Konferans dê li Navenda Çandê ya Cem Karaca ya li navçeya Bakirkoya Stenbolê di 13-14ê Hezîranê de bê lidarxistin.
Bernameya “Konferansa di Sedsaliya Duyemîn de Veguherîne Komara Demokratîk” a ku dê li Stenbolê di 13-14ê Hezîranê de bê lidarxistin diyar bû.
Konferans dê li Navenda Çandê ya Cem Karaca ku li Bakirkoyê, navçeya Stenbolê ye were birêvebirin. Di konferansê de wê siyasetmedar, rewşenbîr, hunermend û akademîsyen li ser mijarên weke pirsgirêka Kurd û veguherîna komarê bi axivin.
Kesên ku îmzeya wan li bin metna bangawaziya konferansê bûn ev in:
Mijara sereke ya konferansê di sedsala duyemîn de avakirina komara demorkatîk e. Di çarçoveya vê sernavê de, raborî û pêşeroja pirsgirêka Kurd, pêşniyarên ji bo çaresiyê dê bên gotûbêjkirin. Herwiha dê hemwelatiya wekhev û pergalek demokratîk bê nîqaşkirin.
Bernameya konferansê weha ye:
13ê Hezîranê
Axêverên destpêkê: Gulten Kişanak û Riza Turmen
Axêverên vexwendî: Burhan Sonmez (Vekirina Pencerek bo Dadahtûyê)
Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Kurdistanê ji ber li Îranê darvekirin û êrîşên li ser hêzên kurdî berdewam dikin bang li raya giştî ya navnetewî kir ku “zextên pirtir bixin ser rejîmê û pêwendiyên dîplomatîk ên li gel wê ragirin.”
Êrîşên Îranê yên li ser partiyên kurdî
Piştî şerê 28ê Sibatê yê di navbera Îsraîl-DYA û Îranê de, hevdîtinên agirbestê di navbera van hêzan de destpêkiribûn û di 7ê Nîsanê de agirbest hatibû ragihandin. Ev agirbest heta îro berdewam e.
Lê di demeke wiha de, rêveberiya dewleta Îranê, dest ji darvekirinên kurdan û mixalifên din ên rejîma Îranê û êrîşên li ser hêzên kurdî berdewam dikin..
Ji ber vê rewşê Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Kurdistana Îranê daxuyaniyeke nivîskî weşand.
Hevbendiyê di daxuyaniya xwe de diyar kir ku “Dezgeha tepeserkirinê ya Komara Îslamî, ji bo veşartina şikestên xwe yên siyasî, leşkerî û ewlehiyê, pêleke nû ya îdamkirina girtiyên siyasî li Îranê, bi taybetî li Rojhilatê Kurdistanê dest pê kiriye.”
Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (KDP-Î), Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê (PJAK), Partiya Azadiya Kurdistanê (PAK), Komela Xebatkarên Kurdistana Îranê û Rêxistina Têkoşîna Kurdistana Îranê (Xebat) di 22ê Sibata 2026an de Hevpeymaniya Hêzên Siyasî yên Kurdistana Îranê damezrandin.
Hevpeymanî armanc dike ku ji bo hilweşandina Komara Îslamî ya Îranê têbikoşe, mafê çarenivîsê yê gelê Kurd bi cih bîne û li Rojhilatê avahiyeke demokratîk û neteweyî saz bike ku xwe dispêre îradeya siyasî ya netewa Kurd.
Hevpeymanî di demeke wisa de ava bû ku Îranê navendên partiyên Kurdan li Başûrê Kurdistanê bi fûze û dronan dikir armanc. Hevpeymanî, hewldana dîrokî ya yekîtiyê ya tevgera siyasî ya Rojhilatê ku bi dehsalan perçebûyî ma, xurt û berbiçav dike. Partiya Komela ya di bin serokatiya Abdullah Mohtadî de, destpêkê neket nava hevpeymaniyê. Lê di 4ê Adara 2026an de beşdarî hevpeymaniyê bû.
