Di hilbijartinê de nêzî 600 delegeyan deng da û di kongreyê de endamên esil û yedek ên desteyên wekî Meclisa Partiyê (PM) û Desteya Dîsîplînê ya Navendî (MDK) jî hatin hilbijartin. Di PM, desteya dîsîplînê ya navendî û desteya lihevanînê de bi giştî 45 nav guherîn.
DEM Partî 5emîn Kongreya xwe ya Mezin a Asayî li Navenda Çandê ya Nazim Hîkmet a navçeya Yenîmahalleyê ya Enqereyê li dar xist.
DEM Partiyê bi kongreya xwe ya Mezin a Asayî ya 5emîn PMya xwe ya nû jî diyar kir. Di encama hilbijartinê de 80ê endamên esil û 35 jî endamên yedek hatin hilbijartin. Di nava PMê de navên nû jî cih girtin.
Di kongreyê de bi yek lîsteyê hilbijartin pêk hat. Di hilbijartinê de nêzî 600 delegeyan deng da û di encama dengdayînê de Tuncer Bakirhan û Tulay Hatîmogullari ji nû ve weke hevserokên giştî hatin hilbijartin.
Her weha di kongreyê de endamên esil û yedek ên desteyên wekî Meclisa Partiyê (PM) û Desteya Dîsîplînê ya Navendî (MDK) jî hatin hilbijartin. Di PM, desteya dîsîplînê ya navendî û desteya lihevanînê de bi giştî 45 nav guherîn.
Endamên Meclîsa Partiyê
Endamên esil yên PMyê yên di kongreyê de diyarbûn ev in:
Strana yekem a EPyê, Medrenge, awazeke kevneşopî ya herêma Serhedê ye. Kural ve stranê bi sazkirine nûjen digihîne guhdaran. Di vê berhemê de Nurcan Değirmenci, Meral Tekçi, Hivda Gökel û Zelal Gökçe bi dengên xwe alîkariya Kural dikin.
Hunermendê Kurd Serhat Kural, EPya xwe ya nû ku ji sê stranan pêk tê, di 3ê Îlonê de li ser hemû platformên dîjîtal diweşîne. Ev berhem ji stranên bi navê Medrenge, Zêrzewan û Bêdengî pêk tê. Di albûmê de sê vegotinên muzîkî yên cuda, ku ji bîra devkî ya muzîka Kurdî, şopên erdnîgariyê, bîra kesane û bêdengiyê xwedî ilham in, li hev dicivîne.
Strana yekem a EPyê, Medrenge, awazeke kevneşopî ya herêma Serhedê ye. Kural ve stranê bi sazkirine nûjen digihîne guhdaran. Di vê berhemê de Nurcan Değirmenci, Meral Tekçi, Hivda Gökel û Zelal Gökçe bi dengên xwe alîkariya Kural dikin.
Strana duyem, Zêrzewan, li ser gotin û muzîka Xalit Tari hatiye çêkirin. Ev berhem li dora wêneya Zêrzewanê hatiye avakirin û hestên wêranbûnê, hesretê, sûcdariyê û birîndarbûna hundirîn bi helbestîyeke xurt vedibêje.
Strana sêyem a EPyê, Bêdengî ye û Serhat Ertuna gotin jê re nivîsîne û muzîka wê çêkiriye. Ev berhem li pey bêdengiyê, derbasbûna demê, bîranînan û rewşa hebûn û tunebûnê dikeve û bi dîzayna deng û sazkirina xwe atmosfereke hundirîn ava dike.
EPya nû ya Serhat Kural, ji 3ê Îlonê û pê ve li ser hemû platformên dîjîtal dê amade be.
Nivîskar, Siyasetmedar û Şaredarê berê yê Amedê Mehdî Zana, li nexweşxaneya ku lê dihat derman kirin, koça dawî kir. Nimêja cenazeyê dê îro di saet 13.00an de li Mizgefta Uluyê bê kirin û piştre dê li Goristana Yenikoyê bê definkirin.
Siyasetmedar û Şaredarê berê yê Amedê Mehdî Zana demeke dirêj bû bi nexweşiya KOAHê ketibû. Zana li nexweşaxaneya ku lê dihat dermankirin di saet 18:35an de koça dawî kir.
Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê bernameya cenazeyê eşkere kir. Di parvekirina li ser hesabê Xê yê şaredariyê de hatiye ragihandin ku ji bo Mehdî Zanayê ku di navbera salên 1977-1980î de şaredarê Amedê bû, dê îro saet di 11.00an de li ber avahiya Şaredariya Bajarê Mezin merasîma bîranînê bê li dar xistin.
Di daxuyaniyê de hat ragihandin ku nimêja cenazeyê dê îro di saet 13.00an de li Mizgefta Uluyê bê kirin û piştre cenaze dê li Goristana Yenikoyê bê definkirin.
Her weha piştî definkirinê dê li Mala Şînê ya Licêyiyan tazîye bên qebûl kirin.
Di daxuyaniyê de weha hat gotin: “Em hemû gelê xwe vedixwînin merasîma bîranînê û birêkirina Mehdî Zana ya ber bi rêwîtiya wî ya dawî.”
DEM Partî: “Serê gelê Kurd sax be”
DEM Partiyê li ser hesabê xwe yê medyaya civakî peyama ser saxiyê belav kir. Di peyamê de weha hatiye gotin:
“Me bi xemgînî bihîst ku siyasetmedarê doza gelê Kurd Mehdî Zana koça dawî kiriye. Serê malbatê û gelê Kurd sax be. Wî di temamê emrê xwe de ji bo aştiyeke birûmet li ber xwe da, berdêlên giran dan. Deynê me ye, em ê aştiya birûmet ava bikin û diyarî giyanî wî bikin.”
Me bi xemgînî bihîst ku siyasetmedarê doza gelê Kurd Mehdî Zana koça dawî kiriye. Serê malbatê û gelê Kurd sax be.
Wî di temamê emrê xwe de ji bo aştiyeke birûmet li ber xwe da, berdêlên giran dan. Deynê me ye, em ê aştiya birûmet ava bikin û diyarî giyanî wî bikin.
