi farsan re pirsgirêkek hebe, di nav wan pirsgirêkan de her tim kêşeya zimên jî heye û wê hebe.”

“Dema perwerde bi zimanê te nebe kurdiya te kurdiyeke farsî ye, erebî ye û tirkî ye”

Zimanzan Şêxelîslamî behsa girîngiya perwerdehiya bi zimanê dayîkê kir û weha anî ziman:

“Tiştekî xerîbe, mesela li Mehabadê tu diçe bankê, karmendê/a wê kurd e tu wî/wê karmendî nas dike û bi kurdî pê re diaxive. Yanî ew tişt li Îranê heye, her tim hebûye; beriya Komara Îslamî jî hebûye. Ango tu diçî ji bo gelek saziyan, xelk bi Kurdî diaxive. Heta tu diçî dagehê, salona dadgehê li wir jî wisa ye dema karmend Kurd be tu dikare bi kurdî biaxive. Ger Fars ango Azerî be wê demê tu yê bi farisî biaxive.”

“Lê belê pirsgirêk ew e ku dema perwerde bi zimanê te nebe, tu li dadgehê jî li her derekî din jî dema bi kurdî biaxive, kurdiya te kurdiyeke farsî ye, erebî ye û tirkî ye. Tu termên Tirkî, Farisî û Erebî bi kar tînî. Ji ber tu perwerdeyê bi wan zimanan werdigire û hemû nêrîn û nirxandinên te li gorî wan zimanan saz dibe.”

“Yanî mesela li cem min nimûneyek heye. Şaredarê Mehabadê tiştekî dibêje, tiştekî gelek hêsan. Dibêje; “Caddeyek man tesîs kerdûwe ke obûr deka le muhîtî xaricî xiyabanî…” (Me şeqamek çêkiriye ku li bajarê derdikeve û digihêje gundekî). Qaşo bi kurdî axivî ye lê hevok temamî farsî ye. Dibe ku pêşgir, paşgir û kar (fîîl) kurdî be Nav, cênavk, term…hwd hemû farisî ne. Vîdeoyeke din li gel min heye waliyê bajarê Sineyê(Senendej) qaşo bi kurdî diaxive, lê hemû peyvên bikar tîne bi farsî ne ku dema farsek guhdar bike bi hêsanî bi rehetî dikarê jê fêm bike.”

Lê belê, bi nivîskî tiştek bi kurdî nîne hemû bi farsî ye. Derman bi farsî tê nivîsandin, karên fermî yên bankeyê bi farsî ne û her weha hemû nivîsên saziyên dewletê re divê bi farsî be.

“Naxwazin tu bi zimanê xwe bi fikire û bi afirîne”

Prof. Dr. Cefer Şêxelîslamî da zanîn ku ziman bingehê civak û mirovahiyê ye. Ji ber ku di hemû qadan de em bi ziman têkiliyan çêdikin, afirandin bi ziman çêdibe, ziman avakarê çandê ye jî û weha bi lêv kir:

“Her weha li Rojhilat yên ku bi kurdî diaxivin jî di axavtinên xwe de peyv û gotinên farsî bikar tînin. Hevokên wan li gor taybetmendiyên zimanê farsî saz dibe. Ji ber ku bi farsî perwerdehiyê dibinîn, wisa ye. Zimanê xwendin û perwerdehiyê farsî ye. Ji ber vê yekê perwerde esas e. Tu bê perwerdeyê nikare zimanekî ji holêrabûnê rizgar bike. Ger ziman nebe zimanê perwerdeyê wê têk biçe.

Ziman bingehê civak û mirovahiyê ye. Ji ber ku di hemû qadan de em bi ziman têkiliyan çêdikin, afirandin bi ziman çêdibe, ziman avakarê çandê ye jî. Hebûn û nasnameya te ye. Tu bi zimanê xwe heye. Ji ber vê yekê gava behsa ziman dikî, ditirsin. Naxwazin tu bi zimanê xwe bi fikire û bi afirîne û her weha naxwazin tu ji bo xwe bî. Ber hindê ku ziman pir girîng e.

Yanî her welatê ku dixwaze kurdî asteng bike, bi awayekî vê yekê pêk tîne. Li Îranê jî nabêjin Kurdî qedexe ye. Dibêjin, “Kurdî çavê me ye, Kurd dotmam û pismam me ne, kurdî qedexe nîn e.” Ma dema kurdî qedexe nîne çima li sazî û dezgehên dewletê nivîsîn bi kurdî nîne, li dibistanan kurdî fermî nîne?. Weke ku min li jorê jî behs kir şerê ziman, şerê desthilatê ye.”

Li Rojava rewşa perwerdeya bi Kurdî tê nîqaşkirin

Ev deh sal in li Rojava perwerdeya bi kurdî heye. Lê piştî peymana 29ê Kanûna Paşiyê ya di navbera Rêveberiya Xweser û rêveberiya demkî ya Şamê, mijara perwerdeya kurdî, tê nîqaşkirin.

Çalakiya ji bo zimanê Kurdî, Qamişlo, Foto: ANHA

Piştî ku di navbera Rêveberiya Xweser û rêveberiya demkî ya Şamê de peymana 29ê Kanûna Paşiyê hate îmzekirin, pêvajoya entegrasyonê dest pê kir. Ev pêvajo destpêkê di hêla leşkerî de paşê jî di hêla perwerde û hin hêlên din de bi rêve diçe.

Lê di mijara perwerdeyê de li gorî agahiyên ji herêmê belav bidin, pirsgirêk di navbera Rêveberiya Xweser û rêveberiya demkî ya Şamê de heye.

Hêzên bi ser rêveberiya demkî ya Şamê ve girêdayî, di serê meha Gulanê de li Hesekê li ser avahiya dadweriyê nivîsa bi kurdî, ingilîzî û erebî daxistin û li şûna wê nivîsa bi erebî tenê hiştin. Paşê jî niştecihên Hesekê bertek nîşanî vê rewşê dan û nivîsên erebî daxistin, li şûna wê yên bi kurdî danîn. Piştî ku çend rojan ev mijar bû sedema hin aloziyan,

Di van rojan de ku vê pirsgirêkê li Hesekê rû dabû, Fermandarê Giştî yê Hêzên Sûriyeya Demokratîk (HSD) Mazlûm Abdî di 13ê Gulanê de ji Ajansa Nûçeyan a Hawarê (ANHA) re got ku, ev pirsgirêk bûye sedema sekinandina pêvajoya entegrasyonê û ji bo çareser bibe, wan qebûl kiriye heta demekê erebî li ser avahiyê bimîne, lê paşê wê li Hesekê jî weke deverên din ên Rojava kurdî bê danîn.

Abdî di 14ê Gulanê de jî ji malpera Al Monitorê re diyar kir ku ji bo mijara perwerdeyê û krîza dîplomayê, ew û Şamê gihîştine lihevkirineke dawî. Li gorî vê daxuyaniyê, dewleta Sûriyeyê wê bi rengekî fermî dîplomayên xwendekarên li gorî perwerdeya Rêveberiya Xweser perwerde bûne, wê qebûl bike. Her weha bi şertê ku li herêmên kurd lê zêde ne perwerde bi kurdî be, ji bo derbasbûna müfredata netewî, wê komîsyonên hevbeş bên avakirin.

Bi dehan salan e li Rojava perwerde bi kurdî ye

Weke tê zanîn piştî ku şer li Sûriyeyê rû da û li Rojava herêmeke xweser ava bû, li vir perwerdeya bi kurdî dest pê kir. Heta wê gavê li Sûriyeyê perwerdeya bi kurdî nebû û bikaranîna kurdî dihate astengkirin.

Digel astengkirinê jî li Sûriyeyê û Rojava, ji bo zimanê kurdî gelek xebat hatine kirin ku bingeha alfabeya modern a latînî ji hêla Celadet Alî Bedirxan ve li Şamê di sala 1932yê de bi çapkirina yekem hejmara kovara Hawarê ve hatiye avêtin. Dîsa kesên mina Cegerxwîn, Kamîran Bedirxan, Seydayê Tîrêj, Osman Sebrî û gelekên din li vir ji bo zimanê kurdî kar kirine û berhem dane.

Bi avakirina rêveberiyeke xweser a li herêmên kurdan, perwerdeya bi kurdî jî bi rengekî fermî dest pê kir.

Di sala 2013an de bi awayekî fermî yekem car li Kantona Cizîrê dibistanên bi zimanê kurdî perwerdeyê didin, vebûn. Li gel zimanê kurdî, yê erebî û suryanî jî di nav zimanên fermî de qebûl bûn. Her wiha li hin cihan jî perwerdeya zimanê ermenî dest pê kir.

Piştî ku di sala 2014an de li Kantonên Cizîr, Kobanî û Efrînê Rêveberiya Xweser hat îlankirin, heman salê amadekariya mufredata nû ya perwerdeyê hat kirin. Ji ber êrîşên DAIŞê yên li ser Rojava, perwerde sekinî lê di sala 2015an de careke din dest bi kar kirin. Di sal a 2017an li Qamişloyê zanîngeha Rojava hat vekirin. Paşê di heman salê de li Kobanî Zanîngeha Kobanî hat vekirin.

