Category: Çand û Huner

Komên muzîka Kurdî yên ku mohra xwe li salên 90î xistin

7 April 2026 Ferid Demirel

Di sala 1991ê de qedexeya li ser Kurdî hinek sist bû. Ji vê salê û pê de li Stenbolê, bi taybet jî Navenda Çanda Mezopotamyayê ya li Beyoglûyê, ji bo ciwanên Kurd ên bajarvan bû navendeke mûzikeke nû.

“Koma Amed’in Kulîlka Azadî albüm kaseti” — *Kaseta Kulîlka Azadî ya Koma Amed

Salên 1990î li Tirkiyeyê di muzîka kurdî guhertineke gelek mezin pêk hat. Di sala 1991ê de piştî qedexeya li ser Kurdî hinek sist bû, Stenbol bû navenda hilberîna çand û hunera kurdî. Gelek komên di bin banê Navenda Çanda Mezopotamya (NÇM/MKM) yan jî serbixwe, muzîka gelêrî ya kurdî, bi aranjmanên hemdem re ji nû ve şîrove kirin. Di heman demê de civaka dîasporayê ya li Ewropayê jî bi komên mîna Koma Berxwedan re, siyaseteke muzîkê ya cuda pêk de dixist.

Li Tirkiyeyê qedexeya li ser kurdî, bi derbeya leşkerî ya sala 1980î re him li qada civakî him jî li ya taybet her çû berfirehtir bû. Lê di sala 1991ê de ev qedexe hinekî sist bû. Bi vê re Navenda Çanda Mezopotamyayê li Stenbolê vebû û gelek komên muzîkê dest bi kar kirin.

Xeta Demê — Komên Muzîka Kurdî yên Salên 1990î

Li ser mobîlê, xeta demê dikare bi rengekî asoyî (horizontal) were şemitandin.

Komên bibingeh ên ji salên 1980yî ber bi 1990î ve hatin

Koma Berxwedan

Yek ji komên herî girîng ên dîroka muzîka kurdî ye. Di sala 1983yê de li Almanyayê di bin banê Hunerkomê, saziya çand û hunerê ya kurdî de hate avakirin; ev sazî di sala 1994ê de navê xwe guherand û kir, Akademiya Çand û Hunerê ya Kurdî. Endamên komê her diguherîn û bi vî rengî, “komeke vekirî” bû.

Ev koma ku li navendên çanda kurdî yên li Fransa, Almanya û Hollandayê belav bû, xebatên herî berfireh ên lêkolîn û parastina muzîka gelerî ya kurdî pêk anîn. Albûmên ku di salên 1990î de derxistin, bi rêyên qaçax derbasî Tirkiyeyê bûn û bi rêya kasetên ku ji ser sînor dihatin veguhestin gihîştin girseyên berfireh. Komê di sala 2019an de belavbûna xwe ragihandibû. Lê di çend rojên borî de bi daxuyaniyekê diyar kir ku ew ê dîsa dest bi xebatên xwe bikin.

Damezrandin: 1983, Almanya

Albûmên bijartî: Dilan (1985), Botan (1987), Newroz (1989), Amed (1991)

Qada xebatê: Almanya, Fransa, Hollanda; li Tirkiyeyê qedexe ye

Stranên berbiçav: Lê Amedê, Oy Kurdistan, Herne Pêş, Newroz

Koma Dengê Azadî

Koma ku di sala 1990î de li Stenbolê di bin pêşengiya Hakan Ener de hat avakirin, bû yek ji komên muzîka kurdî yên herî populer û herî demdirêj ên salên 1990î. Komê dengekî resen afirand û bang li ciwanên kurd ên bajêr dikir. Şêwazê ku muzîka gelerî ya kevneşop bi şêweyên wekî funk, funk-jazz û rock’n roll re têkel dikir. Ev şêwaz ji bo wê demê tiştekî bi temamî nû bû. Amûrên rojhilatî yên wekî tembûr, duduk û mey bi gîtar û trompetê anîn cem hev.

Komê strana “Bella Ciao“ (Çaw Bella) bi kurdî xist repertuara xwe. Her çar albûmên wan di serdemekê de ji aliyê dewletê ve hatin qedexekirin. Tevî qedexeyan, bi sed hezaran kopyayên albûmên wan hatin firotin. Komê li Almanya, Belçîka, Hollanda û Yekîtiya Yekbûyî (UK) xebatên xwe yên konseran bi daxwazeke mezin domandin.

Stranên wekî “Selîmo”, “Hat karwanê Helebê”, “Lo şivano” û “Roj roja me ye” gihîştin asta îkonên çandî û heta roja me bi dehan caran ji nû ve hatin şîrovekirin. Di demên dawî de strana wan a bi navê “Çavên me sondxwarîne” gelekî populer bû.