Her weha Hevserokên Partiya Wekhevî û Demokrasiyê ya Gelan(DEM Partî) Tuncer Bakirhan û Tulay Hatimogullariyê jî ji bo Mehdî Zana peyamên ser saxiyê weşandin.
Ji ber wefata Mehdî Zana gelek xemgîn im. Serê malbatê, heval û hogiran sax be.
Mehdî Zana têkoşerê demên herî zor û zehmet bû. Ji bo doza gelê xwe berdêlên giran da, jiyana xwe di vê rêyê de derbas kir. Cihê wî bihuşta nûranî be.
“Ji ber wefata Mehdî Zana gelek xemgîn im. Serê malbatê, heval û hogiran sax be. Mehdî Zana têkoşerê demên herî zor û zehmet bû. Ji bo doza gelê xwe berdêlên giran da, jiyana xwe di vê rêyê de derbas kir. Cihê wî bihuşta nûranî be.”
Peyama Tulay Hatimogullariyê jî weha ye:
Em ji ber koça dawî ya Şaredarê berê yê Amedê, siyasetmedarê Kurd ê hêja û çalakvanê dilsoz Mehdî Zana pir xemgîn in. Em ê Mehdî Zana her tim bi têkoşîna wî ya ku ji bo maf û azadiya gelê xwe da û bi mîrateya hêja ya ku li pey xwe hişt, bi bîr bînin.
Ez sersaxiyê li Leyla Zana, malbata wî ya hêja, hezkiriyên wî û gelê Kurd dikim.
Em ji ber koça dawî ya Şaredarê berê yê Amedê, siyasetmedarê Kurd ê hêja û çalakvanê dilsoz Mehdî Zana pir xemgîn in.
Em ê Mehdî Zana her tim bi têkoşîna wî ya ku ji bo maf û azadiya gelê xwe da û bi mîrateya hêja ya ku li pey xwe hişt, bi bîr bînin.
Serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî, ji bo koça dawî ya siyasetmedarê Kurd û Serokê berê yê Şaredariya Amedê Mehdî Zana peyameke sersaxiyê belav kir.
Nêçîrvan Barzanî di peyama xwe ya sersaxiyê de wiha got:
“Ji bo koça dawî ya siyasetmedarê naskirî yê Kurd Mehdî Zana, sersaxiyê li xanim Leyla Zanayê û hemû malbat, kes û kar û hevalên wî dikim. Xwedêjêrazî yek ji kesayetiyên diyar ên karwanê xebata siyasî ya Kurdan a li Tirkiyeyê bû. Wî salên dûr û dirêj ji temenê xwe ji bo parastina mafên gelê xwe derbas kirin û di vê rêyê de gelek qurbanî dan. Ez hevparê xema malbat, kes û kar û hevalên wî me. Ji Xwedayê mezin hêvî dikim ku canê wî bi dilovaniya xwe şa bike û sebr û hedarê bide wan hemûyan.”
Ji bo koça dawî ya siyasetmedarê naskirî yê Kurd Mehdî Zana, sersaxiyê li xanim Leyla Zana û hemû malbat, kesûkar û hevalên wî dikim.
Xwedêjêrazî yek ji kesayetiyên diyar ên karwanê xebata siyasî ya Kurd li Tirkiyeyê bû, salên dûr û dirêj ji temenê xwe ji bo parastina mafên gelê…
Serokwezîrê Herêma Kurdistanê Mesrûr Barzanî ji bo koça dawî ya siyasetmedarê navdar ê Kurd û Serokê berê yê Şaredariya Amedê Mehdî Zana, peyameke sersaxiyê belav kir.
Serokwezîr Mesrûr Barzanî di peyama xwe ya sersaxiyê de wiha got:
“Ez sersaxiyê ji malbata siyasetmedarê Kurd ê navdar Mehdî Zana re dixwazim. Rêz û hurmet ji bo malbata wan a birêz, bi taybetî ji bo xwişka hêja Leyla Zanayê. Mehdî Zana yek ji xebatkarên Kurd ên navdar bû ku jiyaneke dirêj di têkoşîna gelê Kurd de derbas kir. Ruhê wî şad û cihê wî bihuşt be.”
Ez sersaxiyê ji malbata siyasetmedarê Kurd ê navdar Mehdî Zana re dixwazim. Rêz û hurmet ji bo malbata wan ya birêz bi taybet ji bo xoşka hêja Leyla Zana. Mehdî Zana yek ji xebatkarên Kurd ên navdar bû, ku jiyanek dirêj di têkoşîna gelê Kurd de derbas kir.
Serokê Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (YNK) Bafil Celal Talebanî, bi boneya koça dawî ya “Mehdî Zana” peyameke sersaxiyê weşand. Talebanî weha got:
“Xanima rêzdar û têkoşer Leyla Zana Malbata serbilind ê rêzdar Mehdî Zana
Bi bihîstina nûçeya koça dawî ya xebatkarê dêrîn, rêzdar Mehdî Zana, em ji kûrahiya dil xemgîn û dilgiran bûn. Rêzdar Mehdî sembolekî polayîn yê berxwedêrî, wêrekî û helwesta mêrxasiyê ya gelê me bû û temenekî tijî serwerî di oxira ziman, nasname û mafên rewa yên gelê Kurd de bexşî. Ji destdana ev zilamê mezin ji bo her Kurdekî xemeke kûr û êşeke mezine. Xebata we ya rêzdar û ya birêz Mehdî rûpelekî tijî rûmete ku tu carî ji dilê vê neteweyê dernakeve. Em sersaxiyê ji we re dixwazin û wekî hertim em xwe hevparê xema we dibînin. Ji Xwedayê mezin daxwaz dikin ku ruhê pak ê rêzdar Mehdî bi bihuşta berîn şad bike û sebir û aramiyê bide we û malbat û hevalên wî.”