Di van salan de bi deh hezaran xwendekar çûn dibistanan û bi kurdî perwerde dîtin. Lê niha ji ber rewşa heyî, metirsî heye ku ev destkeftî ji holê rabin.

Evdilfetah: Divê em destkeftiyên xwe bernedin

Zimanzan Deham Evdilfetah, ji bo rewşa heyî ya li Rojava, ji Niha+ê re got, “Van rojan tevlihev bûye” û ew “nizanin wê çi bibe”.

Evdilfetah diyar kir ku ev çendeke hemû kes ji bo parastina zimanê kurdî ketiye nava liv û tevgerê. Li gorî zanyariyên wî dane, şandeyeke ji Rêveberiya Xweser ji bo vê mijarê li Şamê ne û wê daxwaz bikin ku ji bo 15ê Gulanê ahengeke hevbeş li dar bixin.

Deham Evdilfetah destnîşan kir ku rêveberiya li Şamê ji kurdan re dibêje, ew ê dersên bijarte ji bo kurdî bipejirînin, weke yên li Tirkiyeyê: “Du saet in, sê saet in êdî çi be. Sinek caran dibêjin, ziman azad e. Weke hûn dixwazin em ê bidin. Tiştekî rasterast nayê meydanê. Em nizanin wê çawa be.”

Bi gotina Evdilfetahî, piştî pêşveçûnên li Şêxmeqsûd û Eşrefiyê, herdu taxên kurdan ên li Helebê qewimîn zêde vebijêrk di destên wan de nemana û şikestinek di milet de çêbûye. Ji ber vê jî, rêveberiya demkî ya Şamê, tiştekî berbiçav diyar nake: “Tiştê ku tu ji wan re dibêjî, dibêjin ‘erê erê’ lê ne bawer in tiştekî têxin destûrê de. Destûr tune. hikûmeteke demkî ye. Dibêjin ‘heta hikûmet çêbibe, destûr çêbibe, parlamen çêbibe, wê çaxê em ê her tiştî bidine we.’ Bi wan jî bawer kabin.”

“Em li ber xwe didin”

Wî behsa çalakiyên li gelek deveran ên ji bo zimanê kurdî kir û got ku ew ê biçe Qamişloyê tevlî çalakiyeke ji bo zimanê kurdî bibe: “Em bixwe jî çalakiyan dikin. Em li ber xwe didin. Em semîneran çêdikin. Zimanê me hebûna me ye. Bi qasî em zimanê xwe biparêzin wê zimanê me jî me biparêze. Wekî mînak parçeyê me yê bakur gelek, heliyan. Ziman çû. Ziman vegere, wê ew jî vegere. Her kes bi zimanê xwe ye. Bi vê dirûşmeyê em kar û xebata xwe dikin. Duh pêr SZK saziya zimanê kurdî û Kongreya Niştimanî ya Kurdistanê (KNK) bi hev re civîneke geleke baş çêkirin. Tev de tekez dikin li ser ziman, divê ziman berî her tiştî be. Ziman nasname û hebûne. Bi rastî jî hebûn nebûn e. Em texsîr nakin. Gelek tişt çêbûn, di Rêveberiya Xweser de, di nêrîna min de. Li vir li wir li ê han. Paşê jî ew karesat çêbû. Lê dîsa jî tiştên baş çêbûn. Zarokên me bi zimanê kurdî li malê dixwînin. Bi hev re diaxivin.

Heseke, Foto: ANHA

Ev tiştana tiştên pîroz bûn. Ez bawer nakim, çiqasî çewisandin fişar bê ser me, ziman qedexe be jî, ev zarokana ziman ji bîra nakin. 11 12 sal in vê xwendinê dikin. Çiqasî kêmasiyên wê hebin jî bingehekek hate danîn. Şaşî hebin jî tên rastkirin. Lê ew bingeh hate danîn. Xewn û hêviya me ew e em wê biparêzin. Ezmûna ku em tê re derbas bûne, ev ezmûn dimeşe. Hinek kêmasî hebûn, gazin hebûn, rexne hebûn, em car caran radibûn hev lê dîsa jî em li xwe vedigerin. Tiştên çêbûne, eger ne ew bûna bi destê me nediketin. Ema niha çi bi destê me de maye, em nizanin. Çi ketibe destê me gereke em wê ji destê xwe bernedin. Ew zarokên ku niha zimanê kurdî dixwînin, her malek û pirtûkxaneyek biçûçik têde ye.”

Şandeyeke Rêveberiya Xweser li Şamê ye

Li gorî nûçeya ku Rûdawê belav kiriye, Hevseroka Daîreya Pêwendiyên Derve ya Rêveberiya Xweser Îlham Ehmed û Hevserokê Partiya Yekîtiya Demokratîk (PYD) Xerîb Hiso ji bo Roja Zimanê Kurdî li Şama paytexta Sûriyeyê çûn ser gorên Mîr Bedirxan, Mir Celadet Alî Bedirxan û Rewşen Bedirxanê.

Îlham Ehmedê destnîşan kir ku divê ji bo fermîbûna zimanê Kurdî têkoşîn were bilindkirin û got:

“Em dixwazin zimanê xwe li vî welatî fermî bikin. Her çi qasî hişmendî û aqilek hebe ku vê qebûl nake jî li gorî Biryarnameya 13an, di hinek dibistanan de destûra xwendina Kurdî hatiye dayîn. Fermîbûna zimanê Kurdî dê bibe sedema dewlemendbûn û xurtbûna Sûriyeyê.”

Wezaretê arşîva Jaba çap kir lê bi sedan pirtûkên Kurdî sansur dike

Almanyayê rê li ber 35 hezar penaberan girtiye

Li gorî daxuyaniya saziya polîsan, di nava salekê de penaban zêdetirî 47 hezar caran hewl dane ku sînorê Almanyayê derbas bikin.

Foto: BMI

Li Almanyayê di nava salekê de bi kontrolên tund ên li ser sînoran rê li ber 35 hezar penaberan hatiye girtin.

Li ser kontrolên tund ên sînoran ên ku ev salek e li Almanyayê tên kirin, amarên nû hatin belavkirin.

Wezîrê Karên Navxwe yê Almanyayê Alexander Dobrindt par dema dest bi kar kir biryar dabû ku kontrol zêde bibin. Ev gav li gorî biryara nû ya Yekîtiya Ewropayê ya derbarê penaberan de hate avêtin.

Armanca sereke ya vê pêngavê, kêmkirina derbasbûna koçberan an jî penaberan û têkoşîna li dijî bazirganiya mirovan e.

Zêdetirî hezar û 400 qeçaxçî hatin desteserkirin

Li gorî amarên Wezareta Karên Navxwe ya Federal a Almanyayê, ji Gulana 2025an ve nêzîkî 35 hezar kes li ser xeta sînor an jî di dema derbasbûna qeçax de hatine sekinandin û vegerandin.

Polîsan di vê demê de zêdetirî 47 hezar hewlên derbasbûna qeçax qeyd kirine. Di dema van kontrolan de hezar û 415 qeçaxçiyên mirovan hatine desteserkirin. Her wiha 8 hezar û 842 kesên ku biryara girtina wan hebû, hatin girtin û radestî dadgehan hatin kirin.

Hêzên Polîsên Federal ên ku ewlehiya sînoran diparêzin, her wiha navên hezar û 581 kesên radîkal jî qeyd kirine. Li gorî dîtina Hikûmeta Almanyayê ev encam nîşan didin ku kontrolên wan ên li dijî torên sûcan bi bandor in.

Amarên Sînor ên Almanyayê (2025-2026)

35.000 Kesên hatine vegerandin
47.000 Hewlên derbasbûnê
1.415 Qeçaxçiyên hatine girtin
Danasîna Operasyonel û Ewlehî
  • Girtinên bi ferman: 8.842 kesên ku biryara girtina wan hebû hatin desteserkirin.
  • Şopandina Radîkalizmê: Navên 1.581 kesên radîkal hatin qeydkirin.
  • Polîtîkaya Nû: Tenê daxwazên nexweş, jinên ducanî û kesên parastina taybet hewce dikin têne qebûlkirin.
  • Dema Guhertinê: Kontrolên sînoran dê di 12ê Hezîrana 2026an de bi pergala nû ya Yekîtiya Ewropayê re bêne nirxandin.
Çavkanî: Wezareta Karên Navxwe ya Federal a Almanyayê (BMI) / Amarên Gulan 2026

Şertên daxwaza penaberiyê girantir bûne

Almanyayê niha mercên daxwaza penaberiyê jî girantir kirine. Li gorî rêzikên nû, tenê daxwazên kesên nexweş, jinên ducanî yan jî yên ku pêwîstiya wan bi parastineke taybet heye hatine qebûlkirin. Daxwazên din yekser li ser sînor hatine redkirin.

Meha Nîsanê, hejmara daxwazên penaberiyê yên li Almanyayê li gorî par cara yekem kêm bûye. Ev yek li gorî rewşa giştî ya Ewropayê jî wisa ye.

Almanya li bendê ye ku bi pergala nû ya penaberiyê ya Yekîtiya Ewropayê re di dema bê de kontrolên sînoran hêdî hêdî rake ku dê 12ê Hezîrana 2026an dest pê bike.