Damezrandin: 1990, Stenbol

Album: Hêvî (1991), Em Azadîxwaz in (1993), Welatê min/Roj wê bê (1995), Fedî (1998)

Şêwe: Funk-caz, rock’n’roll, folk

Weşanger: Ses Plak

Komên bi Navenda Çanda Mezopotamyayê ve girêdayî

Navenda Çanda Mezopotamyayê (NÇM), piştî sistkirina qedexeya li ser zimanê kurdî di sala 1991ê de, li Beyoglûya Stenbolê hat avakirin. Ev sazî veguherî navenda hilberîna çanda kurdî. Di bin banê wê de gelek komên muzîkê hewandin. Piraniya komên muzîkê bi heman studio, tonmaister, aranjör û muzîkjenên qeydê re xebitîn. Vê hevkariyê, yekitî û karakterekî taybet da dengê muzîka wê serdemê.

Nexşe — Navendên muzîkê û gera kasetan

Sînor şematîk in û statûyên polîtîk nîşan nadin.

Koma Amed

Di sala 1988an de li Enqereyê ji aliyê xwendekarên fakulteya bijîşkiyê ve hat avakirin. Di nav avakaran de, xwendekarê Hacettepeyê yê ji Rojavayê Kurdistanê Evdilmelik Şêxbekir (Melek) derdiket pêş. Di qonaxa avabûnê de ji bo dîtina studiyoyeke ku muzîka kurdî çêbike, gelek zehmetî kişandin. Di sala 1993yan de derbasî Stenbolê bûn û dest bi xebatên xwe yên li gel NÇMê kirin.

Komê, senteza folk-jazzê bi nêzîkatiyeke ceribandinî (eksperîmental) pêk anî û ji qalibên muzîka gelerî ya kevneşop derket. Di albûma yekem de adaptasyona kurdî ya “Bella Ciao” ya bi navê “Çaw Bella” cih girt. Ev veguherîn ji aliyê Şêxbekir ve hat kirin. Albûma Dergûşê ji 400.000î zêdetir hatiye firotin û belavkirin. Wezîrê Karên Derve yê wê demê Îsmail Cem, ev albûm diyarî hevpostên xwe yên Yekitiya Ewropayê (YE) kir û bi vî rengî îdia kir ku “kurdî ne qedexe ye”.

Damezrandin: 1988, Enqere

Albûm: Kulîlka Azadî (1990), Agir û Mirov, Dergûş (1997)

Şêwazê Muzîkê: Folk-jazz, muzîka gelerî ya ceribandinî

Piştî Koma Dengê Azadî û Koma Amed: Çar Newa

Piştî belavbûna Koma Amedê, hinek ji endamên komê hatin cem hev û Çar Newa ava kir. Hejmara “çar” a di navê komê de, rasterast amajeyê bi vê çîroka avabûnê dike. Komê di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de xebatên xwe meşandin.

Komê hewl da ku li ser mîrateya folk-jazz a Koma Amedê dengê xwe ava bike û zimanê muzîkê yê formasyona berê domand.

Damezrandin: Dawiya salên 1990î, Stenbol

Reh û Kok: Berdewamiya Koma Amedê

Serdem: Dawiya salên 1990î, destpêka salên 2000î

Koma Rewşen

Ev kom di nava dîroka muzîkê de wekî yekemîn koma rockê ya bi kurdî ya li Tirkiyeyê tê qebûlkirin. Komê di bin banê NÇMê de xebatên xwe dimeşandin û bi vê helwesta xwe ya pêşeng, di nav deryaya muzîka kurdî ya wê serdemê de xwedî cihêrengiyeke resen bû.

Koma Rewşen ku têgeha formasyona rockê bi gotinên kurdî û motîfên gelerî re anî cem hev, bi performansên xwe yên zindî yên di derdorên xwendekaran û çalakiyên NÇMê de hat naskirin.

Girîngî: Yekemîn koma rockê ya bi Kurdî li Tirkiyeyê

Têkilî: NÇM (Navenda Çanda Mezopotamyayê), Stenbol

Serdem: Serê salên 1990î heta nîvê wan salan

Koma Asmîn

Komeke muzîkê ye ku tenê ji jinan pêk dihat. Di derdora muzîka kurdî ya wê serdemê de bi vê taybetmendiya xwe xwedî cihekî resen e. Hem ji aliyê zayendî hem jî ji aliyê nasnameya çandî ve giraniyeke sembolîk a cuda hildigirt.

Koma Asmîn ku di heman serdemê de bi komên din ên NÇMê re çalak bû, di qada giştî de piştgirî da xuyabûna dengê jina kurd.