Mehdî Zana, siyasetmedarekî naskirî û nîştimanperwerekî mezin ê Kurd bû. Bi bihîstina nûçeya koça dawî yê vî têkoşerê aştixwaz ê Kurd, em xemgîn û dilteng bûn. Bi vê boneyê, em ji kûrahiya dil hevxemiya xwe arasteyî hevjîna wî xanim Leyla Zana û hemû gelê Kurd li Bakurê…
Cîgirê Serokê Hikûmeta Herêma Kurdistanê Qubad Talebanî jî bi boneya koça dawiya “Mehdî Zana” peyameke sersaxiyê arasteyî “Leyla Zana” û hemû gelê Kurd kir:
“Mehdî Zana, siyasetmedarekî naskirî û nîştimanperwerekî mezin ê Kurd bû. Bi bihîstina nûçeya koça dawî yê vî têkoşerê aştixwaz ê Kurd, em xemgîn û dilteng bûn. Bi vê boneyê, em ji kûrahiya dil hevxemiya xwe arasteyî hevjîna wî xanim Leyla Zana û hemû gelê Kurd li Bakurê Kurdistanê dikin. Ji Xwedayê mezin daxwaz dikin ku ruhê Mehdî Zana bi bihuşta berîn şad bike û xewn û hêviyên wî ji bo gelê Kurd û çespandina aştiyê li hemû herêmê pêk bîne.”
Mehdî Zana kî ye?
Mehdî Zana di 20ê Kanûna Pêşîna 1940an de li navçeya Farqînê ya Amedê ji dayîk bûye.
Siyasetmedar Mehdî Zana di navbera salên 1977-1980yî de bû Şaredar û Serokatiya Şaredariya Amedê kir. Zana yek ji fîgurên herî girîng ên tevgera siyasî ya Kurdan bû ku weke siyasetmedar, çalakvan û nivîskarekî Kurd dihat naskirin.
Mehdî Zana di sala 1963an de tevlî Partiya Karkerên Tirkiyeyê (TÎP) bû û dest bi kariyera xwe ya siyasî kir. Zana di sala 1965an de bû serokê TÎPê yê navçeya Farqîna Amedê.
Di hilbijartinên herêmî yên sala 1977an de wekî namzedekî serbixwe bû Serokê Şaredariya Amedê. Zana ev peywira xwe heta darbeya leşkerî ya 12ê Îlona 1980yî domand. Piştî darbeya leşkerî ya 12ê Îlonê hat girtin.
Zana di Girtîgeha Amedê ya Bi Hejmar 5an de ma ku bi îşkenceyan dihat naskirin ma. Her weha Zana bi giştî 16 salan di girtîgehan de ma.
Zana ji ber xebatên xwe yên di xeta Partiya Sosyalîst a Kurdistanê (PSK / RêyaAzadî) û DDKOyê de di dozên sereke de hat darizandin.
Piştî ku ji zindanê derket, bi salan wekî penaberekî siyasî li welatên Ewropayê yên wekî Siwêd û Almanyayê jiya. Zana sala 2004an vegeriya Tirkiyeyê.
Mehdî sala 1975an bi Leyla Zanayê re zewicî. Leyla Zana yek ji parlamenterên jin ên Kurd ên yekem ên Tirkiyeyê ye û xwediya Xelata Ramanê ya Sakharovê ya navneteweyî ye. Ji vê zewacê du zarokên wan hene.
Zana gelek pirtûk nivîsandine ku tê de qala bîranînên xwe yên zindanê û têkoşîna siyasî ya Kurdan dike.
Pirtûkên wî ev in:
Li Bendê Be Amed (1991), Rojnivîsa Hovîtiyê – Ji Zindanên Amedê) (1992), Leylaya Delal – Ew Şev Sirgûniyeke Dirêj Bû (1995), Zelal Ji Nû Ve Jidayîkbûn (1996).
Di encama karesata lehiyê de heta niha li Nepalê 579 kes û li Tîbetê jî 7 kes mirine.
Li ser sînorê Nepal û Tîbetê xebatên lêgerîn û rizgarkirinê yên ji bo kesên ku di lehiya 26ê Tebaxê de winda bûne dewam dikin.
Tîmên Nepalî û Çînî bi hev re mil bi mil dixebitin. Li gorî zanyariyên fermî yên dawî, hejmara kesên ji ber lehiyê winda bûne gîhîştiye 2 hezar 400 kesan.
Tîmên alîkariyê ragihandine ku heta niha cenazeyên 586 kesan hatine dîtin. Her weha lehiyê hinek cenaze birine nav axa Hindistanê.
Saziya Parastina Sivîlan a Nepalê ragihandiye ku navên 933 karmendên projeyên elektrîka avê li lîsteya windayan hatine zêdekirin. Berê di vê lîsteyê de navên bi sedan geştyarên ku ji bo serdana Çiyayê Kailashê yê li Tîbetê bi rê ketibûn hebûn.
Her weha Rêxistina Xaça Sor hişyarî da ku bandora derûnî ya vê karesatê “gelekî mezin e”. Li gorî pêşbînîyan 93 hezar kesan ji karesata lehiyê zerar û ziyan dîtine.
Ji ber tirsa lehiyên nû, xebatên lêgerînê zehmet bûne. Polîsê Nepalê ji hemû tîmên alîkariyê xwest ku “yekser herêmê vala bikin” û herin cihên ewle. Agahî gihîştine wan ku bendaveke li aliyê Tîbetê ducare teqiyaye. Li aliyê Çînê jî hikûmetê li herêma Girongê ji ber metirsiya lehiyê operasyonên rizgarkirinê rawestandin.
Li Nepalê 579 kes mirin û 924 kes winda ne ku 517 ji wan geştyarên biyanî ne. Her weha li Tîbetê jî 7 kes mirin û 554 kes winda ne. Di wan rûbarên ku ji Nepalê diherikin Hindistanê de 7 cenaze hatin dîtin.
Li gorî nûçeya The Guardianê, pisporan diyar kir ku beşeke mezin a cemed, zinar û heriyê ber bi geliyan ve herikîne û di Çemê Trishuliyê ya Nepalê û deverên niştecihbûnê yên Tîbetê de bûne sedema lehiyên gelek wêranker.
Di vê karesatê de herifîna cemedan, zinar û herî binesaziya aborî û jiyana bi hezaran mirovan wêran kiriye.