Di rewşên asayî de, li welatên herêma Schengenê kontrolên sînoran nayên kirin. Lê Almanyayê ev çend sal bûn ku ev rêbaz bi awayekî demkî sînorên xwe kontrol dike.

ISIG: Di çar mehên destpêkê ên 2026an de 622 karker mirin e

Li gorî daneyên Meclîsa ISIGê di çar mehên destpêkê ên sala 2026an de 622 karker di dema karî de mirin e. Ji wan 39 jin, 28 koçber û 19 jî zarok in. Par di heman qonaxê de ev hijmar 625 bû.

Me daneyên çar mehên destpêkê ên sala 2026an ên Meclîsa Tenduristiya Karkeran û Ewlehiya Kar (İSİG) berhev kirin.

Li gorî daneyên Meclîsê di çar mehên destpêkê ên sala 2026an de 622 karker di dema karkirinê de mirin e. Ji karkerên ku mirine jê 39 jin, 28 koçber û 19 jî zarok in. Ev jî tê wê wateyê ku rojane 5 karker mirin e.

Di heman qonaxa sala 2025an de ev hijmar 625 bû. Di tevahiya sala 2025an de 2 hezar û 105 karker di dema karkirinê de mirin e.

Karker di çar mehên destpêkê ên sala 2026an de herî zêde di beşên kar yên avahîsazî, çandinî, pîşesazî û xizmetê de mirin e.

Meh bi meh daneyên mirinên karkeran ên di dema karî de weha ye:

Kanûna Paşîn: 146 karker mirin

Kanûna Paşîn: 146 Karker Mirin
146 MIRINÊN GIŞTÎ
144 BÊ SENDÎKA
2 BI SENDÎKA
Li Gorî Sektoran
Pîşesazî: 67
Xizmet: 36
Avahîsazî: 31
Çandinî: 12
Zarok, Jin û Koçber
Zarok: 4
Jin: 6
Koçber: 4
*Karkerên koçber ji Sûriye, Iraq, Misir û Cezayîrê ne.
Bajarên herî zêde mirin lê çêbûne:
Stenbol, Kocaelî, Denîzlî, Antalya, Aydin, Bursa, Amed, Dîlok, Îzmîr, Enqere, Erzîrom û Sakarya.

Li gorî daneyên Meclîsa Tenduristiya Karkeran û Ewlehiya Kar (İSİG) di meha Kanûna Paşîn de herî kêm 146 karker di dema karkirinê de mirine.

Her weha li gorî sektoran di meha Kanûna Paşîn de 67 karker di sektora pîşesaziyê de, di sektora avahîsaziyê 31, di sektora çandiniyê de 12 û di sektora xizmetê de 36 karker mirine.

Her weha ji karkerên ku mirine tenê du jê endamên sendîkayê bûn. 144 karker bê sendika bûn.

Li meha Kanûnê de bajarên ku herî zêde karker lê mirine ev in:

Stenbol, Kocaelî, Denîzlî, Antalya, Aydin, Bursa, Amed, Dîlok, Îzmîr, Enqere, Erzîrom û Sakarya.

4 zarok, 6 jin û 4 koçber mirin

Di meha Kanûna Paşîn de ji 146 karkerên ku mirine jê herî kêm 4 zarok, 6 jin û 4 jî koçber bûn. Karkerên koçber ji Sûriye, Iraq, Misir û li Cezayîrê hatibûn.

Sibat: 126 karker mirin e

Rapora Sibatê: 126 Karker Mirin
126 MIRINÊN SIBATÊ
123 BÊ SENDÎKA
6 PENABER / KOÇBER
Li Gorî Sektoran
Pîşesazî: 49
Xizmet: 40
Avahîsazî: 30
Çandinî: 7
Zarok û Jin
Zarok: 2
Jin: 3
*Koçber ji Îran, Sûriye, Azerbaycan û Pakistanê bûn.
Bajarên Erdhejê: 296 Mirin

Ji 6ê Sibata 2023an vir ve mirinên di dema avahîsaziyê de:

Hatay: 51
Mereş: 37
Semsûr: 35
Meletî: 33
Amed: 32
Dîlok: 31
Riha: 30
Edene: 18
Xarpêt: 14
Bajarên din yên Sibatê: Denizli, Stenbol, Antalya, Erzîrom, Aydin, Zonguldak, Sêwas…

Li gorî rapora İSİG di meha Sibatê de herî kêm 126 karker di dema karkirinê de mirin e. Di meha Sibatê de di beşên kar yên pîşesazî, xizmet û avahîsaziyê de mirinên karkeran zêde bûne.

Li gorî sektoran di beşa pîşesaziyê de 49, xizmet 40, avahîsazî 30 û di beşa çandiniyê de jî 7 karker mirine.

Li bajarên ku herî zêde karker lê mirine ev in:

Denizli, İstanbul, Antalya, Erzîrom, Hatay, Aydin, Kocaeli, Zonguldak, Amasya, Ankara, Bursa, Manisa, Sakarya, Sêwas û Riha.

3 jin û 6 penaberên karker mirin

Di meha Sibatê de ji karkerên ku mirine jê herî kêm 2 zarok, 3 jin û 6 jî penaber/koçber bûn. Karkerên koçber ji Îran, Sûriye, Azerbaycan û li Pakistanê hatibûn.

Her weha ji karkerên ku mirine tenê yek jê endamên sendîkayê bû. 123 karker endamên tu sendîkayan nebûn.

296 karker li bajarên erdhejê mirine

Meclîsê di rapora Sibatê de cih daye karkerên ku li herêmên erdhejê mirine. Li gorî rapora Meclîsa ISIGê, ji 6ê Sibata 2023an vir ve li bajarên ku erdhej lê pêk hatiye, herî kêm 296 karker di dema sazkirina avahiyan de mirine. Ji wan 15 zarok û 22 koçber bûn.

Li gorî daneyên Meclîsê bajarên erdhejê hejmara herî zêde ya mirinan li Hatayê çêbûye:

Li Hatayê 51 karker, li Mereşê 37, li Semsûrê 35, li Meletiyê 33, li Amedê 32, li Dîlokê 31, li Rihayê 30, li Edeneyê 18, li Xarpêtê 14, li Osmaniyeyê 13 û li Kilîsê 2 karker mirine.

Adar: 148 karker mirin e

Rapora Adarê: 148 Karker Mirin
148 MIRINÊN ADARÊ
145 BÊ SENDÎKA
Li Gorî Sektoran
Pîşesazî: 56
Xizmet: 43
Avahîsazî: 28
Çandinî: 21
Zarok, Jin û Koçber
Jin: 16
Koçber: 15
Zarok (Hemû): 8
Ji zarokan 6 jê di bin 14 saliyê de bûn. Koçber ji welatên wekî Sûriye, Îran, Gurcistan û Afganistanê bûn.
Li gorî daneyên İSİG’ê di meha Adarê de tenê 3 karkerên mirî endamên sendîkayê bûn.

Li gorî rapora İSİG di meha Adarê de herî kêm 148 karker di dema karî de mirin e.

Di meha Adarê de karker herî zêde di beşên avahîsazî, pîşesazî, xizmet û çandiniyê de mirin e.

Li gorî sektoran di beşa pîşesaziyê de 56, xizmet 43, avahîsazî 28 û di beşa çandiniyê de jî 21 karker mirine.

16 jin,15 koçber û 8 zarok mirin

Di meha Adarê de ji karkerên ku mirine jê herî kêm 16 jin, 15 penaber/koçber û 8 jî zarok bûn. Karkerên koçber ji Îran, Sûriye, Gurcistan, Kazakistan, Misir û Afganistanê hatibûn.

Ji zarokên mirine jê 6 temenê wan di navbera 0-14an de bû û 2 jî di navbera 15-17an de bû.

Her weha ji karkerên ku mirine tenê 3 jê endamên sendîkayê bûn. 145 karker endamên tu sendikayek nebûn.

Nîsan: 189 karker mirin e

Rapora Nîsanê: 189 Karker Mirin
Di Nîsanê de her roj 6 karker mirin!
189 MIRINÊN GIŞTÎ
176 BÊ SENDÎKA
13 BI SENDÎKA
Sektorên Herî Mirin lê Zêde
Pîşesazî: 59
Avahîsazî: 51
Çandinî: 41
Xizmet: 38
Karkerên Jin, Zarok û Koçber
Jin: 14
Zarok / Ciwan: 5
Penaber / Koçber: 3
3 zarok di koma 0-14 salî de bûn ku xebitandina wan qedexe ye.
Bajarên herî zêde mirin lê çêbûne:
Stenbol, Bursa, Enqere, Antalya, Burdur, Manisa, İzmir, Mereş, Kocaelî, Amed, Meletî, Sakarya, Bedlîs, Duzce, Mugla, Samsun, Aydin, Denizli, Dîlok, Giresun, Kayseri, Kirklareli, Konya, Mersin, Riha, Tekirdag û Uşak.

Li gorî rapora Meclîsa Tenduristiya Karkeran û Ewlehiya Kar di meha Adarê de herî kêm 189 karker di dema karkirinê de mirin e. Ev jî tê wê wateyê ku di Nîsanê de her roj 6 karker mirin e.