Pêkhate: Tenê endamên jin

Têkilî: NÇMê, Tirkiye

Serdem: Salên 1990î

Agirê Jiyan

Yek ji komên herî berbiçav ên salên 1990î ye. Di nav hewildana veguhastina muzîka kurdî ji bo zemînekî nûjen û populer de, xeteke resen bi pêş xist. Di bin banê NÇMyê de xebatên xwe meşandin. Bi komên din ên wê serdemê re heman studio û tîma teknîkî parve kirin.

Kom bi taybetî bi melodiyên xwe yên dansê û bi strukturê xwe yê rîtmê tê naskirin. Di çavkaniyan de navê komê gelek caran li gel Koma Çiya, Koma Azad û Koma Amedê derbas dibe.

Albûma Bijartî: Adarê (1995)

Şêwazê Muzîkê: Muzîka gelerî ya Kurdî ya nûjen, dans

Serdem: Serê salên 1990î – dawiya wan salan

Koma Çiya

Yek ji komên ku di bin banê NÇMyê de xebatên xwe meşandine. Koma Çiya ku di hilberîna muzîka kurdî ya wê serdemê de bi rengekî domdar di qeydan de cih girt, li gel wan komên ku xwedî heman temayên siyasî û heman têgihiştina dengî ne, tê bibîranîn.

Kom bi albûma xwe ya bi navê Dîlana Bêsînor tê naskirin.

Albûma Bijartî: Dîlana Bêsînor (1998, Kom Müzik)

Têkilî: NÇM (Navenda Çanda Mezopotamyayê), Stenbol

Koma Rojhilat

Wekî yek ji komên sereke yên NÇM’ê, di salên 1990î de li Stenbolê hilberîna muzîkê kir. Albûma wan a bi navê Mezrabotanim Ez ku di sala 1997an de bi etîketa Kom Müzikê derçû, berhema wan a bingehîn e ku ketiye qeydan.

Albûma Bijartî: Mezrabotanim Ez (1997, Kom Müzik)

Têkilî: NÇM, Stenbol

Koma Azad

Yek ji wan komên hatiye belgekirin ku hem li Tirkiyeyê hem jî li diyasporayê xebatên xwe meşandine. Navê komê ji aliyê şêwazê muzîkê ve, li gel navê Koma Azadî û Koma Dengê Kawa tê bibîranîn.

Kom di heman serdemê de bi komên bi ser NÇMyê re çalak bû. Ji aliyê temayên siyasî û ji nû ve şîrovekirina muzîka gelerî ve, xwedî estetîkeke hevpar bû.

Komên din ên heman serdemê

Vengê Sodirî

Komeke ku di muzîka Kurdî ya wê serdemê de xwedî cihekî resen e. Tenê bi muzîka Zazakî (Kirmanckî) hilberîn kir û bi nêzîkatiyeke ceribandinî (eksperîmental) xebitî. Gava ev her du taybetmendî bi hev re werin nirxandin, tê dîtin ku di nav komên wê serdemê de di cihekî kêmpeyda de ye.

Ziman: Zazakî (berevajî komên din ên li Tirkiyeyê)

Nêzîkatiya Muzîkê: Ceribandinî

Serdem: Salên 1990î

Gulên Mezrabotan

Yek ji komên herî balkêş û neasayî yên muzîka kurdî ya wê serdemê ye. Hemû endamên komê ji zarokan pêk dihatin. Di pêvajoya veguhastina nasnameya çandî ya kurdî ji bo nifşên nû de, roleke sembolîk girt ser milê xwe.

Tevlêkirina nifşê zarokan rasterast di nav hilberîna muzîka kurdî de, hewildaneke wisa ye ku di wê serdemê de bêhempa ye.

Pêkhate: Hemû endam ji zarokan pêk tên

Têkilî: Tirkiye

Serdem: Salên 1990î

Koma Gulên Xerzan

Koma ku navê xwe ji herêma Xerzanê ya Êlihê digire, di muzîka kurdî ya salên 90î de rehên folklorîk û gotinên polîtîk gihandin hev. Muzîka wan a ku bi rêya çanda kasetan belav bû, temayên wekî nasname, sirgûn û berxwedan dihewand. Navê komê bi hunermendên wekî Rojda û Çiya re bûye yek.

Komeke pêşek a di axa Sowyetan de

Kome Wetan

Her çend girîngiya wê ya dîrokî heta salên 1990î dirêj bibe jî, ev koma ku di sala 1973an de li Tiblîsa Sovyetê hat avakirin, xwediyê unvana yekemîn koma rockê ya Kurdî ya cîhanê ye. Kadroya komê ji sê kurdên êzîdî û ermeniyekî pêk dihat. Pêşengê komê Kerem Gerdenzerî li Tiblîsê ji dayik bibû û koka malbata wî digihîşt Qers û Wanê. Komê bi piştgiriya dewleta Sowyetê statûya “koma vokal-enstrûman” girt û di televizyonên dewletê û festîvalan de cih girt.