Hevbendiyê darvekirin û êrîşên nû bi gotina “pêla nû ya tepeserî û zordariyê ya li dijî têkoşerên azadîxwaz bi taybetî di girtîgehan de” binav kir û got ku “ev ne bûyereke asayî ye û divî neyê hiştin ku wekî tiştekî normal bê dîtin. Ew îdam û kuştinên siyasî, komkujiyeke rêkxistî ne û ji bo hemûyan eşkere ye ku Komara Îslamî van îdaman ji bo tirsandina zêdetir a civakê û wekî mertalekê ji bo mayîna xwe ya di desthilatê de bi kar tîne.”
Di daxuyaniyê de bal kişand ser êrîşên li dijî partiyên siyasî yên li Herêma Kurdistanê û wiha berdewam kir:
“Tepeserkirin û îdamên di nava welat de û berdewamiya mûşekbarankirina partiyên siyasî yên li Herêma Kurdistanê, di demekê de zêdetir dibin ku rejîm li qada navneteweyî û di şer û aloziyên li gel Amerîka û Îsraîlê de rastî şikestên stratejîk û qelsbûna kûr a ewlehiyê bûye. Lewma, wekî her car, stûyê xwe li bin qeyranan kiriye û li derveyî welat bi afirandina aloziyan û li navxweyê welat jî bi kuştin û zordariya zêdetir hewl dide xwe rizgar bike.”
“Çeka tolhildanê ye”
Daxuyaniya Hevbendiyê bi van gotinan berdewam dike:
“Di heman demê de, berdewamiya tawanên Komara Îslamî, ew jî di dema agirbesteke demkî ya li gel Amerîka û Îsraîlê de, belgeyeke bêguman e ku rejîmê şerê xwe yê li dijî azadîxwazan, mafxwazan û neraziyên navxweyî ne tenê ranewestandiye, belkî hemû derfetan, bi taybetî vê agirbestê jî, ji bo jinavbirina fîzîkî ya neyarên xwe bi kar tîne.
Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Kurdistanê bawer dike ku bilindkirina darên sêdareyê ji bo kesên ku bi tohmetên bêbingeh ên “sîxûriyê” ji bo biyaniyan yan “şerê çekdarî” li dijî rejîmê hatine girtin, di rastiyê de çeka tolhildanê ye li dijî xelkê têkoşer û mafxwaz. Ev rejîma xwînmêj di hemû temenê xwe de hewl daye bi îdamkirina têkoşerên siyasî, berdêla têkoşîn û berxwedanê li dijî desthilata xwe ya hovane zêde bike û mafxwaziya neteweyên Îranê û bizavên siyasî û medenî bitewîne. Lewma divê civaka navneteweyî îdamkirina sedan girtiyan di salekê de li Îranê tenê wekî «binpêkirina mafên mirovan» nebîne; pêwîst e van kiryaran wekî “tawana şer” û “tawana li dijî mirovahiyê” nas bike û helwest û biryarên bi-kereste (pratîk) li dijî van cinayetên rejîmê hebin.
“Biryarên tund li dijî rejîmê derxin”
“Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Kurdistanê herwiha radigihîne ku her dîplomasî, her gotûbêj û her cure agirbestek li gel Komara Îslamî, eger pêşî li zordariya navxweyî ya li Îranê û îdaman û binpêkirina sîstematîk a mafên mirovan ji aliyê vê rejîmê ve negire, ne tenê dibe handan ji bo Komara Îslamî ku berdewam be li ser siyaseta kuştin û qirkirina xelkê azadîxwaz, lê derfetê ji bo dirêjkirina temenê wê rejîma xwînmêj û tepeserker jî çêdike.
Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Kurdistanê daxwazê ji Rêxistina Neteweyên Yekbûyî (NY), Parlamentoya Ewropayê û hikûmetên demokratîk dike ku ji bo rawestandina tawan û cinayetên Komara Îslamî, zextên pirtir bixin ser rejîmê û pêwendiyên dîplomatîk ên li gel wê ragirin. Herwiha pêwîst e pirsa tepeserkirina navxweyî ya li Îranê û îdaman bibe mijareke bingehîn di Encûmena Ewlehiyê ya NY de û biryarên tund li dijî rejîmê bên derxistin. Bêguman, eger berdêla îdaman û zordariya navxweyî li ser Komara Îslamî -çi siyasî û çi aborî- zêde nebe, reftar û siyaseta rejîmê li navxweyê welat nayê guhertin.
Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Kurdistanê herwiha daxwazê ji neteweyên Îranê û partî û aliyên siyasî yên opozîsyona Komara Îslamî dike ku bi yekrêzî û komxebatiya xwe ya di kiryarê de, polîtîkayên rejîmê paşve bixin. Em piştrast in ku xelkê Kurdistanê jî bi rêkxistina pirtir a rêzên xwe û bi têkoşîn û berxwedana xwe, wekî her car bersiva polîtîkayên rejîmê didin.”
Kûpaya Cîhanê ya FIFAyê, ew qada herî mezin û bi prestîj a futbolê ye ku bi milyonan mirovên ji çar aliyê cîhanê tîne cem hev. Ev rêxistina mezin a ku di sala 1930an de dest pê kiriye û ji xeynî Şerê Cîhanê yê Duyemîn her çar salan carekê tê lidarxistin; ne tenê bi şampiyoniyan, her weha bi trajediyên li qadan rû dane, bi golên nayên jibîrkirin, rasthatinên balkêş û bi skandalên ku arasteya dîroka futbolê guhertine, tije ye.
Kaptanê tîma netewî yê Arjantînê Maradona, kûpaya şampinoyayê hildigire, 1986
Kûpaya Cîhanê ya ku îsal wê ji bo 23yemîn car bê lidarxistin, 11ê Hezîranê dest pê dike. Maçên îsal wê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA), Kanada û Meksîkayê werin lîstin.
Di vê turnuvaya herî bi prestîj a futbola cîhanê de, wê serketiyê kûpayê di fînala 19ê Tîrmehê de diyar bibe. Kûpaya Cîhanê ya 2026an, berevajî turnuvaya çar sal berê ya li Qeterê ku 32 tîm beşdar bibûn, bi beşdariya 48 welatan wê bibe rêxistina herî berfireh a heta niha.
Li her sê welatan di 16 stadyuman de wê bi giştî 104 maç werin lîstin. Turnuva wê li 16 bajaran pêk bê; ji van 11 li DYAyê, sê li Meksîkayê û du jî li Kanadayê ne. Turnuvaya ku wê di navbera 11ê Hezîranê û 19ê Tîrmehê de bê lîstin, wê 39 rojan dewam bike û bi vî awayî wê bibe rêxistina herî dirêj di dîroka Kûpaya Cîhanê de.
Turnuvayên 2022yan 29 roj, yên 2014 û 2018an jî 32 rojan dewam kiribûn. Di qonaxa koman de ji 72 maçan 35 maç wê li gorî saeta Tirkiyeyê di navbera 02.00 û 07.00an de werin lîstin.
Her weha 12 maçên koman jî wê li gorî saeta Tirkiyeyê saet di 22.00an de werin lîstin. Vê havînê çar welat wê yekem car di Kûpaya Cîhanê de cih bigirin.
Curaçaoya ji Karîbîpyanê, wê bibe welatê herî biçûk ê di dîroka turnuvayê de. Ew bi Almanya, Peravên Diranfîlê û Ekvadorê re di heman komê de ne. Ev girava ku 60 kîlometre dûrî peravên Venezuelayê ye, di sala 2010an de di nava Keyaniya Holandayê de statuya welatbûnê wergirt.
Destpêkirina şampiyonayê
Fikra Kûpaya Cîhanê, bi hewldanên Serokê FIFAyê yê wê demê Jules Rimet ket meriyetê. Ev yek, bi fikra Rimet a “rêxistineke futbolê ku hemû tîmên cîhanê bikaribin beşdar bibin û ji Olimpiyatan serbixwe be” dest pê kir û hat biryardayîn ku 2 sal piştî Olimpiyatên Holandayê yên 1928an, li Uruguayê were lîstin.