Di meha Nîsanê de karker herî zêde di beşên avahîsazî, pîşesazî û çandiniyê de mirin e.

Li gorî sektoran di beşa pîşesaziyê de 59, xizmet 38, avahîsazî 51 û di beşa çandiniyê de jî 41 karker mirine.

14 jin, 3 koçber û 5 zarok mirin

Di meha Nîsanê de ji kesên ku di dema karî de mirine, jê herî kêm 5 jê zarok/ciwan bûn. 3 ji van zarokan di koma temenê 0-14 salî de bûn ku bi qanûnî xebitandina wan qedexe ye. 2 ji wan jî di navbera 15-17 salî de bûn.

Di meha Nîsanê de ji karkerên ku mirine jê herî kêm 14 jin û 3 penaber/koçber bûn. Karkerên koçber ji Îran, Sûriye, Gurcistan, Kazakistan, Misir û Afganistanê hatibûn.

Ji zarokên mirine jê 6 temenê wan di navbera 0-14an de bû û 2 jî di navbera 15-17an de bû.

Ji karkerên ku mirine tenê 13 kes, endamên sendîkayê bûn. 176 karker jî bêyî sendîka dihatin xebitandin.

Li bajarên ku herî zêde karker lê mirine ev in:

Stenbol, Bursa, Enqere, Antalya, Burdur, Manisa, İzmir, Mereş, Kocaelî, Amed, Meletî, Sakarya, Bedlîs, Duzce, Mugla, Samsun, Aydin, Denizli, Dîlok, Giresun, Kayseri, Kirklareli, Konya, Mersin, Riha, Tekirdag û Uşak.

KCK: Gotina dibêje “avêtina gavên hiqûqî bi çekdanînê ve girêdayî ye’ ne rast e

Di yekem salvegera fesixkirina biryara PKKyê de rêveberiya KCKyê civîneke çapemeniyê li dar xist û got: “Ew gotinên ku avêtina gavên hiqûqî ‘bi tespît û teyîtkirina danîna çekan ve girê didin’ rastiyê îfade nakin.”

Rêveberên KCKyê Sozdar Avesta û Mûstafa Karasû, Foto: ANFnews

Piştî ku Abdullah Ocalan di 27ê Sibaha 2025an de bang kir û xwest PKK xwe fesix bike, PKKyê di navbera 5 û 7ê Gulana 2025an de kongreyek li dar xist û biryara fesixkirinê da. PKKyê bi navê Rêveberiya Tevgera Apoyî di yekem salvegera vê kongreyê de civîneke çapemeniyê li dar list.

Rêveberên KCKyê Sozdar Avesta û Mûstafa Karasû, li nav sînorên Herêma Kurdistanê ev civîn li dar xist û ANFyê jî vîdeo û teksta vê civînê belav kir.

Di civînê de endama Desteya Rêveber a KCKyê Sozdar Avesta tekst bi kurdî, endamê Desteya Rêveber ê KCKyê Mûstafa Karasû jî bi tirkî xwend. Di tekstê de hatiye gotin ku, gotinên desthilata AKPyê û çapmeniya nêzî wê yên dibêjin “avêtina gavên hiqûqî ‘bi tespît û teyîtkirina danîna çekan ve girê didin’ rastiyê îfade nakin.”

Di daxuyaniyê de gavên ku piştî banga Ocalan a 27ê Sibatê û heta niha hatine avêtin, hatin diyarkirin û hate gotin: “Ji bo ku pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk bi pêş bikeve divê bi biryareke siyasî statuya Rêber Apo bê diyarkirin, dîsa ji bo ku siyaseta demokratîk bi awayekî azad bi pêş bikeve divê gavên qanûnî bêne avêtin. Bi temamî çek danîn û ketina nava siyaseta demokratîk bi avêtina gavên hiqûqî dibe. Ev rastî ji destpêka pêvajoyê heya niha ji hêla hemû derdoran ve tê zanîn.”

“Muzakerevanê sereke Ocalan e”

Di berdewama daxuyaniyê de hatiye xwestin ku statuya Ocalan were diyarkirin: “Me, weke Tevgera Azadiya Kurd di kongreya xwe de ku PKK hate fesixkirin û li dijî Tirkiyeyê têkoşîna çekdarî hate bi dawîkirin, biryar girt ku pêvajoya aştî û civaka demokratîk ji hêla Rêber Apo ve bê meşandin. Sermuzakerevan û pêşengê vê pêvajoyê Rêber Apo ye. Divê li gorî vê rastiyê weke muxatabê esasî rewşa siyasî ya Rêber Apo diyar bibe û bikare xwe bigihîne şertên xebata azad. Ev pêvajo, tenê bi vî awayî dikare bi rengekî rast bê meşandin û encamê bi xwe re bîne. Di vê pêvajoyê de me tiştên pêwîst kirin, heya kes li bendê nebû ku em di vê astê de gavan biavêjin. Êdî ji bo ku pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk biçe encamê divê statuya Rêber Apo bê diyarkirin, gavên qanûnî û hiqûqî bêne avêtin. Xwestek û bendewariya gelê me jî, hêzên demokratîk û ya me jî ev e.”

Desthilatdar rexne kirin

Rêveberiya KCKyê destnîşan kiriye wan heta niha gelek gaz avêtine û desthilata AKPyê û medyaya nêzîkî wê rexne kirin: “Me her tim ji bo çareseriya siyasî-demokratîk, raya giştî ya Kurd amade kir û peyamên erênî dan gelên Tirkiyeyê, em di vê mijarê de hesas nêzîk bûn, lê hin berdevkên desthilat û çapemeniya nêzîkî desthilatê, amadekirina raya giştî li aliyekî, berevajî ji bo avakirina hest û fikrên neyînî kar kirin, helwest raber kirin. Nêzîkatiya neyînî ya li hemberî muxalefetê jî bûye sedem ku ji pêvajoyê re desteka civakî zêde nebe.”

Ji 27ê Sibata 2025an û heta niha çi qewimîn?

Rêveberiya KCKyê ji 27ê Sibata 2025an heta niha gavên ku wan avêtina niha rêz kirine:

“Rêber Apo di banga xwe ya 27’ê Sibata 2025an de şert û mercên ku PKKyê pêşxistine û sedemên wê danî holê. Rêbertî, girêdayî encama pêşketinên ku di nava 50 salan de derketine pêş ji PKKyê xwest ku xwe fesix bike û têkoşîna çekdarî ya li dijî Tirkiyeyê bidawî bike. Tevgera me, piştî vê bangê 1’ê Adarê agirbesta yek alî ragihand.

Piştî vê bangê gelek derdor û şexsiyetan diyar kirin ku ew ê PKK li gorî vê tevnegere. PKK ya ku weke tevgera Rêbertî derketiye holê, PKK ya ku li ser xeta Rêbertî têdikoşe û bi pêş dikeve, di demeke kurt de kongreya xwe kom kir. PKKye bê teredût banga Rêbertî xiste pratîkê; di vê çarçoveyê de biryara fesixkirina PKKyê girt û têkoşîna çekdarî ya li dijî Tirkiyeyê bi dawî kir. Di encamê de hate gotin ku ancax Rêber Apo dikare van biryaran têxe pratîkê û weke sermuzakerevan dikare pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk bimeşîne.

‘Rêber Apo bersiva erênî da banga Bahçelî’

Rêber Apo ji 1993yan heya roja me ya îro çendîn car agirbestên yek alî îlan kir, ku bikare bi awayekî demokratîk pêşiya çareseriya pirsgirêka Kurd veke. Ji bo vê pêşniyarên çareseriyê bi pêş xistiye, bi maqul-aqilan e nêzîk bûye ku li dinyayê heya niha nêzîkatiyek bi vî rengî nehatiye dîtin. Lê belê dewleta Tirk, ji ber ku wê demê xwediyê çareseriyeke polîtîk nebû ev hewildan bê encam man. Serokê Giştî yê MHP’ê û şirîkê desthilata heyî Devlet Bahçelî 22yê Cotmeha 2024an de bang kir. Rêber Apo jî bi îhtîmala ku ji nava dewletê îradeya çareseriyê bi pêş bikeve bersiveke erênî da vê bangê.

‘Ji bo pêşî li çareseriyê bê vekirin gavên mezin avêtin’

Tevgera me ya Azadiyê, ji ber ku ji hêza çareseriya Rêber Apo bawer dike biryarên wisa pir radîkal ên weke fesixkirina PKKyê û bidawîkirina têkoşîna çekdarî girt. Tenê gavên wiha mezin dikarin pêşiya çareseriyeke demokratîk vekin. Di vê mijarê de me xwest îrade û biryardariya xwe nîşan bidin. Ji ber vê Hevseroka me ya Konseya Rêveber a KCKyê Besê Hozat, 11ê Tîrmeha 2025an bi 30 hevalên me yên gerîla re çekên xwe şewitandin. Bi vî awayî hate ispatkirin ku dema şertên guncav ên siyasî bi gavên pêwîst ên hiquqî bêne avakirin, bi hezaran gerîla jî wê çekên xwe deynin. Ji xwe wê demê Devlet Bahçelî jî di vê çarçoveyê de axivî û got, diviyabû ew kesên ku çek şewitandine bi derxistina qanûnên pêwîst berê xwe bidana Tirkiyeyê. Devlet Bahçelî bi vî awayî vegera li Tirkiyeyê wê çawa bibe danîbû holê.