Di sala 1979an de demoyên (qeydên ceribandinê) xwe tomar kirin. Tekane albûma wan a bi navê Bayê Payizê, di sala 1989an de karibû were weşandin. Ev berhema ku helbesta kurdî bi rocka klasîk, destpêkên psîkedelîk û berhemên dengbêjên herêmê re dikir yek, di salên 1990î de di nav muzîkjenên kurd ên li Tirkiyeyê de rastî eleqeyeke mezin hat û ji aliyê gelek koman ve wekî çavkanî hat qebûlkirin.

Damezrandin: 1973, Tiblîs (YKSS/SSCB)

Albûm: Bayê Payizê (1989)

Şêwazê Muzîkê: Helbesta Kurdî + Rock, Psîkedelîk

Girîngî: Yekemîn koma rockê ya Kurdî li cîhanê

*Nexşe û timeline bi alîkariya amûra hişê çêkirî, Claude ve hatiye amadekirin.

Bila Cejna Akîtuyê pîroz be!

2 April 20261 April 2026

Îro Cejna Akîtoyê ango sersala nû ya Babilî (6776) ye ku tê wateya hatina biharê. Asûr, Suryan û Keldan di her 1ê Nîsanê de cejna Akîtû pîroz dikin.

Bila Cejna Akîtû a gelên Asûr, Keldan û Sûryaniyan pîroz be!

Di salnameya Aşûriyan de cejna Akîtû di 1ê Nîsanê de tê pîrozkirin û merasîmên pîrozbahiyan çend rojan berdewam dikin. Di şaristaniyên kevnar de pîrozbahiyên cejna Akîtû 12 rojan didomin. Di her rojekê de merasîmên taybet ku sembola jiyaneke nû û serkeftina li hember tarîtiyê ne, têne lidarxistin.

Roja 1ê Nîsanê gelên Asûr, Suryan û Keldan li herêmên ku lê dijîn, cejna Akîtû pêşwazî dikin. Li stargehên Mezopotamyayê merasîmên olî li dar dixin. Di merasîman de diyar dikin ku qencî li hember kaos û şer bi ser dikeve. Suryan, Keldan û Asûrî bi rêya cejna Akîtû çanda xwe diparêzin.

Di cejnê de malbat xwarinên xwe yên kevnar amade dikin û li hev kom dibin û bi hev re xwarinê dixwin.

Cejna Akîtû ku weke yek ji cejnên herî kevn ên cîhanê tê qebûlkirin, li xaka berhemdar a Mezopotamyayê destpê kir, hezaran salî ji aliyê şaristaniyên cuda ve hate pîrozkirin û bi vî rengî gihîşt vê serdemê.

Ev cejna ku tê wateya hatina biharê, geşbûna xwezayê û destpêkirina sala nû, bi taybetî ji bo civakên Asûrî, Suryanî û Keldanî nîşaneya nasnameyeke çandî ye.

Mezopotamya û Akîto

Cejna Ekîto digihêje heta Sumeran ku yek ji şaristaniyên herî kevn ên dîrokê ye. Ekîto ji festîvala Zagmûkê destpê kir ku bi Sumerî tê wateya destpêka salê. Piştre di nava şaristaniyên Akad, Babîl û Asûran de hate pêşvebirin û veguherî kevneşopiyeke welê ku weke ekînoya biharê (dawiya adar, destpêka nîsanê) tê pîrozkirin. Ev cejna ku girêdayî jiyana civakên çandinî yên Mezopotamyayê destpê kir, bi armanca pîrozkirina destpêka çandiniya zad û jinûve geşbûna xwezayê dihate lidarxistin.

Li Babîlê Ekîto festîvalek bû ku 12 rojan dewam dikir û di roja destpêkê ya meha Nîsanê de jî digihîşt asta herî bilind. Di vê demê de ‘Destana Enûma Elîş’ ya xwedayê sereke yê Babîlê Mardûk li perestgehan dihate xwendin, bi rîtuelan pergala gerdûnê ji nû ve dihate zindîkirin. Qral li pêşberî xwedayan lêborîn bi navê gel dixwestin, li perestgehan dua dihate kirin û peykerên xweda li perestgeha Ekîto (Bît Akîtî) ya li kêleka çem dihate bicihkirin. Ev merasîm nîşaneya wê yekê bûn ku xweda ji alema binê erdê derdiket û bi biharê re vedigeriya ser rûyê erdê.

Li nava Asûran jî festîval ji bo rûmeta xwedayê şer Aşûr dihate pîrozkirin. Li derveyî sûrên bajêr li ‘Malên Ekîto’ yên taybet merasîm dihatin lidarxistin.