Di sala destpêkê de mafê her welatekî girêdayî FIFAyê hebû ku beşdar bibe. Lê ji Ewropayê tenê 4 û bi giştî jî 13 tîm beşdar bûn; welatên din ên Ewropayê bi hinceta dûrî û aboriyê nekarîn biçin. Ji ber vê jî tûra palaftinê çênebû. Mêvandar Uruguayê, Arjantîn 4-2 têk bir û kûpa qezenc kir. Atmosfera maçê gelekî aloz bû. Hakem, berî maçê ewlehiya canê xwe xwest û piştî ku ev yek pêk hat, wî qebûl kir maçê bi rê ve bibe.
Jules Rimet
Herdu turnuvayên piştre li Îtalya û Fransayê hatin lidarxistin û di herduyan de jî Îtalya bi ser ket. Turnuvaya 1934an, bi beşdariya Misirê bû yekemîn turnuva ku welatekî Afrîkî tê de cih girt.
Kûpaya Cîhanê ya FIFAyê ku bi milyaran mirovên ji çar aliyê cîhanê li dora gogekê dicivîne, ne tenê rêxistineke sporê ye, di heman demê de neynika dîroka siyasî û civakî ya sedsalên 20 û 21ê ye.
Di bin siya şer û siyasetê de
Salên destpêkê yên Kûpaya Cîhanê, ji atmosfera siyasî ya aloz a wê demê ne qut bûn. Kûpaya ku di 1934an de li Îtalyayê hat lidarxistin, veguherî qada pesndayîna siyaseta faşîzan. Uruguayê jî Ewropiyên ku nehatibûn turnuvaya berê boykot kir û tev li turnuvayê nebû. Di 1938an de turnuvaya li Fransayê di bin dengê pêlavên şer ê ku nêzîk dibû de hat lîstin. Bi dagirkirina Awusturyayê ya ji aliyê Hîtler ve, hejmara tîmên di turnuvayê de daket 15an. Ji ber Şerê Cîhanê yê Duyemîn, di salên 1942 û 1946an de ev rêxistin nehat lidarxistin.
Yek ji wan demên herî balkêş ku siyaset daket qadê, di 1978an de li Arjantînê pêk hat. Di turnuvaya ku veguherîbû amûra propagandaya rejîma cuntayê de, demek dirêj hat axaftin ku efsaneyê Holandî Johan Cruyff ji bo şermezarkirina rewşa siyasî tev li kûpayê nebûye. Lê wî paşê eşkere kir ku ji ber hewldaneke revandinê ya li dijî malbata wî ew neçûye.
Di 1982yan de jî Serokê Federasyona Futbolê ya Kuweytê Şêx El Sabah, ji bo îtîrazkirina gola Fransayê daket qadê û gola wan bi hakem da betalkirin; bi vî rengî ew derbasî dîroka turnuvayê bû.
Trajediyên nayên jibîrkirin
Kêliyên herî dramatîk ên dîroka futbolê jî li ser vê dika hanê hatin nivîsandin. Di 1950yî de li Stadyuma Maracanã ya Brezîlyayê, li ber çavên nêzî 200 hezar temaşevanan gihîştina şampiyoniya Uruguayê, bû sedem ku li welatê mêvandar Brezîlyayê kesek dawî li jiyana xwe bîne û 3 kes jî krîza dil derbas bikin. Ev bûyer bi navê “Maracanazo” (Karesata Maracanayê) kete dîrokê.
Lê yek ji bûyerên herî bi êş piştî Kûpaya Cîhanê ya 1994an a DYA’yê rû da. Andres Escobar ê ku bi avêtina golê ya qeleya xwe bû sedema têkçûna Kolombiyayê, piştî vegeriya welatê xwe hat kuştin û vî tiştî cîhana futbolê bi kûrahî hejand.
Pêşhateyeke din a hejîner jî ew bû ku di 2014an de mêvandar Brezîlyayê, di nîvfînala ku li ber çavên temaşevanên xwe lîst de, 7-1 li hemberî Almanyayê têk çû û yek ji şokên herî giran ên dîroka kûpayê derbas kir.