‘Me hêzên xwe yên çekdar vekişand’

Weke Tevgera Azadiyê, ji bo bidawîkirina têkoşîna çekdarî û ji bo bikarin îradeya xwe ya çareseriya siyasî-demokratîk deynin holê me hêzên xwe yên di nava sînorên Tirkiyeyê de derxistin derveyî sînor. Me li Herêmên Parastinê yên Medyayê hin mewziyên xwe jî ji ber şerekî gengaz vala kirin. Dîsa sala 2017an me hin rêveberên MÎTê yên dîl girtibûn, me ev kes jî teslîm kir.

Me ev gav hemû ji bo avêtina gavên siyasî û hiquqî avêt, ku bikarin xwe bigihînin çareseriya siyasî-demokratîk. Di vê pêvajoyê de li Îmraliyê bi Rêbertiya me re hin hevdîtin çêbûn û hin şehîdên me yên li Herêmên Parastina Medya hatin girtin. Derveyî van mijaran, heya niha wisa gaveke cudatir nehatiye avêtin.

‘Rapora Komisyonê neketiye pratîkê’

Komîsyona ku li meclîsê ava bû, me erênî dît. Lê belê pêvajoya amadekirina raporê pir dirêj ajot û raya giştî baş nehate amadekirin. Li gel ku muxatabê esasî Rêbertiya me ye û aliyê çareseriyê ye, di vê pêvajoyê de komîsyona meclîsê bi rêbertiya me re tenê carekê hevdîtin kiriye. Di encamê de komîsyona meclîsê raporek amade kir. Rexmî hemû kêmasiyên xwe jî ev rapor di pratîkê de dikare bandorên erênî bide çêkirin. Lê belê hîn jî feraset û pêşniyarên di raporê de pratîze nebûne. Ev jî wisa nîşan dide ku desthilat, bi awayekî rast û samîmî nêzî pêvajoya aştî û civaka demokratîk nabe.”

Wezaretê arşîva Jaba çap kir lê bi sedan pirtûkên Kurdî sansur dike

Wezareta Çand û Turîzmê klasîkên kurdî yên ku Konsolosê Rûsyayê Aleksandre Jaba berhev kiribûn, weke15 cîldan çap kirin. Lê belê heman Wezaret, nahêle nêzî 400 berhemên bi kurdî yên destxet derbasî pergala dijîtal bibin ku di nava berhemên Saziya Berhemên Destxet de ne.

Koleksiyona Konsolosê Rûsyayê Aleksandre Jaba ku bi xebateke hevpar a Wezareta Çand û Turîzmê û Zanîngeha Mardîn Artukluyê hat çapkirin, rastî eleqeyeke mezin hat. Jaba yê ku di navbera salên 1856-1866an de li Erziromê wezîfedar bû, ev berhem bi Mela Mehmûdê Bazîdî re berhev kiribûn. Di demekê de ku ev klasîk li ser refan cihê xwe digirin, heman wezaret sansûrê datîne ser bi sedan berhemên din ên kurdî.

Li gorî daneyên malpera Portal.Yek.Gov.Tr ku bingeha daneyan a Saziya Berhemên Destxetan a Tirkiyeyê ye, di saziyê de zêdetirî 640 hezar berhem hatine qeydkirin. Lê belê berhemên kurdî yên di nav van berheman de bi salan hatine paşguhkirin û wekî erebî yan jî farisî hatine qeydkirin. Heya beriya çend salan tenê 25 berhemên kurdî di qeydan de xuya dikirin, lê di nava sala dawî de ev hejmar derketiye 79an.

Tê îdiakirin ku di bingeha daneyan a saziyê de di navbera 300 û 400î de berhemên kurdî yên kêmpeyda hene. Tê gotin ku tevî ev berhem hatine tesnîfkirin jî, derbasî pergala dîjîtal nayên kirin û pêşî li vê yekê tê girtin. Pispor balê dikşînin ku ev çavkanî ji koleksiyona Jaba ya ku wezaretê çap kiriye, pir dewlemendtir û berfirehtir in.

Hinek ji berhemên kurdî yên kêmpeyda di sîstema Saziya Berhemên Destxetan de

  • #Feqiyê Teyran:“Dîwan” û “Manzûmê Feqiyê Tayra derheqê Şêxê Sen‘an”
  • #Ehmedê Xanî:“Mem û Zîn”
  • #Selîmiyê Hîzanî:Yûsuf û Zuleyxa
  • #Melayê Cizîrî:Dîwanâ Melayê Cizîrî
  • #Ehmedê Xanî:“Nûbihara Biçûkan” û Şerha wê “Çîçeka Destê Zarokan”
  • #Mela Yûnisê Erketînî:Terkîba Mela Yûnis û Zurûf
  • #Mela Hisênê Bateyî:Mewlûda Nebî
  • #Mela Xelîlê Sêrtî:Nehcü’l-Enâm li Nef‘i’l-‘Avâm
  • #Kurdîzade Ehmed Ramiz:Reşbelek
  • #Mela Camî (Wergêr):Wergereke kurdî ya dîwana farisî “Vâsıtatü’l-İkd”
  • #Mihemed Cewad Siyahpoş:Dîwana Siyahpoş
  • #Elî Teremaxî:Tesrîfa Kurdî
  • #Şêx Nûredînê Birîfkanî:“El-Qesayîd we’r-Rumûzat” û “Gezelha”
  • #Zahid Zeherî:Şev û Roj
  • #Şêx Mihemed Canê Aktepî:Leyla û Mecnûn
  • #Mela Mihemedê Xaldewî:Tûbe’z-Zeman (Wergereke manzûm ji Gazzalî)
  • #Mela Mihemedê Hizranî:Mecnûn û Leyla
  • #Şêx Xalidê Zêbarî:Sîseban
  • #Şêx Ebdulqadirê Hizranî:ed-Dîvân
  • #Mela Nesredînê Zoqeydî:Eqîda Îmanê
  • #Şêx Mihemed Kerbela:Mirsadü’l-Etfal
  • #Mela Mihemed Hadiyê Licî:ed-Durrü’l-A‘lâ fî İlmi’t-Tecvîd
  • #Mela Xalidê Orekî:Îcazetname
Xebata Arşîvê ya Niha+ – 2026

Parlamentera DEM Partiyê pirsnameyek da

Parlamentera DEM Partiyê ya Bedlîsê Semra Çaglar Gokalp, di meha Sibatê de ji bo ku Wezîrê Çand û Turîzmê Mehmet Nuri Ersoy bibersivîne, pirsnameyek pêşkêşî Serokatiya TBMMê kir. Tevî ku demeke dirêj di ser re derbas bûye jî Wezîr Ersoy bersiva pirsnameyê neda.

Gokalpê di pirsnameya xwe de pirsîbû ku “Koleksiyona Şarkiyatê ku tê gotin ‘Berhemên Kêmpeyda ên Kurdî’ tê de zêde ne, ji çend cîld û berheman pêk tê? Di vê koleksiyonê de çend berhem bi kurdî ne? Tevî ku pêvajoya katalogkirinê bi dawî bûye, çima 195 berhemên destnivîs (ku 130 ji wan kurdî, 3 farisî û 62 jî erebî ne) nehatine qebûlkirin nav pergala dîjîtal a saziyê?” Gokalpê her wiha daxwaz kiribû ku di bin banê Meclîsê de lêkolînek were kirin.

Hinek pirtûkên bi Kurdî yên ku li Saziya Berhemên Destxetan a Tirkiyeyê ne, lê nehatine dijîtalîzekirin ev in: 

Mem û Zîn (Ahmedi Xani), Leyla û Mecnûn, Dîwana Siyahpoş, Dîwana Seyyid Qedrî, Dîwana M. Zeynelabidin, Manzûme-î Faqiyê Teyran, Eqîda Îmanê ya Manzûm (M. Alî Nasreddîn Zokî), Mewlûda Kurmancî (M. Mûhammed Beşîr Elcezerî), Kitaba Durri'l-Ala, Zubdetu't-Tecvîd, Çîçeka Destê Zaruka, Dûmanname (M. Îzzet Cixsî).

Bayrak: “Derketina van berheman ji bo dîroka kurdan girîng e”

Dîrokzan Mehmet Bayrak destnîşan kir ku derketina çavkaniyên wê serdemê hem ji bo dîroka kurdan hem jî ji bo dîroka Tirkiyeyê girîng e. Bayrak derbarê çapkirina arşîva Jaba û veşartina berhemên di destê saziyê de wiha axivî: “Wezaretê demeke Quranek bi kurdî û Mem û Zîn çap kir; paşê Saziya Zimanê Tirk (TDK) ferhengeke kurdî weşand. Ev xebat pir sînordar in. Berî her tiştî divê çavkaniyên arşîvê werin tesnîfkirin û ev berhemên destxet ên kevn derkevin holê.”