Înîsiyatîfa ji Girtiyên Nexweş re Azadî vê hefteyê bal kişand ser rewşa girtiyê nexweş Mehmet Saît Yildirim ku 75 salî ye û krîza dil derbas kiribû. Înîsiyatîfê xwest ku Yildirim demildest were berdan.
Mehmet Sait Yıldırım ê 75 salî di Girtîgeha Girtî ya Tîpa F a Bi Hejmar 1 a Kiriklar a Îzmîrê de tê girtin. Tevî ku cezayê Yildirim qedîyaye, 3 car in tehliyeya wî tê astengkirin ango taloqkirin.
Yildirim herî dawî 24ê Tebaxê de derket pêşberî Lijneya Îdare û Çavdêriyê. Hevdîtina bi lijneyê re bi rageşî derbas bûbû û weke hevdîtinên berê yên lijneyê, dîsa “poşmanî” li Yildirim hatibû ferzkirin. Yildirim piştî vedigere odeya xwe krîza dil derbas dike û hevalê wî yê odeyê rayedarên girtîgehê ji rewşê agahdar dike û wî dibin nexweşxaneyê.
Parêzerên Yildirim gotibûn ku dema Ocalan krîz kiriye, pêşî birine nexweşxaneyeke li Bucayê û lê ji ber ku li wê derê qawîşa girtiyan tune bûye, ji wir birine Nexweşxaneya Bajar a Îzmîrê.
Her weha parêzeran destnîşan kiribû ku Yildirim anjiyo bû û du stent xistin dilê wî ku yek ji damarên sereke yên ku diçin dil girtî bûye û Yildirim ji mirinê filitî.
Yildirim ji 24ê Tebaxê vir ve li nexweşxaneyê dihat dermankirin û îro dîsa ji nexweşxaneyê birin girtîgehê.
Diviyabû Yildirim sal nîvek berê bişert bihata tehliyekirin, berdana wî bi biryara Desteya Çavdêriyê ya Rêvebiriya Girtîgehê du caran hat taloqkirin. Tevî ku mafê wî ê berdana bişert di 27ê Sibata 2025an de bû, berdana wî berê ji bo 27ê Kanûna Pêşîn a 2025an û piştre jî bo 25ê Tebaxa 2026an hat paşde xistin. Desteyê di herdu biryarên taloqkirinê de weke hêcet gotiye ku Yildirim “qeîde û rêpîvanên girtîgehê pêk neanîne” û “poşman nebûye”. Di 24ê Tebaxê de careke din 3 mehan hate taloqkirin.
Înîsiyatîfa ji Girtiyên Nexweş re Azadî
Înîsiyatîfa ji Girtiyên Nexweş re Azadî, ji bo balê bikişîne ser rewşa girtiyên nexweş, di hefteya 625emîn de çalakiya xwe ya heftane li dar xist. Înîsiyatîfê li Kolana Sakaryayê ya Enqereyê daxuyanî da û bal kişand ser rewşa girtiyê nexweş Mehmet Saît Yildirim ku çend roj berê li Girtîgeha Kiriklarê ya Îzmîrê krîza dil derbas kiribû.
Endamên Şaxa Komeleya Mafên Mirovan (ÎHD) a Enqereyê û parêzvanên mafên mirovan beşdarî daxuyaniyê bûn.
Di çalakiyê de pankarta “dermankirin maf e nayê astengkirin, divê girtiyên nexweş demildest bên berdan” hate rakirin. Di çalakiyê de dirûşmeyên “Bila girtiyên nexweş bên berdan” û “Tecrîd îşkence ye, divê tecrîd bi dawî bibe” hate berzkirin.
Sevîl Turgutê diyar kir ku nexweşiyên Mehmet Saît Yildirim girantir bûne û wiha got:
“Mehmet Saît Yildirim ev 31 sal in di girtigehê de tê ragirtin. Ev demeke dirêje nexweşiyên wek dil û demar, hîpertaniyon, KOAH, fitiqa stû û nexweşiyên din lê peyda bûne. Ev nexweşiyên wî jiyana wî ya rojane asteng dike. Rewşa tenduristiya Saît Yildirim di 24ê Tebaxa 2026an de bi derbaskirina krîza dil gihîşt asteke girantir. Di heman rojê de bi Desteya Çavderî û Îdareyê re hevdîtin kiriye û piştre dema ku vegeriyaye odeya xwe krîza dil derbas kiriye. Piştre wî rakirine nexewşxaneyê û stend lê dane. Ev rewşa wî ya dawî jî nîşan dide ku êdî rewşa tenduristiya Yildirim di bin xetereyê de ye.”
Sê car in berdana wî tê taloqkirin
Sevîl Turgutê bi bîr xist ku ev berdana Mehmet Saît Yildirim ev bû sê caran tê taloqkirin û rewşa tenduristiya wî li ber çavan nayê girtin. Sevîl Turgut diyar kir ku Mehmet Saît Yildirim 75 salî ye û li hemberî jiyana wî rûmeta mirovahî nayê girtin. Sevîl Turgut da zanîn ku divê Mehmet Saît Yildirim di Sibata 2025an de bihata berdan lê ev yek tê dirêjkirin û ev yek rewşa jiyan û tenduristiya wî dixe talûkeyê. Sevîl Turgut anî ziman ku divê Mehmet Saît Yildirim demildest were berdan û li cem malbata xwe dermankirina wî bi awayek rêk û pêk bê kirin.
Çi bûbû?
Yildirim di Sibata 1995an de hate girtin û ji aliyê Dadgeha Ewlehiya Dewletê ya Amedê (DGM) ve cezayê heta hetayê lê hate birîn.
Li ser daxwaza Rêberê PKKê Abdullah Ocalan, di 15ê Adara 2015an de Yildirim di çarçoveya “Peywira sekreteryayê” de biribûn Girtîgeha Tîpa F a bi Ewlekariya Bilind a Îmraliyê. 9 roj piştre di 25ê Adarê de ji ber pirsgirêkên tenduristiyê yên weke dil û KOAH yên Yildirim, ew ji Îmraliyê anîbûn Girtîgeha Tîpa F a Boluyê.