Cejna Ekîto piştî hilweşîna şaristaniyên Mezopotamyayê jî dewam kir. Di serdemên Împaratoriya Seleukos (BZ 312-63) û Împaratoriya Roma pîrozbahiyan dewam kirin. Mînak Împaratorê Romayê Elagabalus ê bi eslê xwe ji Sûriyeyê (PZ 218-222) ev cejn gihand Îtalyayê û bi navê Xweda Elagabal pîrozbahî lidar xist. Lê belê belavbûna Xiristiyaniyê û tevlîheviya siyasî ya li Mezopotamyayê belavbûna Ekîto hinekî rawestand. Li gel vê yekê jî civakên Asûrî, Suryanî û Keldanî ev kevneşopiya qedîm ji bîr nekirin. Ev civakên ku ji gelên xwecihî yên Mezopotamyayê ne, Ekîto weke cejna biharê û sala nû parastin.

Lê belê di sedsala 20’î de bi taybetî jî ji ber Qirkirina Seyfo ya 1915 û şerê li Rojhilata Navîn Asûrî, Keldanî û Suryanî neçar man ku bi giranî ji vê xakê koç bikin. Vê dîasporayê sînorên cografî yê Ekîto berfireh kir û ruhê cejnê gihand asteke gerdûnî. Li Tirkiyeyê Cejna Ekîto li nava civaka Suryanî weke kevneşopiyekê ma ku salên dûr û dirêj bi bêdengî bê pîrozkirin. Di sedsala 20’î de bi hinceta ‘ewlekariyê’ destûr nehate dayin ku bi rengekî fermî bê pîrozkirin û ev cejn bi giranî li nava malan, yan jî li nava civatên biçûk bi rengekî veşartî hate pîrozkirin.

Akîto, Sembola hêviyê ye

Di serdema heyî de Cejna Ekîto ji aliyê gelên Asûrî, Keldanî û Suryanî ve li çar aliyên cîhanê bi coş tê pîrozkirin. Li Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê jî bi heman coşê tê pêşwazîkirin. Pîrozbahî berevajî festîvalên ji 12 rojan ên dema antîk, bi giranî rojekê tê kirin. Di vê cejnê de mirov 1’ê Nîsanê li hev kom dibin û geşbûna xwezayê silav dikin. Kincên neteweyî yên kevneşop li xwe dikin, bi zimanê xwe yê dayikê distirên, govendê digerînin û li qadên xwezayî şahiyan lidar dixin.

Li hin herêman jî jin ji kulîlkan çelengê çêdikin û bi deriyê mala xwe ve dikin. Ev kevneşopiya ku weke ‘Deqna Nîssan’ (Riyê Nîsanê) jî tê naskirin, nîşaneya berhemdariya biharê ye. Ekîto nîşaneya hêvî û piştevaniya civakî ye. Li gel şerê li Rojhilata Navîn jî hêzeke ku gelan dike yek.

Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê Cejna Ekîto weke betlaneya fermî nas dike. Beriya cejnê amadekarî ji aliyê Partiya Yekîtiya Suryanî ve tê birêxistinkirin. Di nava van amadekariyan de diyarkirina bernameyên çalakiyan, xemilandina qadan, birêxistinkirina qadên pîrozbahiyê yên giştî hene. Ekîto wê îsal di 1ê Nîsanê de li gundê Girşêran ê Tirbespiyê, gundê Werdiyat ê Til Temirê û gundê Hekmiyê yê Dêrikê bê pîrozkirin.

*Fotograf: ANHA

Hejmara 95em a Kovara Bîrnebûnê derket

30 March 2026

Di hejmara 95an a Kovara Bîrnebûnê de gotar, hevpeyvîn, çîrok û helbest hene. Bîrnebûn bi berga Newrozê li ber destê xwêneran e.

Kovara Bîrnebûnê 29 sal in wek arşîveke zindî ya dîrok, çand, folklor û zimanê Kurdên Anatoliya Navîn kar dike. Ev hejmar jî bi rengê Newrozê li ber çavên xwendevanan bû.

Di 9ê Adarê de helbestvanê ji Herêma Kurdistanê Rafiq Sabir, di 10ê Adarê de helbestvanê ji Rojava Ehmed Huseynî û di 11ê Adarê de siyasetmedarê Rojava yê navdar Salih Müslim jiyana xwe ji dest dan. Edîtor Alî Çiftçî di gotara xwe ya destpêkê de van windahiyên giran bi bîr tîne.