Bayrak da zanîn ku dema ew li Pirtûkxaneya Dewletê ya Beyazitê wezîfedar bû, wî tespît kiriye ku elfebayeke kurdî xistine nav berhemên tirkî yên bi tîpên erebî:

“Min bi tesadufî di kataloga berhemên tirkî yên bi tîpên erebî de dît. Min li pergala kartoteksê nêrî û min dît ku elfebayeke kurdî ya bi tîpên erebî ye. Elfebaya kurdî jî xistine nav berhemên tirkî. Ji ber vê yekê, ger bi durustî tesnîfkirin û berhevkirina van berheman were kirin, dê xebateke pir girîng pêk bê.”

“Ev tiştekî plankirî ye”

Dîrokzan Bayrak neşandina berheman a ji bo pergala dîjîtal wekî “sansûr” bi nav kir:

“Ev sansûreke bi zanebûn e. Di dema Ataturk de belgeyên arşîva Osmanî bi vagonên trenê, bi bihayekî erzan firotin Bulgaristanê. Ew li wir wan diparêzin û niha mirovên ku dixwazin doktorayê bikin, bi pereyan ji wan çavkaniyan sûd werdigirin. Ev sansûrek e ku bi armanca qutkirina têkiliya bi rabirdûyê re tê kirin. Ev polîtîkaya ku ji dema Îttihat û Terakkiyê ve tê meşandin e; polîtîkaya tirk-îslamkirinê ye. Ji bilî vê, her tim sansûr li ser hêmanên din hebûye.”

Bayrak mînaka hevdîtineke veşartî ya li Meclîsê da û diyar kir ku di sala 1922an de li ser ‘muxtariyeta Kurdistanê’ qanûnek hatiye amadekirin, lê ew beş di zabitnameyan de nîn e: “Di Sibata 1922an de di rûniştineke veşartî de mijara muxtariyeta Kurdistanê wekî pêşnûmeqanûn tê nîqaşkirin. Di 10ê Sibata 1922an de ev pêşnûme dibe qanûn. Lê di zabitên rûniştinên veşartî de ku Meclîsê weşandine, tarîxên 10ê Sibatê û 10ê Tîrmehê vala ne.”

“Dewlet sansûrê bi kar tîne”

Bayrak diyar kir ku bi saya lêkolînên Robert Olson li arşîvên Amerîka û Îngîltereyê, lîsteya endamên Cemiyeta Azadiya Kurd derketiye holê û wiha got: “Ji ber sansûra dewletê ya li ser van mijaran, di destê me de tu tişt nîn e.”

Her wiha Bayrak anî ziman û got, agahiyên wan hene ku berhemên li herêma kurdan ji bo Pirtûkxaneya Konyayê hatine birin, lê li gorî zanyariyên wî ew berhem bi awayekî saxlem nehatine tesnîfkirin.

Saziya Berhemên Destxetan hê jî ev merhem nexistine sîstema dijîtal lê lêkolîner û raya giştî li bendê ne ku Wezaret heman zelalbûna di arşîva Jaba de, ji bo hemû berhemên saziyê jî nîşan bide.

1ê Gulanê li Stenbolê: Li Mecîdiyekoyê 576 kes hatin desteserkirin

Piştî ku walîtiyê pîrozkirina 1ê Gulanê li qada Taksîmê û derdora wê qedexe kir, polîsan bi tundî mudaxaleyî sendîka û saziyên ku dixwestin bimeşin Taksîmê kir. Komeleya Hiqûqnasên Hemdem (ÇHD) ragihand ku herî kêm 576 kes hatine desteserkirin.

Gelek rêxistinên demokratîk, sendîka û saziyên sosyalîst xwestin ku di 1ê Gulanê de ber bi Taksîmê bimeşin. Lê li dijî vê daxwazê, Walîtiya Stenbolê êvara 30ê Nîsanê biryara qedexeyê da û gelek kolan û kûçeyên Beyoglûyê ji çûnûhatinê re girtin. Polîsan ji serê sibê ve Meydana Taksîmê jî di nav de; navçeyên Beyoglû, Şîşlî û Beşîktaşê dorpêç kirin.

Bi banga Înisiyatîfa 1ê Gulanê, rêxistinên çep/sosyalîst û sendîka, ji saet 10:00an û pê ve li meydanê Mecidiyekoyê dest bi kombûnê kirin.

Şaxê Stenbolê ya Komeleya Hiqûqnasên Hemdem (ÇHD), di daxuyaniya ku li ser hesabê xwe yê medyaya civakî parve kir de ragihand ku di 1ê Gulanê de li Stenbolê 17 jê zarok, 8 jê parêzer û 2 jê xebatkarên çapemeniyê, bi giştî 576 kes hatine desteserkirin. Di daxuyaniyê de hat diyarkirin ku 336 kes li Rêvebiriya Emniyeta Stenbolê û 240 kes jî li Emniyeta Gayrettepeyê têne girtin. Hat destnîşankirin ku 47 kesên ku li ser Pira Boğazîçiyê hatine desteserkirin dê sibê sewqî edliyeyê bikin û 529 kes jî piştî girtina îfadeyên wan dê werin berdan.

Derdora saet 10.30an li Mecidiyekoyê mudaxaleya destpêkê li dijî sendîka û rêxistinan pêk hat. Polîsan bi tundî mudaxaleyî komên ku li ser rêya hawirdorê ya bin Viyaduka Mecidiyekoyê kom bûbûn, kir.

Di saet 10.45an de jî hin saziyên ku di nav Înisiyatîfa 1ê Gulanê de cih digirin, li ber Astoria AVMyê kombûn û ber bi meydana Mecidiyekoyê ve meşiyan. Kesên ku beriya bigihîjin meydanê rastî mudaxaleya hêzên taybet ên emniyetê hatin, sloganên “Taksîm sor e, dê sor bimîne” û “Bijî 1 Gulan” berz kirin.

Dema xebatkara Niha+’ê Doga Tekneciyê dîmenê mudaxaleya polîsan digirt, rastî tûndkariya polîsan hat. Polîsan telefona Tekneciyê avêtin erdê.

Kesên ku ji mudaxaleya polîsan dûr ketin, careke din li ser rêya meydana Mecidiyekoyê kom bûn. Polîsan çapemenî asteng kir û nehîştin dîmenan bikişîne û tevahiya koma ku li ser rêya meydanê kom bûbûn, dorpêç kirin.

Dora saet 11:15an, komeke din a ku ji ber Astoria AVM’yê ber bi meydana Mecidiyekoyê ve dimeşiya, gihişt koma di dorpêçê de û her du kom bûn yek. Piştre polîsan bi gazê êrişî koman kir.

Komên ku polîsan nehişt derkeve Taksîmê, piştî êrişê li kolan û sikakên Mecidiyekoyê belav bûn.

Piştre gelek rêxistin û sazî careke din li meydana Mecidiyekoyê kom bûn. Polîsan ev kom jî dorpêç kir.

Rojnameger Yusuf Çelik ê ku dorpêça polîsan dişopand, hat desteserkirin. Polîsan midaxaleya li dijî xebatkarên çapemeniyê domand.

Di dorpêçê de dirûşmên wekî “Bijî 1ê Gulanê” û “Her der Taksîm, her der berxwedan” hatin berzkirin. Serokê Giştî yê TÎPê Erkan Baş, di nava dorpêçê de axaftinek kir. Polîsan kesên di nav dorpêçê de siwarî wesayîtên desteserkirinê kirin. Polîsan careke din mudaxaleyî xebatkarên çapemeniyê kir.

Lubunyayên ku li derveyî dorpêçê man, ji bo kesên hatine desteserkirin slogana “Rûmeta lubunyayan dê îşkenceyê têk bibe” berz kirin.

SIPRI: Lêçûnên leşkerî yên cîhanê di 10 salên dawî de ji sedî 41 zêde bûn

Li gorî daneyên SIPRIyê xercên leşkerî yên cîhanê ji sedî 2,9 zêde bûne û gihîştin 2 trilyon û 887 milyar dolarî. Welatên ku li herêmê herî zêde lêçûnên leşkerî kiriye bi 83,2 milyar dolarî Erebistana Siûdî ye û Îsraîl jî bi 48,3 milyar dolarî li pey wê tê. Yê Tirkiyeyê gîhîştiye 30 mîlyar dolarî.

Li gorî daneyên sala 2025an ên Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navdewletî ya Stockholmê (SIPRI) ku bazirganiya fermî ya çekan a navneteweyî dişopîne; xercên leşkerî yên cîhanê ji sedî 2,9 zêde bûne û gihîştin 2 trilyon û 887 milyar dolarî. Ev asta herî bilind e ku SIPRIyê heta niha tomar kiriye û ev 11 sal in ku xercên leşkerî yên cîhanê li pey hev zêde dibin.

Li gorî rapora SIPRIyê ya Nîsana 2026an; xercên leşkerî yên cîhanê di 10 salên dawî de (2016-2025) ji sedî 41 zêde bûn. Rêjeya xercên leşkerî di nav dahata cîhanê de, di sala 2024an de ji sedî 2,4 bû, lê di 2025an de derket ji sedî 2,5an. Li cîhanê li serê her kesî 352 dolar xercê leşkerî dikeve.