Ji ber nexweşiya dil, Yildirim pêşî bo Girtîgeha Girtî ya Tîpa F ya Boluyê, paşê ji bo Girtîgeha Tîpa D ya Amedê û Tîpa T ya Odemişê hate veguhastin. Di 6ê Îlona 2018an de ji bo Girtîgeha Jimare 1 a Kiriklar hate veguhastin. Bi salan e bi “fermana Wezaretê” de di hucreya yekkesî de tê girtin.
Pirsgirêkên tenduristiyê yên Yildirim yên wekî fitiqa sitû, tansiyona bilind, nexweşiya dil a arteriosklerotîk, KOAH û nexweşiya demaran heye.
Wezîrê Perwerdeyê yê Sûriyeyê Dr. Mihemed Ebdurehman Tirko biryareke nû îmze kir. Li gorî vê biryarê, zimanê kurdî weke zimanekî niştimanî tê qebûlkirin.
Dibistaneke li Rojavayê, Foto: ANHA
Li gorî biryara Wezîrê Perwerdeyê, zimanê kurdî wekî zimanekî niştimanî li tevahiya Sûriyeyê tê qebûlkirin û wê di hemû qonaxên xwendinê de bibe beşek ji mufredata fermî.
Wezareta Perwerdeyê ya Sûriyeyê bi biryareke fermî xwendina zimanê kurdî li dibistanên dewletê û taybet ên li herêmên ku kurd lê dijîn qebûl kir.
Wezîrê Perwerdeyê yê Sûriyeyê Dr. Mihemed Ebdurehman Tirko biryareke nû îmze kir. Li gorî vê biryarê, zimanê kurdî weke zimanekî niştimanî tê qebûlkirin.
Di biryarnameyê de hatiye diyarkirin ku armanca vê gavê parastina mafên çandî û zimanî û xurtkirina cihêrengiya çandî ye. Li gorî xala duyê ya biryarê, xwendekar wê heftane 3 dersên zimanê kurdî bibînin.
Ev ders wê li gel zimanên erebî û ingilîzî werin dayîn û notên zimanê kurdî jî wê liser nota giştî ya dawiya salê werin hesabkirin.
Tevî vê, heftane derseke çalakiyan jî wê bi zimanê kurdî bê dayîn.
Ji bo qonaxa derbasbûnê hêsankarî
Wezareta Perwerdeyê ji bo sala yekem a xwendinê hêsankariyek jî ragihand. Xwendekar dikarin di sala yekem de dersên civaknasî, dîrok, erdnîgarî û felsefeyê li gorî dilê xwe bi erebî an jî bi kurdî bixwînin.
Lê ev mafê hilbijartinê dê tenê ji bo sala yekem a piştî derketina biryarê derbasdar be.
Navenda Niştimanî ya Bipêşxistina Mufredatê hat erkdarkirin ku mufredata zimanê kurdî ji bo hemû qonaxan amade bike.
Şertên ji bo dersdaran
Di xala sêyem a biryarê de mercên ji bo dersdarên ku wê zimanê kurdî bidin hatin eşkerekirin.
Birêvebiriya Perwerdeyê hat erkdarkirin ku kadroyên pêwîst dabîn bike.
Kesên ku zanîngeh an jî peymangehên dersdariyê qedandine û bi kurdî baş dizanin dikarin bibin dersdar.
Di rewşên pêwîst de, kesên ku lîse qedandine û bi kurdî baş dizanin jî dikarin werin erkdarkirin.
Lê belê, ji bo hemû berbijêran şert e ku di ezmûnên nivîskî û devkî yên zimanê kurdî de bi ser bikevin.
Di dema Baasê de qedexe bû
Di serdema rêveberiya Baasê de kurdî bi her awayî qedexe bû. Li dibistanan, li saziyê dewletê kes nikarîbû bi kurdî biaxive. Bi çendîn biryar û qanûnan kurdî ji kar û barên fermî hatibûn derxistin.
Bi vê biryarê re kurdî cara pêşiyê dikeve sîstema perwerdeyê ya fermî. Serokê demkî yê Sûriyeyê Ahmed el Şer’ demeke beê biryarnameyek bi hejmara 13ê weşandibû û kurdî weke zimanê “netewî” binav kiribû. Ev gav yek ji gavên pêvajoya entegrasyona rêveberiya xweser û HSDyê ya bi rêveberiya Şamê re ye ku sal û nîv in berdewam dikin.
Kesên nasnameyên wan nediyar, li Reqayê kurdan direvînin û ji wan pereyên pir dixwazin. Wan dibin cihên ne diyar, îşkenceyê li wan dikin. Ji ber vê rewşê gelek malbatên kurd ji Reqayê bar kirine.
Reqa, piştî ku HSDyê ji destê DAIŞê rüzgar kir, Foto: Hawarnews
Elî Mihemed* demeke berê saet di 11.00ê nîvro de dema ji mala xwe derket, li ber deriyê xwe wesayîteke reş a bê plaqe dît. Çend kes ji wê wesayitê dakevin. Ser û rûyê xwe bi rûpoşan girtibûn û çek di destên wan debûn.
Ji Mihemed xwestin bi wan re biçe. Mihemed bi wan re kete wesayitê û bi rê ketin.
Beriya bi rê bikevin telefon û alavên din ên Elî Mihemed li cih hiştin ango bi xwe re nebirin.
Di meh û nîva dawiyê de nêzîkî 10 kes bi vî rengî li Reqayê, bajarê Sûriyeyê hatin revandin.
Kesên nasnameyên wan nediyar saet di 11.00ê nîvro de diçin ber malên berê diyar kirine, ji wê malê yê mêr direvînin. Dibin bi rojan îşkenceyê li wan dikin û paşê fotografên wan ji malbatên wan re dişînin da ku ji bo wî berdin pereyan bidin.
Dema wan direvînin, ser û çavê wan digirin, wan dixin begaja erebeyê. Bi rojan li wir dihêhin. Paşê dibin cihên nepen. Dest û lingên wan girêdayî, bi rojan birçî dihêlin.
Ew kesên tên revandin, hemû jî kurd in.