Ji gotara Alî Çiftçî ya destpêkê

“Bihar a pêşîn, meha Adarê, destpêka biharê; mixabin di van salên dawî her bi xemên giran dagirtî ye. Komkujiyên wekî Helebçeyê jî di vê mehê de qewimîne. Îsal me du helbestvan Rafiq Sabir ji Başûr û Ehmed Huseynî ji Rojava û siyasetmedar Salih Müslim winda kirin.

Bi boneya Newroza 2026’an, kovara Bîrnebûn bi bernameyeke dewlemend û pirreng derdikeve pêşiya xwendevanan. Ev hejmar, wek ronahiyek di nav tarîtiya demê de, dengê bîranîn, berxwedan û çandê ye. Di vê hejmarê de em bîranînên dîrokî û civakî yên girîng vedikin: ji komkujiya Helebçeyê bigire heta koça dawî ya kesayetiyên wek M. Emîn Bozarslan, Şewqî Özkan û Ehmed Huseynî. Ev bûyer ne tenê bîranîn in, lê di heman demê de şehadet in ku gelê Kurd di nav şer, zordestî û diyasporayê de jî xwe diparêze, xwe nû dike û berxwedana xwe didomîne.

Bîrnebûn di vê hejmarê de bi nivîskar, helbestvan û lêkolînerên xwe re hewl dide ku wêneyek rast, kûr û pirreng ji jiyana gelê kurd re pêşkêş bike: jiyanek ku di nav dijwariyan de tê meşandin, lê bi hêvî, evîn û afirîneriyê ve berdewam dike. Newroz, wek sembola nûbûn û azadiyê, di vê çarçoveyê de wateyeke hîn kûrtir digire.”

Naveroka Kovarê

Hejmara 95’an bi gotara Alî Çiftçî ya bi sernavê “Ji Bîrnebûnê” vedibe. Alî Çiftçî di heman hejmarê de nivîsên bîranînê yên derbarê Komkujiya Helebçeyê, M. Emîn Bozarslan, Şewqî Özkan û Ehmed Huseynî de amade kiriye û bi Fevzî Genç re jî hevpeyvînek kiriye.

Di nav nivîskarên din ên vê hejmarê de Prof. Dr. Hacî Akman, Hacî Erdogan, Bêrîvan Keskin, Muzaffer Özgür, Seyfî Doğan, Newal Îşcan, Melik Özkan, Mahmûd Lewendî, Bilal Celeplî, Adem Özgür, Esîn Akgûl, Xizan Şîlan, Tahsîn Demîrsoy, Edîp Bakî Canbeg, Mem Xelîkan, Ronî Torînî û Nuh Ateş cih digirin.

Her wiha helbesta M. Emîn Bozarslan a bi navê “Ez xortê kurd im”, nivîsa Celadet Alî Bedirxan a “Were Dotmam” û helbesta Mueyed Teyib a “Ji bo min ba” jî di vê hejmarê de digihêjin xwendevanan.

Derbarê Kovara Bîrnebûnê de

Komek rewşenbîrên Kurdên Anatoliyê li Almanyayê li ser derxistina kovarekê li hev kirin û bi hejmara yekem a Bîrnebûnê di Newroza 1997’an de derketin pêşberî xwendevanên xwe. Kovar ji hejmara duyemîn û pê ve di bin Weşanxaneya APEC’ê li Swêdê dest bi weşanê kir.

Bîrnebûn bi sernavê “kovara hunerî, çandî û lêkolînî ya Kurdên Anatoliyê” tê weşandin. Armanca wê tomarkirina dîrok, civaknasî, etnolojî, folklor û devoka Kurdên Anatoliyê ye; çavkaniyên heta niha venekolînî eşkere kirin û çavkaniyên devkî ji nifşên berê veguhestinê ne. Kovar di çarçoveya prensîba bêalîbûnê de tê çapkirin û yek ji platformên herî girîng ên çandî yên Kurdî ye.

Ji destpêkê heta îro wek Nebî Kesen, Nuh Ateş, Alî Çiftçî, Seyfî Doğan, Fikret Yıldız, Muzaffer Özgür, Mem Xelîkan, Berîvan Keskin, Mehmet Bayrak, Rohat Alakom, Îhsan Türkmen, Mehtab Îdelî, Altun Başaran, Osman Alabay (Curukî), Îrfan Baysal, Bekir Darî, Hacî Erdogan, Vahîd Duran, Amed Tigris, Mahmûd Lewendî, Memê Hilkecikî, Hesenê Metê, Neçîrvan Qilorî, Memê Mala Hine, Prof. Dr. Hacî Akman, Xizan Şîlan, Yusuf Yeşilöz, Yusuf Polat, Ecevit Yıldırım, Memduh Selim, Nesrîn Bayram, Fatoş Koyuncuer, Mîlle Evîndar, Mistoyê Heco, Adem Özgür, S. Erdem, Enes Rojvan, Bilal Celeplî, Hizir Akbîna û gelek kesên din di kovarê de cih girtin.