Di raporê de hat diyarkirin ku; her çend xercên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) kêm bûbin jî, ji ber bilindbûna herî zêde a li Ewropayê û zêdebûna li Asya û Okyanusyayê, xercên giştî yên cîhanî derketin jor. Heke em DYAyê hesab nekin, xercên leşkerî yên cîhanê di sala 2025an de ji sedî 9,2 zêde bûne.

Li Ewropayê ji sedî 14 zêde bûye

Li gorî SIPRIyê; di sala 2025an de xercên leşkerî li hemû herêman zêde bûne, tenê li parzemîna Amerîkayê kêm bûne. Zêdebûna herî balkêş li Ewropayê çêbû. Xerca leşkerî ya giştî ya welatên Ewropayê ji sedî 14 zêde bû û derket 864 milyar dolarî.

Ev, asta herî bilind e ku SIPRIyê heta niha ji bo Ewropayê tomar kiriye. Xercên li vê herêmê di navbera salên 2016 û 2025an de bûne du qat; rêjeya zêdebûnê wekî ji sedî 102 hat hesabkirin.

Di raporê de hat diyarkirin ku sedemên sereke yên vê zêdebûnê şerê Rûsya-Ûkraynayê ye; her wiha guman û nediyariya endamên NATOyê ya li ser garantiyên ewlehiyê yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) ye. Lêçûnên leşkerî yên 29 endamên NATOyê yên li Ewropayê, di sala 2025an de gihişt 559 milyar dolarî. Li gorî rapora SIPRIyê, ji van welatan 22an lêçûnên xwe yên leşkerî bi kêmî ve derxistin ji sedî 2ê.

Li Ewropayê di zêdekirina xerciyên leşkerî de herî zêde Almanya, Polonya, Îtalya, Îspanya û Ûkrayna derketin pêş. Lêçûnên leşkerî yên Almanyayê ji sedî 24 zêde bûn û gihiştin 114 milyar dolarî; bi vî rengî Almanya di asta cîhanê de derket rêza çaremîn. Lêçûnên Polonyayê ji sedî 23, yên Îtalyayê ji sedî 20 û yên Îspanyayê jî ji sedî 50 zêde bûn. Lêçûnên leşkerî yên Ûkraynayê bi zêdebûneke ji sedî 20î gihişt 84,1 milyar dolarî.

XERCÊN LEŞKERÎ YÊN CÎHANÊ 2025 (SIPRI)

Di sala 2025an de pênc welatên ku herî zêde lêçûnên leşkerî kirine; DYA, Çîn, Rûsya, Almanya û Hindistan bûn. Lêçûnên van her pênc welatan bi giştî gihişt 1 trilyon û 686 milyar dolarî.

1.686 Trilyon $

Pênc welatên pêşîn

%58

Ji xercên giştî yên cîhanê

%80+

15 welatên pêşîn

5 welatên herî zêde lêçûn

DYA (954 milyar $)

Çîn (336 milyar $)

Rûsya (190 milyar $)

Almanya

Hindistan

Detayên sereke

  • DYA bi 954 milyar $ di rêza yekem de ye
  • Lêçûnên DYA ji sedî 7,5 kêm bûn
  • Çîn bi %7,4 zêde bû (336 milyar $)
  • Rûsya bi %5,9 zêde bû (190 milyar $)

Rûsya:

Lêçûnên leşkerî gihiştin ji sedî 7,5ê BNGyê.

Ev nîşan dide ku xercên leşkerî li cîhanê di destê hindik welatan de têne komkirin.

Çavkanî: SIPRI, 2026

Pênc welatên ku herî zêde xercî kirine

Di sala 2025an de pênc welatên ku herî zêde lêçûnên leşkerî kirine; DYA, Çîn, Rûsya, Almanya û Hindistan bûn. Lêçûnên van her pênc welatan bi giştî gihişt 1 trilyon û 686 milyar dolarî; ev jî ji sedî 58ê lêçûnên giştî yên cîhanê pêk tîne. Pişka 15 welatên pêşîn jî derket ji sedî 80yî.

DYA, bi lêçûneke 954 milyar dolarî cihê xwe yê di rêza yekem de parast, lê lêçûnên wê li gorî sala 2024an ji sedî 7,5 kêm bûn. Lêçûnên leşkerî yên Çînê bi rêjeya ji sedî 7,4 zêde bûn û bi texmînî gihiştin 336 milyar dolarî. Lêçûnên Rûsyayê jî ji sedî 5,9 zêde bûn û gihiştin 190 milyar dolarî; ev jî dibe ji sedî 7,5ê Berhema Navxweyî ya Gelemperî (BNG) ya Rûsyayê.

XERCÊN LEŞKERÎ YÊN CÎHANÊ 2025 (SIPRI)

Di sala 2025an de pênc welatên ku herî zêde lêçûnên leşkerî kirine; DYA, Çîn, Rûsya, Almanya û Hindistan bûn. Lêçûnên van welatan bi giştî gihişt 1 trilyon û 686 milyar dolarî.

1.686 Trilyon $
Pênc welatên pêşîn
%58
Ji xercên giştî yên cîhanê
%80+
15 welatên pêşîn

5 welatên herî zêde lêçûn

DYA (954 milyar $)
Çîn (336 milyar $)
Rûsya (190 milyar $)
Almanya
Hindistan

Detayên sereke

  • DYA bi 954 milyar $ di rêza yekem de ye
  • Lêçûnên DYA ji sedî 7,5 kêm bûn
  • Çîn bi %7,4 zêde bû (336 milyar $)
  • Rûsya bi %5,9 zêde bû (190 milyar $)

Rûsya:
Lêçûnên leşkerî gihiştin ji sedî 7,5ê BNGyê.

Ev nîşan dide ku xercên leşkerî li cîhanê bi awayekî girîng di destê hejmareke hindik welatan de têne komkirin.

Çavkanî: SIPRI, 2026

Tirkiye di rêza 18an de ye

Tirkiye, di lîsteya SIPRIyê de bi 30 milyar dolar xercê leşkerî, di sala 2025an de di cîhanê de di rêza 18an de cih girt. Xercên Tirkiyeyê li gorî sala 2024an ji sedî 7,2; li gorî sala 2016an jî ji sedî 94 zêde bûne. Li gorî daneyên SIPRIyê, rêjeya xercên leşkerî yên Tirkiyeyê di nav dahata wê ya neteweyî (GSYH) de di sala 2025an de bû ji sedî 1,9; para wê di nav xercên leşkerî yên cîhanê de jî wekî ji sedî 1 hat hesabkirin.

Xerckirina 30 milyar dolarî ya Tirkiyeyê ji bo çekan, dema ku li ser nifûsa wê ya 86 milyon û 92 hezar kesî tê hesibandin, tê wê wateyê ku li serê her kesî nêzîkî 375 dolar (nêzîkî 16 hezar û 900 TL) xerc hatiye kirin.

Di raporê de hat diyarkirin ku sedema zêdebûna lêçûnên Tirkiyeyê, ji bilî operasyonên leşkerî yên li Iraq, Somalî û Sûriyeyê, herî zêde veberhênanên ji bo pîşesaziya çekan a navxweyî ne. Li gorî SIPRIyê, çavkaniyên ku ji bo fona taybet a piştgiriya pîşesaziya çekan a Tirkiyeyê hatine veqetandin, di sala 2025an de li gorî sala berê wê ji sedî 25 zêde bûne; ev yek ji sedî 22yê lêçûnên leşkerî yên giştî yên Tirkiyeyê pêk tîne.

Di raporê de Tirkiye, di bin sernavê ‘Rojhilata Navîn’ de hat nirxandin. Li gorî SIPRIyê, lêçûnên leşkerî yên li Rojhilata Navîn di sala 2025an de bi texmînî gihiştine 218 milyar dolarî. Her çend rêjeya herêmî li gorî sala 2024an tenê ji sedî 0,1 zêde bûbe jî, di navbera salên 2016 û 2025an de ji sedî 36 bilind bûye. Welatê ku li herêmê herî zêde lêçûnên leşkerî kiriye bi 83,2 milyar dolarî Erebistana Siûdî ye û Îsraîl jî bi 48,3 milyar dolarî li pey wê tê.

XERCÊN LEŞKERÎ YÊN TIRKIYEYÊ 2025 (SIPRI)

Tirkiye, bi 30 milyar dolar xercê leşkerî, di sala 2025an de di cîhanê de di rêza 18an de cih girt. Xercên wê di salên dawî de bi awayekî girîng zêde bûne.

30 Mîlyar $
Xercê leşkerî (2025)
%7,2
Zêdebûn (2024–2025)
%94
Zêdebûn (2016–2025)

Daneyên sereke

  • Rêza cîhanê: 18
  • Rêjeya li GSYH: %1,9
  • Pişka di cîhanê de: %1

Li serê her kesî:
Nêzîkî 375 dolar (nêzîkî 16 hezar û 900 TL)

Sedemên zêdebûnê

  • Operasyonên leşkerî li Iraq, Sûriyeyê û Somalî
  • Veberhênanên li pîşesaziya çekan a navxweyî

Pîşesaziya çekan:
Fonên taybet di sala 2025an de ji sedî 25 zêde bûn û %22yê xercên giştî pêk anîn.