Zayîna efsaneyan
Kûpaya Cîhanê, rêgezên futbolê û stêrkên wê ji nû ve afirandin. Di 1958an de Brezîlyayî Pele yê ku hîn 17 salî bû derket qadê û dîroka futbolê guhert. Di 1974an de Holandaya bi pêşengiya Johan Cruyff bi “Futbola Total” lîstik ji nû ve pênase kir. Di 1986an de jî Diego Armando Maradona, bi du golên ku avêtin Îngiltereyê mohra xwe li maçê xist. Yek ji wan gola wî ya bi fêlbazî avêtibû ango “Destê Xwedê” bû; ya din jî “Gola Sedsalê” bû ku wî ji nîvê qadê herkes çelîm kiribû û avêtibû.
Tiştên ku qaîdeyên futbolê guhertin
Geşedana futbolê ya di nava demê de, yekser bandor li turnuvayên Kûpaya Cîhanê jî kir. Rêxistin yekem car di 1954an de di televizyonê de hat weşandin. Di 1970yî de jî maç yekem car zindî û bi rengîn derketin ser ekranan. Guhertina lîstikvanan û bikaranîna kartên zer û sor, yekem car di turnuvaya Meksîkayê ya 1970yî de hatin bikaranîn. Karta sor a yekem di dîroka Kûpaya Cîhanê de, di sala 1974an de ji aliyê hakemê ji Tirkiyeyê Doğan Babacan ve, ji lîstikvanê Şîliyî Carlos Caszely re hat nîşandan.
Skandal
Di 1966an de berî turnuvaya li Îngiltereyê Kûpaya Jules Rimet hat dizîn. Kûpaya zêrîn çend roj bi şûn de li parkekê, ji aliyê kûçikê bi navê Pickles ve di nava rojnameyan de pêçandî hat dîtin.
Di 2006an de stêrka Fransayê Zinedine Zidane, di maça kariyera xwe ya dawî de (fînala Kûpaya Cîhanê) serî li lîstikvanê Îtalyan Marco Materazzi xist û bi qerta sor ji qadê derket. Di heman salê de maça di navbera Portekîz û Holandayê de hat lîstin ku tê de bi tevahî 16 qertên zer û 4 qertên sor hatin derxistin, weke maça herî tund a dîroka kûpayê derbasî qeydan bû.
Înada futbola pêxwas
Dîroka Kûpaya Cîhanê ne tenê dîroka yên beşdar bûne, di heman demê de dîroka wan kesan e jî ku ji ber sedemên balkêş nekarîne beşdar bibin. Tevî ku Hîndistanê mafê beşdarbûna turnuvaya sala 1950yan a li Brezîlyayê bi dest xistibû jî, ji ber ku daxwaza wan a bi pênxasî (lingên tazî) derketina maçan ji aliyê FIFAyê ve hat redkirin, wan biryara vekişîna ji turnuvayê da.
“Şerê 100 saetî”
Yek ji isbatên herî bi êş e ku futbol ne tenê lîstikek e… Bûyerên ku di maçên di navbera Honduras û El Salvadorê de di dema palaftinên Kûpaya Cîhanê ya Meksîkayê (1970) de rû dan, ji kontrolê derketin. Alozî ewqasî bilind bû ku, bi tevlîbûna artêşan re, di navbera herdu welatan de 100 saetan pevçûnên germ (çekdarî) qewimîn.
“Îtalyan nikarin têkevinê”
Turnuvaya 1962yan ku Şîliyê mêvandariya wê dikir, bû qada tundiyeke bêhempa. Tenê di 12 maçên destpêkê yên kûpayê de tam 37 futbolvan seqet bûn. Bi taybetî piştî maça di navbera mêvandar Şîlî û Îtalyayê de ku bi faulên sert derbas bû, krîz derbasî kolanan bû; esnafên li Şîliyê li ser camên dikanên xwe tabloyên “Îtalyan nikarin têkevinê” daliqandin.