Ji bajarê Reqayê du kesên ku bûne şahidên van bûyeran ji niha+ê re diyar kirin ku piştî ev bûyer dest pê kirine kurd ji Reqayê bar dikin. Li gorî herdu kesan armanca revandinê ew e ku kurd li Reqayê nemînin.
Ji ber ewlehiyê wan kesan, nexwestin em navên wan binivîsin. Her weha ji ber heman armancê me navê kesên ku hatine revandin, guherandin.
Piştî serê salê ji sedî 70yê Taxa Kurdan vala bûye
Reqqa li bakurê Sûriyeyê li ser Çemê Firatê dikeve. Bajarekî stratejîk e. 160 kîlometre dikeve rojhilatê Helebê. Dîrokeke wê ya kevn heye. Gelek şaristanî li vir bicih bûne.
Bajar di navbera salên 2014 û 2017an de bû paytexta DAIŞê. Ji ber şer û pevçûnan wêran bû. Di sala 2017an de bi Hêzên Sûriyeya Demokratîk (HSD) bi piştgiriya DYAyê ev der rizgar kir. Ji bo rizgarkirina wê operasyon bi mehan domand. Di encamê de bi hezaran DAIŞê teslîm bûbûn û ew li kampan bicih kiribûn.
Reqa, Foto: Google maps
Heta Kanûna Paşiyê ya 2026an jî di bin kontrola HSDyê de bû. Piştî dawaiya sala 2025an û destpêka sala 2026n hêzên rejîma demkî ya Şamê êrîşî deverên kurdan kirin, di Kanûna Paşiyê ya 2026an de ev dever radestî artêşa hikûmeta demkî hate kirin.
Li gorî serjimêriya sala 2011 û 2012an a beriya serweriya DAIŞê, li Reqqayê nêzî 60 hezar kurd bicih bûn. Piştî şerê Sûriyeyê û serdema DAIŞê, gelek kurdan ji vir bar kirin. Lê piştî HSDyê ew dever bi dest xist, beşek ji wan vegeriyan cih û warên xwe.
Piştî artêşa hikûmeta demkî di destpêka êrîşî deverên kurdan kirin, dîsa kurdan ji vir koç kirin. Bi taybet her du sê rojên destpêka vî şerî, li bajêr kurd neman. Lê paşê dîsa beşek ji wan vegeriyan.
Li gorî zanyariyan li Taqa Kurdan a Reqayê ji sedî 70yî kurdan bar kirine. Li tevahiya Reqayê, beriya niha rêjeya Kurdan ji sedî 40ê bajêr bû. Ji sedî 60 jî ereb bûn. Lê niha ji sedî 5 yan jî 10 kurd mane.
“Dibêjin kurd li vir mêvan in”
Mahmûd Derwîş* piştî hate revandin û bi dana pereyan serbest bû, weke yên din neçar ma û ji Reqayê bar kir. Lewre kesên ew revandin jê re gotin dema tu li vir bimînî em ê te bikujin.
Hinek kes bi revandin û kuştina malbatê tên tirsandin. Dema bar kir xaniyê xwe yê bihayê wî bi 60 cezar dolarî bû, neçar ma û bi 40 cezar dolarî firot.
Çavkaniyeke ku nexwest navê xwe diyar bike got ku hemû kesên koç kirine mal û milkên xwe bi erzanî ji dest xwe derdixin û neçarî koçberiyê dibin.
Çavkaniyeke din diyar kir ku gel dest pê kiriye, genim û cehê xwe, mal û milkê xwe, dikanên xwe, wesayitên xwe difiroşin: “Milet dibêje li şûna canê xwe bidim, bila malê xwe bidim.”
Li gorî nirxandina çavkaniyekê, ew kesên vî karî dikin dibêjin, “Kurd li vir mêvan in” û divê ji vir bar bikin.
Wan serdema rejîma Beasê bibîr xist ku di wê demê de projeye “Kembera erebî” bi pêş ketibû û kesên ereb anîbûn û li cih û warên kurdan bicih kiribûn. Bi vê jî dixwestin demografiya cografiya kurdan biguherînin.
Çavkaniyekê bûyerên li Reqayê pêk tên dişibîne vê projeyê û dibêje ew armanc û ev armanc heman tişt in.
Di nava hefteyek 10 rojan de bi kêmanî telefonî 3 kesan kirine da ku ji Reqayê koç bikin.
Hikûmeta demkî çi dike?
Li gorî zanyariya çavkaniyekê bi tenê komeke yên mirovan direvînin. Lê li gorî çavkaniyeke din du sê kom in.
Tê îdiakirin ku dema tên, xwe weke endamên asayîşê didin nasîn. Ji ber wê jî kes nikare ji wan re tiştekî bibêje.
Her weha bi telefonên ku jimareyên wan xưa nabin an jî bi yên ji derveyî Sûriyeyê telefon dikin.
Dema wan direvînin destpêkê pereyên zêde dixwazin. Ji yek kesên ku hatiye revandin jê 250 hazar dolar xwestine. Hinek kes bi 20 hezar, 30 hazar dolarî karîne xwe rizgar bikin.
Ev pere bi rêya sîstema cereyan a bi navê Sham Cash ve tê şandin ku sîsteme resmî ya Sûriyeyê ye.
Sepana bi navê Sham Cashê, ji bo dabeşkirina mûçeyan, dayîna fatoreyan û veguhastina pereyan bûye rêbaza ku hikûmeta demkî ya Sûriyeyê tercîh dike.
SMEX, saziya mafên dijîtal diparêze di meha Nîsana 2025an de derbarê Sham Cashê de lêkolînek kiriye. Li gorî vê lêkolînê:
Sepana Sham Cash a ku ji bo karmendên dewletê bûye neçarî, di warê ewlehiya dîjîtal de fikarên bilez derdixe holê.
Di meha Rêbendanê de, bi bêdengî ferman ji karmendên Sûriyeyê re hat dayîn ku ji bo girtina mûçeyên xwe sepaneke bi navê “Sham Cash” daxin.