Rojhilata Navîn

Lêçûnên leşkerî yên herêmê gihiştin 218 milyar dolarî. Di navbera 2016–2025an de zêdebûn gihişt %36.

  • Erebistana Siûdî: 83,2 milyar $
  • Îsraîl: 48,3 milyar $

Çavkanî: SIPRI, 2026

“Barê leşkerî”

SIPRI, rêjeya lêçûnên leşkerî ya di nav GSYHyê de wekî “barê leşkerî” pênase dike. Di sala 2025an de ev rêje li seranserê cîhanê derket ji sedî 2,5î û ji sala 2009an û vir ve gihişt asta xwe ya herî bilind. Di asta herêmî de, barê leşkerî yê herî bilind bi rêjeya ji sedî 3,8î li Rojhilata Navîn û piştî wê jî bi rêjeya ji sedî 3,2yî li Ewropayê hat dîtin.

Sê welatên ku barê wan ê leşkerî herî giran e; Ûkrayna, Cezayîr û Îsraîl bûn. Ûkraynayê ji sedî 40, Cezayîrê ji sedî 8,8 û Îsraîlê jî ji sedî 7,8ê dahata xwe ji bo xercên leşkerî veqetandin. Di nexşeya cîhanê ya rapora SIPRIyê de; Rûsya bi rêjeya ji sedî 7,5, Erebistana Siûdî bi ji sedî 6,5, Azerbaycan bi ji sedî 6,5 û Ermenistan bi ji sedî 6,1 di nav komên ku barê wan ê leşkerî herî zêde de hatin nîşandan.

BARÊ LEŞKERÎ YÊN CÎHANÊ 2025 (SIPRI)

SIPRI, rêjeya lêçûnên leşkerî ya di nav GSYHyê de wekî “barê leşkerî” pênase dike. Di sala 2025an de ev rêje li seranserê cîhanê gihişt %2,5 û ji sala 2009an ve gihişt asta xwe ya herî bilind.

%2,5
Barê cîhanî
%3,8
Rojhilata Navîn
%3,2
Ewropa

Welatên herî bilind

Ûkrayna %40
Cezayîr %8,8
Îsraîl %7,8

Welatên din (barê bilind)

  • Rûsya: %7,5
  • Erebistana Siûdî: %6,5
  • Azerbaycan: %6,5
  • Ermenistan: %6,1

Ev daneyan nîşan dide ku hin welatên cîhanê beşekî mezin ji dahata xwe ji bo xercên leşkerî veqetandine.

Çavkanî: SIPRI, 2026

Li Atînayê ji bo 200 komunîstan merasîm: Naziyan ew qetil kiribûn

Partiya Komunîstan a Yewnanistanê (KKE) ji bo 200 komunîstên yewnanî yên ku di sala 1944an de Naziyan ew qetil kiribûn bernameyeke bibîranînê li dar xist. Wêneyên ku nîşan didin komunîst hatine gulebarankirin, di meha Sibatê de derketibûn holê.

Cihê ku bername lê hate lidarxistin

Piştî ku di meha Sibatê de wêneyên komkujiya 200 komunîstên Yewnanî yên di sala 1944an de li Atînayê ji aliyê Naziyan ve hatibûn gulebarankirin derketin holê, cara yekem merasîmeke bibîranînê hat lidarxistin.

Çalakî li Polîgona Gulebaranê ya Kesarianî ya ku komkujî lê pêk hatibû li dar ket. Partiya Komunîstan a Yewnanistanê (KKE) ev bername birêxistin kir. Ji bilî komunîstên yewnanî, kurd û tirk jî di nav de ji gelên din kes beşdar bûn.

Serenavê bernameyê “Xwendina dîroka cîhanê di ser navên piçûk re” bû û Sekreterê Giştî yê Komîteya Navendî yê KKEyê Dimitris Kutsumbas bal kişand ser weşandina fotografan ên demên dawî yên komunîstan nîşan didin. Kutsumbas destnîşan kir ku dîmen di nav civakê de bandoreke kûr çêkirine.

Kutsumbas diyar kir ku ev çalakî ne tenê însiyatîfeke partiyê ye, di heman demê de bersivek e ji bo rûmet, wêrekî û serbilindiya 200 komunîstên ber bi mirinê ve diçûn. Wî got ku yên hatine qetilkirin ne fîgurên rabirdûyê ne, ew beşek ji têkoşîna dîrokî û çînî ya ku îro jî berdewam dike ne û mafdarî di dawiyê de dê bi serkeftina gel pêk were.

Bernameya bîranînê piştî çalakiya muzîkê bi dawî bû.

Wêneyên komkujiyê bi tesadufî hatin dîtin

Di sala 1944’an de dema ku Yewnanistan di bin dagirkeriya Naziyan de bû, piştî partîzanên Artêşa Rizgariya Gel a Yewnanistanê li Nîvgirava Morayê tûmgeneralê Nazî Franz Krech kuşt, Naziyan wekî tolhildanê di 1ê Gulanê Roja Karkeran de li Atînayê 200 komunîstên yewnanî gulebaran kirin. Komkujiya ku li Polîgona Gulebaranê ya Kesarianî pêk hat, di nav giranatrin sûcên mirovahiyê de ye ku di dema dagirkeriya Almanyayê de li Yewnanistanê hatine kirin.

Foto: Greece at WWII Archives

Berevajî çalakiyên bîranînê yên her sal, çalakiya îsal hem qerebalixtir û hem jî bi xemgîntir derbas bû. Sedem ev bû ku; di meha sibata borî de, cara yekem ev komkujî di wêneyên ku ji aliyê koleksiyonerên belçîkayî yên pisporê kelûpelên bîranînê yên leşkerên alman ve hatibûn firotin de hate belgekirin. Wêneyên ku di albûmeke aîdî çawîşê Nazî Hermann Hoyer de hatibûn dîtin, li Yewnanistanê dengvedaneke mezin çêkiribû.

Tê diyarkirin ku di nava wêneyan de, kêliyên girtî di deriyekî re derbas dibin û li ber dîwar têne rêzkirin hene. qetlîama li Kaisarianî, wekî yek ji giranbihatirîn komkujiyên ku di serdema dagirkeriya Naziyan de li Yewnanistanê hatine kirin, tê qebûlkirin.

Foto: Greece at WWII Archives

Li dijî çalakiyan înfaza rehîneyan

Ev bûyera ku li Atînayê wekî “Komkujiya 200an” tê naskirin, ne tenê komkujiya Almanyaya Nazî bû. Di dema dagirkeriya almanan de ango di Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, nêzî 600 girtiyên siyasî ji Akronaúpliayê sewqî kampên li Larisa, Vonitsa û Korfuyê hatin kirin. Di seranserê dagirkeriyê de ev kes wekî rehîne li dijî çalakiyên berxwedanê hatin bikaranîn. Wekî mînak, di Hezîrana 1943an de piştî sabotaja rêhesinê ya li Kournovoyê 106 girtî hatin înfazkirin.

Foto: Greece at WWII Archives

Kuştina 200an a li Kesarianî jî di 27ê Nîsana 1944an de piştî êrîşa yekîneyên Artêşa Rizgariya Gel a Yewnanistanê ya li ser tûmgeneralê Alman Franz Krech pêk hat. Piştî ku Krech hat kuştin, rêveberiya Naziyan biryara tolhildaneke tund girt û ragihand ku dê 200 girtiyên ji Kampa Komkirinê ya Haydarî werin gulebarankirin. Haydarî, kampeke ku bi îşkence û şert û mercên xwe yên giran navdar bû.

Foto: Greece at WWII Archives

Yek ji sembolên şerê navxweyî ye

Kuştina li Kaisarianî, wekî yek ji bûyerên herî krîtîk ên di dema dagirkeriya Naziyan de tê dîtin. Tê diyarkirin ku ev bûyer di hafizeya civakî ya şerê navxweyî de (yê ku piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn di navbera hêzên hikûmetê yên bi piştgiriya Rojava û komên komunîst de heta sala 1949an berdewam kir) xwedî cihekî girîng e. Abîdeya 200an, ne tenê ya 200 girtiyên komunîst e, lê bûye sembola hemû berxwedêrên ku di dema dagirkeriyê de hatine îdamkirin û qetilkirin. Her sal di 1ê Gulanê de sendîka, partiyên çep û rêxistinên civakî yên sivîl li vir merasîmên bîranînê li dar dixin.

Powered by  GDPR Cookie Compliance
Nêrîna giştî ya veşartîtiyê

Niha+, di çarçoveya rêgezên rojnamevaniya serbixwe û mahremiyeta xwendevanan de rêzê li şopa we ya dîjîtal digire. Dema hûn di malpera me de digerin, ji bo ku em ezmûneke xwendinê ya bênavber pêşkêşî we bikin û binesaziya teknîkî ya platforma me ewle bikin, çerez tên bikaranîn. Hûn dikarin bi bikaranîna menuya li aliyê çepê, tercîhên xwe yên çerezan wekî ku hûn dixwazin birêve bibin. Ji bo agahdariya berfireh der barê hîmkarîkirina daneyên we yên kesane de, ji kerema xwe Peymana me ya Veşartîtiyê û Metna Agahdarkirinê ya KVKK’yê binirxînin.