Trajediya Cezayîrê
Li Spanyayê sala 1982yan, yek ji maçên dîroka Kûpaya Cîhanê ku herî zêde hat nîqaşkirin û bû sedema guherîna rêgezê hat lîstin. Almanyaya Rojava û Awusturya, di maçên xwe yên dawî yên komê de hatin hemberî hev. Serketina Almanan a 1-0 herdu tîman bi hev re ji komê derdixist û Cezayîra ku heman pûanê wê hebû ji turnuvayê diavêt. Gava maç tam bi vî skorî bi dawî bû, aliyê Cezayîrê bi mafdarî îtîraza şîkeyê (fêlbaziyê) kir, lê encam neguherî.
Lîstikvanê ku rutbeya “General”iyê wergirt
Di Kûpaya Cîhanê ya 1990î ya li Îtalyayê de, Kamerun weke yekemîn welatê Afrîkayê yê ku derket çaryek fînalê dîrok nivîsand. Yek ji mîmarên vê serketinê Roger Milla yê 38 salî, piştî herdu golên ku avêtin Romanyayê, li welatê xwe bi rengekî gelekî balkêş hat onorekirin û rutbeya “General”iyê dan wî.
Heta roja îro 22 turnuva hatin lidarxistin û tenê 8 welatên cuda karîn şabûna şampiyoniyê bijîn. Brezîlya (5), Îtalya û Almanya (her yek 4) dikişînin pêş; Arjantîn (3), Fransa û Uruguay (her yek 2), Îngiltere û Spanya jî her yek carekê kûpaya herî mezin a futbolê birin muzeyên xwe.
Amarên Kûpaya Cîhanê
Kûpaya Cîhanê ya 2026an – Formata Nû û Kom
Mêvandar: DYA, Kanada, Meksîka
Hejmara Tîman: 48 (Di Dîrokê De Yekem Car)
Hejmara Koman: 12 Kom (Ji A’yê heta L’yê çar tîm)
Tevahiya Hejmara Maçan: 104 Maç
Yekemînên Di Dîrokê De û Rekorên Tîman
Yekemîn Kûpaya Cîhanê
1930 (Uruguay)
Yekemîn Maç
Fransa 4-1 Meksîka (13ê Tîrmeha 1930an)
Yekemîn Gol
Lucien Laurent (Fransa)
Yekemîn Şampiyon
Uruguay
Yekemîn Qerta Sor
Carlos Caszely / Şîlî (1974 – Hakem: Doğan Babacan)
Bi êrişên DYAyê yên li ser Îranê re bazirganiya petrolê a li Tengava Hurmizê hat rawestandin. Piştî vê welatên herêmê berê xwe dan ser xeta Ceyhanê. Peymana 1973an a di navbera Enqere û Bexdayê de diqede. Iraq bi xeta “Besra-Hedîseyê”hewl dide rê li ber yekdestiya Tirkiyeyê bigire û dawî li desthilatdariya aborî ya serbixwe ya Herêma Kurdistanê jî bi bîne.
Peymana xeta boriyê ya petrola xav a di navbera Iraq û Tirkiyeyê ya sala 1973an ku herî dawî di sala 2010an de hatibû nûkirin, di 27ê Tîrmehê de bi dawî dibe. Tirkiyeyê di Tîrmeha 2025an de xwest vê peymanê bi fermî betal bike û ji wê demê ve pêşnûmeyeke alternatîf li ser maseyê danî ye. Kabîneya Iraqê niha destûr daye Wezareta Petrolê ku li ser peymaneke demdirêj dest bi danûstandinan bike. Her wiha hat diyarkirin ku babetên gotûbêjan tenê bi heqê derbasbûnê, qebareya radestkirinê û şertên teknîkî û bazirganî ve sînordar in.
Ev peyman di demekê de bi dawî dibe ku şandina enerjiyê ya li Kendavê di nava salên dawî de herî zêde ketiye tengasiyê (ango pir kêm bûye). Ji ber vê qeyranê, nûkirineke teknîkî ya asayî veguherî şerekî mezin û her alî hewl dide ku nexşeya hinardekirina petrola Iraqê li gorî berjewendiyên xwe saz bike.