Sepana Sham Cash tenê bi rêya malpera sepanê dikare were daxistin û di firoşgeha iOSê de nîn e. Ev jî tê wê wateyê ku sepan ne ewle ye, ji ber ku sepanên di firoşgehên fermî de cih digirin divê di testên pejirandina ewlehiyê yên tund re derbas bibin.
Nûçeyên medyayê yên di meha Rêbendanê de her wiha nîşan didin ku sepan bi veguhastinên “Bankaya Çam” a li Îdlibê re, ku ofîseke pevguhertina pereyan a li Tirkiyeyê qeydkirî ye û di qada navneteweyî de nayê naskirin, girêdayî ye. Fonên ku bi rêya Sham Cashê tên veguhastin, di Bankaya Navendî ya Sûriyeyê an jî sîstema bankavaniya cîhanî re derbas nabin.
Dema ku gihîşt meha Nîsanê, sepan bû mecbûrî. Lê belê sepan bi xerabûnên teknîkî, têkiliyên darayî yên gumanbar û kêmbûneke fikarbar a şefafiyetê hatiye tohmetkirin. Dema ku bêhêvîtî di nava bikarhêneran de zêde bû, Yekîneya Analîza Edlî ya SMEXê lêkolîn kir bê ka bi rastî çi diqewime.
Pêşvebirê nenas ê li pişt Sham Cashê
Nebûna ti agahiyên vekirî ji raya giştî re derbarê şîrketa li pişt Sham Cashê de, di warê zelalbûn û hesabpirsînê de rê li ber fikarên cidî vedike. Ji ber ku pêşvebirekî naskirî an qeydkirî nîne, di rewşa binpêkirina daneyan, sextekarî an jî wendakirina darayî de saziyek ku bibe berpirsyar nîne.
Di sepanê de her wiha ti nîşaneyên eşkere yên Mercên Bikaranînê, Siyaseta Nepenîtiyê an qada desthilatdariya qanûnî nînin; ev jî serîlêdana li rêyên qanûnî hema bêje nemimkun dike.
Ji ber ku têkiliya Sham Cashê bi şîrketeke rewa an jî piştrastkirî re nîne, protokolên ewlehiyê nayên nirxandin; ev jî rîska xerabkirina amûrên bikarhêneran bi nermalavên xerab (malware) an nermalavên sîxurî (spyware) bi awayekî berçav zêde dike.
Ji ber ku xwediyekî wê yê bi fermî qeydkirî nîne, bikaranîna xirab an firotina daneyên hesas ên bikarhêneran, ku agahiyên kesane, agahiyên darayî û dîroka danûstandinan jî di nav de, nayê şopandin û kontrolkirin.
Çavkaniyan ji niha+ê re diyar kirin ku ger ev rêbaz ji hêla hikûmeta demkî ve hatibe pejirandin, dema ev grup kesekî direvînin û bi rêya vê rêbazê pereyan distînin, hikûmet dikare wan peyda bike.
Komîteyek hatiye avakirin
Li gorî zanyariyan rêveberiya kurdan ji bo vê rewşê komîteyeke ji sê kesan ava kiriye. Ev komîte armanc dike ku vê rewşê bişopîne û pirsgirêkan çareser bike.
Li gorî daneyên komîteyê dane, heta niha 4 hezar malbatên kurd ji Reqayê koç kirine. Beşeke ji wan çûne Kobaniyê. Beşek jî li Hesekê bicih bûne.
Çavkaniyekê destnîşan kir ku hejmara kesên tên revandin, gef li wan tê xwarin û dixwazin koç bikin, ji van hejmarên fermî zêdetir in. Lewre hin kes hene naxwazin navên wan belav bibin û ji ber wê jî behsa revandin an jî gefxwarinê nakin.
*Navên kesên ku hatine revandin ji ber ewlehiyê, hatine guhertin. Fotograf û dîmenên wan kesên ku hatine revandin, ji ber ewlehiyê necatine belavkirin.
Ji bo gerîlayên PKKyê yên di demên cuda de can dane, li Amedê piştî vegirtina konê şînê, bernameya bîranînê pêk hat. Çend dîmen ji roja dawiyê ya şînê û bernameya bîranînê…
Foto: Yekta Armanc Hatipoğlu / niha+
Piştî nav û nasnavên gerîlayên PKKyê yên di demên cuda û li deverên cuda can dane aşkere bûn, li Amed, Mêrdîn, Wan û Stenbolê konên şînê hatin vekirin û bernameyên bîranînê pêk hatin.
Li Amedê jî ji bo 49 gerîlayan li Parka Koşûyolûyê ya Rezanê konê şînê ji bo sê rojan hate vekirin. Piştî wê jî bernameyeke bîranînê pêk hat.
Hevseroka Giştî ya Partiya Herêmên Demokratîk (DBP) Çiğdem Kılıçgün Uçarê got, “Ji ber ku we ev barok mezin kirin, bila serê we bilin be” û sersaxî xwest.
Çetîn Arkaşê ku piştî li Girtîgeha Îmraliyê bi Abdullah Ocalan re ma û tehliye bû diyar kir ku “Ya dihêle ew bibin kesên emir, ne sloganên me ne. Hewceyî bi sloganên tolhildanê nînin. Em ê êdî bi hev re aştî û avakirinê, pêkvejiyanê û rizgarkirina civakî bînin li ser ziman. Em ê ziman, slogan û amûrên dema berê, li gorî serdema nû saz bikin.
Çend dîmen ji roja sêyem a şînê û bernameya bîranînê:
Li Çayirhana Ankarayê, di Nîsana 2025an de jî heman kana madenê hilweşiyabû û di encamê de 14 karker birîndar bûbûn.
Li navçeya Beypazariyê ya bajarê Enqereyê li qada xebatê ya Şirketa Enerjiyê ya Çayirhanê qezayeke madenê rû da û karkerek mir û 12 karker jî birîndar bûn. Ji wan rewşa 4 karkeran giran e.
Walitita Enqereyê li ser bûyerê daxuyaniyek belav kir û da zanîn ku 20 karker birîndar bûne û karkerek jî miriye.
Walîtiyê eşkere kir ku bûyer doh danê êvarê li taxa Hirkatepeyê qewimiye.