Muzîkjenê Lubnanî Ahmed Kaabour çû ser dilovaniya xwe

30 March 202630 March 2026

Muzîkjen, bestekar û lîstikvanê Lubnanî Ahmed Kaabour yek ji sembolên muzîka protest a Ereban bû. Kaabour di 71 saliya xwe de koça dawî kir.

Muzîkjen Ahmed Kaabour roja Pêncşema 26ê Adara 2026an di 71 saliya xwe de koça dawî kir. Kaabourê bi strana xwe ya “Ounadikom” (Bang li we dikim) bûbû yek ji sembolên muzîka protest a Ereban.

Her weha malbata Kaabour ragihand ku nimêja cenazeyê dê îro li Beyrûtê were kirin. Cenaze dê ji Nexweşxaneya Al-Makassed a li Tarik el-Cedideyê bibin Mizgefta Al-Khashoggi û piştre jê wê li paytextê were definkirin.

Serokwezîrê berê yê Libnanê Saad Hariri piştî mirina wî peyameke sersaxiyê parve kir û Kaabour wekî “şopeke geş di rêwîtiya hunerê de” pênase kir. Hariri got ku dê dengê stranên wî her li kolanên Beyrûtê deng bide.

Kaabour ku di heman demê de nivîskarê lîstikan û fîgurekî girîng ê jiyana çandî ya Lubnanê bû. Di sala 1978an de li Zanîngeha Libnanê dest bi Beşa Şanoyê ya Enstîtuya Hunerên Bedew kir û bi dîplomaya şanoyê mezun bû.

Her weha di kariyera xwe ya lîstikvaniyê de jî serketî bû û di fîlma bi navê Carlos de weke karakterê Wadih Haddad, ku yek ji serokên Bereya Rizgariya Gel a Filistinê (FHKC) ye, cih girt.

Kaabour di tevahiya jiyana xwe ya hunerî de berhemên xwe ji bo Filistinê hilberand û ji ber vê yekê gelek caran weke Filistinî dihat zanîn.

Wî ji başûr heta bakurê Libnanê, li Ewropayê û li seranserê cîhana Erebî bi sedan konser dan. Kaabour di tevahiya jiyana xwe ya hunerê de ji bo Filistîn û doza Filistinê berhem hilberand.

Derbarê Ehmad Kaabourî de

Kaabour di sala 1955an de li Beyrûtê ji dayik bû. Bavê wî Mahmoud al-Rashidi kemanjenekî navdar û ji pêşengên enstrûmanjenên nifşê xwe bû. Ciwaniya Kaabour di salên Şerê Navxweyî yê Libnanê de derbas bû; ev serdem bû sedem ku hem zimanê wî yê hunerî û hem jî nêrîna wî ya polîtîk şêwe bigire.

Li gorî L’Orient Todayê, ew di salên 1980yî de bi hunermendên wekî Ziad Rahbani, Fayek Hmaysi, Yaacoub Shedrawi û Rabih Mroueh re xebitî ye.

Berhema wî ya herî naskirî ‘Ounadikom’ (Ez bang li we dikim), ji helbesta helbestvanê Filistinî Tawfiq Ziad a sala 1966an hat amadekirin û di demeke kurt de bû wekî marşekê ji bo hemû cîhana Erebî.”

Berhemên wî yên ku behsa koçberiya bi darê zorê, şer, sirgûn, nasname û windahiyan dikirin, hestên şînê û berxwedanê gihandin gelek nifşan.

Di Roja Şanoyê de rewşa şanoya Kurdî çawa ye?

30 March 202627 March 2026 Ferid Demirel

Berfîn Emektarê bal kişand ser xuyakirina şanoya kurdî, Mîrza Metînî jî sedemên şert û mercên şanoyên Kurdî tê de kar dikin û pêşniyarên xwe anî ziman.

Don Kîxot / Şanoya Bajêr a Amedê

Îro 27ê Adarê Roja Şanoyan a Cîhanî ye. Li hemû deverên cîhanê, komên şanoyan û şanoger vê rojê pîroz dikin û balê dikişînin ser girîngiya rola şanoyê ya di civakan de. Şanogerên kurd jî weke her şanogerên cîhanê hewl didin her sal û her demsalê bi lîstikên nû yên şanoyan derkevin pêşberî temaşevanan. Ji ber gelek sert û mercên zahmet li Bakur û Tirkiyeyê, şanogerên kurd bi salan e karên xwe bi reng û şêweyên cuda dimeşînin. Bi taybet jî rewşa siyasî ya Tirkiyeyê û Bakur bandorê li karên wan dikin. Sansur herî zêde tişta ku ew li beramberî wê têdikoşin. Ji ber ku bi kurdî dilîzin, lîstikên wan gelek caran tên qedexekirin û astengkirin.