Reqamên metirsîdar ên li Hurmizê rewşê bi zelalî nîşan didin. Berî ku Amerîka û Îsraîl di 28ê Sibatê de li Îranê bixin, rojane nêzî 70 keştiyên enerjî û sotemeniyê di tengavê re derbas dibûbûn. Lê ji meha Adarê ve ev hejmar dakeetiye binê 7 keştiyan û di meha Gulanê de jî di binê 6 keştiyan de ma. Iraqê di meha Nîsanê de di ser Hurmizê re tenê 10 milyon bermîl neft şand, ku ev reqam berî şer mehê nêzî 93 milyon bermîl bû. Ji ber vê yekê, benderên barkirinê yên Besrayê ku ev deh sal in hema hema hemû hinardekirina Iraqê li ser milê wan bû, niha veguherîne xaleke wisa ku heke tûşî kêşeyekê bibe, dikare hemû aboriya welat hilweşîne.
Ji ber vê yekê ye ku xeta bakur careke din girîng dibe. Hinardekirina petrolê a li ser Ceyhanê di meha Adarê de di çarçoveya peymana Bexda û Hewlêrê de ji nû ve dest pê kir. Di destpêkê de rojane nêzî 170 hezar bermîl petrol dihat şandin û dahata wê rasterast diçû xezîneya federal. Iraq niha li ser Ceyhanê rojê nêzî 200,000 bermîl petrolê veduguhêze û plan dike ku vê hejmarê bigihîne 500 hezar bermîlan.
Ji ber ku Iraqê di dadgeha navneteweyî de li dijî Tirkiyeyê bi ser ketibû, ev xeta boriyê di sala 2023an de hatibû girtin. Dadgehê ji ber firotina neqanûnî ya petrola Kurdistanê ya di navbera salên 2014 û 2018an de, 1,5 milyar dolar ceza li Tirkiyeyê birîbû.
Niha jî Bexda bi tu awayî naxwaze peymaneke nû ya wisa îmze bike ku mijarên weke xwediyê neftê kî ye?, kî wê bifroşe? û pere wê bi ku de biçe? nezelal bimînin. Iraq dixwaze van xalan bi temamî girê bide daku Hewlêr û Enqere nekaribin li pişta wê peymanên taybet di navbera xwe de çêbikin.
Enqere bixwe jî ne li pey nûkirineke hêsan e. Wezîrê Enerjiyê yê Tirkiyeyê Alparslan Bayraktar çendîn caran destnîşan kir ku kapasîteya vê xetê nêzî 1,5 milyon bermîl e û tu carî bi tevahî nehatiye bikaranîn. Ew dibêje ku divê di her peymaneke nû de mekanîzmayek hebe ku misogeriya bikaranîna herî zêde bike. Ji bo gihîştina vê qebareyê, divê xet ber bi başûr, ango ber bi Besrayê ve were dirêjkirin, hîna ku hilberîna li bakur nikare vê boriyê tije bike.
Tirkiye vê daxwazê di çarçoveya “Rêya Geşepêdanê” ya mezin a ji Fawê heta Tirkiyeyê de dinirxîne; ev proje wekî korîdoreke enerjiyê ya ku li gel rê û rêyên hesinî, neft, gaz, petrokîmya, parzûnkirin û elektrîkê jî dihewîne, ji nû ve hatiye saz kirin. Pêşnûmeya ku Tirkiyeyê pêşkêş kiriye, ji transîta petrola xav pir wêdetir diçe û geşepêdana qadan, parzûnkirin, hilberîn û veguhastina elektrîkê û her weha termînala BOTAŞê ya li Ceyhanê jî digire nav xwe. Li aliyê din, şîrketa dewletê ya Tirkiyeyê TPAO, bi şîrketên mîna BP, ExxonMobil û Chevron re li ser warê hilberînê şirakatiyan ava dike û Bayraktar qadên petrolê yên Iraq û Kerkûkê wekî sereke nîşan dide.