Di daxuyaniyê de wiha hat gotin:
“Li gorî tespîtên ewil, li pişt qada xebatê ban herifiye û ji ber zextê karker li derdorê belav bûne. Tîmên cendirme, ewlehî, agirvemirandin, AFAD, UMKE û tîmên tenduristiyê çûn cihê bûyerê. 15 ambulansan birîndar veguhastin nexweşxaneyan. Ji bûyerê 20 welatiyên me bandor bûn û karkerekî madenê mir. Tedawiya birîndaran berdewam dike.”
Walîtiyê her wiha da zanîn ku li ser sedema qezayê dest bi lêpirsînekê hatiye kirin.
Serbijîşkê Nexweşxaneya Dewletê ya Beypazariyê Selahattîn Biçak li ber nexweşxaneyê daxuyanî da rojnamegeran û diyar kir ku birîndarên ku gihîştine nexweşxaneyê li serê xwe ne û rewşa wan tê şopandin.
Li Çayirhana Ankarayê, di Nîsana 2025an de jî heman kana madenê hilweşiyabû û di encamê de 14 karker birîndar bûbûn.
Serokomar Erdoğan pişti yasa îmze kir, li ser hesabê xwe yê medyaya civakî peyamek weşand. Erdoğan bibîr xist ku yase bi dengê 467 parlamenterin hatiye pejirandin û got, bila li ser xêrê be. Piştî ku Erdoğan îmze kir, li gorî yasayê divê Lijneyek were avakirin. Ev lijne wê di 24ê Tebaxê de civîna xwe ya yekem pêk bîne.
Serokomar Recep Tayyip Erdoğan, Foto: X
Serokomar Recep Tayyip Erdoğan, yasaya bi navê “Yasaya Derbarê Piştevaniya Netewî û Bihêzkirina Hevgirtina Civakî de” îmze kir ku di nava civakê de jê re “yasaya çarçoveyê” tê gotin. Piştî ku Erdoğan yasa îmze kir, yasa di Rojnameya Fermî de weşiya.
Di 2024an de Serokê MHPyê Devlet Bahçelî li Parlamentoyê çûbû cem parlamenterên DEM Partiyê silav li wan kiribû û bi destên wan girtibû. Paşê jî di hin civînên koma partiye xwe de bang li Abdullah Ocalan kiribû û xwestibû PKKyê fesx bike û dest ji çıkan berde. Ocalan di 27ê Sibata 2025an de bersiva banga Bahçelî dabû û gotibû ew PKKyê fesx dikin û dest ji çekan berdidin. Pêvajoya navborî bi vî rengî heta roja me hatibû.
Paşê bi tevlêbûn partiyên li Parlamentoyê komîsyonek bi navê Piştevaniya Netewî, Biratî û Demokrasiyê hatibû avakirin. Komîsyon piştî çendîn civînan, çûbû li Girtîgeha Îmraliyê serdana Abdullah Ocalan kiribû û paşê jî raporeke hevbeş ji bo pêvajoyê amade kiribû.
Yasaya navborî jî di encama vê pêvajoyê de hatibû amadekirin û li Meclîsê bi dengê 467 parlamenterin hatibû pejirandin.
Ev yasa piştî ku Saziya Ewlehiyê ya Netewî (MGK) “tespît û teyît bike ku PKKyê xwe fesx kiriye û çekên xwe danîne” wê bikeve meriyetê.
Li gorî hin nirxandinan, çav li rê ye ku ev pêvajo di meha Îlonê yan jî meha Çiriya Pêşiyê de pêk bê. Paşê jî siyasetmedarên kurd ji gelek deveran, gerîlayên PKKyê ji çiyayan werin û girtiyên siyasî ji girtîgehan serbest bibin.
Serokomar Erdoğan pişti yasa îmze kir, li ser hesabê xwe yê medyaya civakî peyamek weşand. Erdoğan bibîr xist ku yase bi dengê 467 parlamenterin hatiye pejirandin û got, bila li ser xêrê be.
Erdoğan di peyama xwe de pejirandina yasayê ya li Meclîsê bi gotina “mînaka lihevkirineke dîrokî” binav kir û diyar kir ku ji bo dahatûyeke biaram, biewle û bihizûr a Tirkiyeyê gaveke girîng e.
Erdoğan ji bo ku beşdarî pêvajoyê bûne destpêkê spasiyeke taybet li hevkarê Rêkeftina Komarî Serokê MHPyê Devlet Bahçelê, koma MHPyê û Serokê Meclîsê Nûman Kurtulmuş kir.
Her weha spasiyên xwe pêşkêşî parlamenterên koma AKPyê, parlamenterên di nava partiyên siyasî yên cuda de digrin jî kir.
Erdoğan di peyama xwe de diyar kir ku pêvajo wê li gorî rêya yasa jê re daniye bi rê ve bibin.
Lijne wê di 24ê Tebaxê de bicive
Li gorî yasayê, divê Lijneyeke ji Wezîrê Dadê, Wezîrê Karûbarên Navxweyî, Wezîrê Karûbarên Derve, Wezîrê Berevaniyê ya Netewî, Sekreterê Giştî yê Serokomariyê, Serokê Rêxistina Istixbaratê ya Netewî û Sekreterê Giştî yê Saziya Ewlehiya Netewî pêk bê ku Serokê wê dê alîkarê Serokwezîr be. Lijne dikare komîsyonan di bin xwe de ava bike û nûnerên wezaret, sazî û yên peywendîdar wezîfedar bike.
Alîkarê Serokomar Cevdet Yilmaz, li ser hesabê xwe yê medyaya civakî peyamek weşand û diyar kir ku piştî weşandina yasayê ya di Rojnameya Fermî de, avabûna Lijneyê jî fermî bûye û ew ê di 24ê Tebaxê de civîna xwe ya yekem li dar bixin.
Piştî ku Saziya Ewlekariya Netewî biryar da û got ku rêxistinê xwe fesx kiriye û çek berdaye û ev biryar di Rojnameya Fermî de hate weşandin, Sazî wê li gorî armancê rewşê binirxîne. Lijne ger pêwîst bibîne dikar di yasayan de guhertinên edlî, îdarî û yasayî pêk bên.