Şanoya Bajêr a Amedê ku niha di bin banê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê de weke Şanoya Bajêr kar dike, Yeni Sahne, Şermola Performans, Tiyatro Rîtuel, Teatra Ba, Şaneşîn Performans, Teatr Sî, Teatra Jiyana Nû, ŞanoGel, Şa Performans, û çendên din li Tirkiyeyê û Bakur hewl didin şanoyê bi Kurdî bikin. Beriya çend salan ev komên şanoyê bi lîstikên cuda cuda derdiketin pêşberî temaşevanan. Lê du sê salên dawiyê de weke performansa van koman hinekî ketiye. Hinek kom ev demeke ne zêde aktîf in. Hinek ji wan jî digel aktîf in kar û barên wan zêde nayên dîtin. Me ji du şanogerên kurd, Endama Şanoya Bajêr a Amedê Berfîn Emektar û şanoger û derhênerê şanoyê Mîrza Metîn pirsî bê ka gelo rewş weke ku me li jor nîşan daye yan jî berovajî wê ye.

Emektar: Kar û barên me berdewam in

Endama Şanoya Bajêr a Amedê Berfîn Emektar her çend ku nafikire komên şanoyê yên kurdî ne zêde aktîf in û berovajî wê ew aktîf in lê dibêje, dibe ku nikarin zêde dengê xwe bidin bihîstin:

“Gelo bi rastî jî di van çend salên dawiyê de şanoya kurdî ne zêde aktîf e? Bi qasî ez dibînim ji hêla berhemdariyê ve tiştek neguheriye. Ez dikarim li ser navê Şanoya Bajêr a Amedê û şanoyên Êlih û Mêrdînê vî tiştî bibêjim. Repertûara me heman e, hê karên baştir, ez nebêjim baştir lê profesyoneltir berdewam dikin. Yanî festîvalên xwe çêdikin. Lê ez dibêjim digel ewqas karî şanoyên kurdî nikarin dengê xwe zêde derxin û karên xwe bidin bihîstin. Dibe ji ber vê rewşê, wisa tê ku şanoyên kurdî zêde kar nakin.”

Metîn: Şanoya Kurdî ne tenê karê şanogeran e

Şanoger û derhênerê şanoyê Mîrza Metîn jî balê dikişîne ser şert û mercên ku şanogerên Kurd tê de ne û sedema van sert û mercan û her weha pêşniyarên derketina ji van sert û mercan diyar dike:

“Divê em fêhm bikin ku şanoya kurdî ne tenê karê şanogerên kurd e. Bê piştgirî, bê patronajî, bê sponsorî û bê polîtîkayeke çandî-hunerî ya neteweyî ne pêkan e û ne realîst e ku kom û şanogerên kurd ezmûneke domdar û demdirêj; her wiha estetîk, form û modelên mayînde biafirînin. Berî her tiştî rêxistineke/komxebateke sivîl, pirreng û çalak ji bo şanoya kurdî lazim e ku pirsgirêk û pêdiviyên şanoya kurdî yên bingehîn diyar bike û li ser wan xalan bixebite, ji bo geşedaneke demdirêj. Şanoya kurdî ne tenê huner e; her wiha berxwedaneke avaker a neteweya kurd e. Baş dibe, heke her cure şanoya kurdî qîmet bibîne û cudahiyên estetîkî, îdeolojîk û partîzanî nebin pirsgirêk. Baş dibe geşedaneke çêbe di qada nivîskî û rexneyî de ji bo ku em bikaribin başî û kêmasiyên xwe bibînin. Baş dibe qada perwerdehiya şanoyê xurt bibe da ku canik û camêrên taze werin hewariya yên westiyayî û vîzyonên nû biafirînin. Baş dibe şaredarî, sazî, dezgeh û karsazên kurdan şanogerên me îstihdam bikin da ku hewldanên şexsî û îdealîst neşkên. Baş dibe şanogerên xwedî îmtiyaz ji bo yên bêîmtiyaz jî di nav hewldanekê de bin. Tu tişt nebû? Nexwe, baş dibe em ji bo aborî-polîtîkaya vî karî rê û rêbazan bibînin. Heke na, em ê 35 salên din jî, geh rabin û geh bikevin, geh çalak bin û geh bitengijin û wisa jî xwe dubare bikin. Erê, bi min, em xwe dubare dikin. Qet nebe, ez xwe dubare dikim. Ev 32 sal in ez di nav şanoya kurdî de me, hêj jî difikirim meha pêşiya me ez ê kirêya mala xwe çawa bidim. Gelo ev serkeftinek e an binkeftinek e?”