Hesab û reqamên li pişt daxwaza Tirkiyeyê aşkere ne û nîqaş li ser wan nîne. Wezîrê Neftê yê Iraqê Basim Mihemed Xudeyr diyar dike ku hilberîna neftê ya li Kerkûkê rojê nêzî 380 hezar bermîl e. Lê belê piranîya vê neftê diçe parzûngehên navxweyî yên welat û tenê nêzî 250 hezar bermîl ji bo firotinê (hinardekirinê) dimîne. Heta ku Herêma Kurdistanê nefta xwe bide ser a Kerkûkê jî, nefta li bakurê welat herî zêde dibe rojê 650 hezar bermîl. Ev mîqdar jî pir kêm e û nagihîje wan 1,5 milyon bermîlên ku Tirkiye dixwaze di ser axa xwe re derbas bike û jê pere qezenc bike.
Petrola Kerkûkê têrê nake ku boriyeke Ceyhanê tije bibe, ji bo vê yekê tenê nefta Besrayê dikare bibe çare. Ev sedema sereke ye ku nîqaş êdî ne li ser nûkirina xeta kevin a Kerkûk-Ceyhanê ne, belkî li ser plankirina xeteke nû ya mezin a wekî Besra-Hedîse-Ceyhanê ne.
Amûra herî mezin a di destê Bexdayê de xeta boriyê ya Besra-Hedîseyê ye; Wezareta Petrolê vê xetê wekî “stûna pişta pergala hinardekirina bakur” dibîne. Serokwezîr Sûdanî di meha Nîsanê de ferman da ku saziyeke taybet di bin serokatiya mûsteşarê wezaretê de were avakirin daku vê projeyê bimeşîne. Ev gav li ser bingehê peymanên ku di Tebaxa 2024 û Kanûna 2025an de hatibûn îmzekirin, hat avêtin. Ji bo vê xetê ku bi tevahî wekî 5 milyar dolar tê texmînkirin, di çarçoveya peymana navbera Iraq û Çînê de ji bo îsal 1,5 milyar dolar hat veqetandin. Ev xet, dê bi rêya boriyeke 200 kîlometreyî ve girêdayî xeta Tirkiyeyê ya heyî bibe û her wiha neftê bide parzûngehên navxweyî yên li welat jî.
Piştî ku Iraqê ew sîstema veberhênanê ya ku mafê transîtê yê demdirêj dida şîrketên biyanî red kir, biryar da ku proje bi dravê dewletê û rasterast di bin kontrola Wezareta Petrolê de were çêkirin. Heke mebesta Tirkiyeyê ew be ku di bin navê veberhênanê de mafê xwedîtiyê li ser vê xetê bi dest bixe, ev rewş ji bo Iraqê xeteke sor e ku nayê qebûl kirin.
Aliyê herî bi fêde yê vê xeta Besra-Hedîseyê ew e ku neft dikare tê de ber bi çend aliyan ve biçe. Ji xala Hedîseyê, neft hem dikare ber bi bakur ve biçe Ceyhanê, hem jî di pêşerojê de ber bi peravên Sûriyeyê (Banyas û Tartûs) an jî ber bi Urdunê (Eqeba) ve were şandin. Mebest ne ew e ku ev proje dê sibe tavilê bikevin dewrê; nirxa wan a sereke ya niha ew e ku destê Bexdayê di warê polîtîk û aborî de bihêz dikin. Ev rewş derfetê dide Iraqê ku berî xet bi fîzîkî ava bibin jî, xwedî nexşeyeke ji alternatîfên cuda be.
Ev ew xal e ku nêzîkatiya Tirkiyeyê hewl dide ser biniqûmîne. Mebesta Bexdayê ne ew e ku Ceyhanê bixe şûna Hurmizê. Berevajî vê, ew hewl dide navendekê ava bike daku tu dergehek bi tenê nebe biryardarê dawî li ser nefta wê. Hebûna dergehekî Deryaya Spî di ser Sûriyeyê re û dergehekî Deryaya Sor di ser Urdunê re, dê bibin mertal li dijî wê girêdayîbûna ku Tirkiye hewl dide ava bike. Heke tu rîska li Tengava Hurmizê bînî û bi temamî li ser axa Tirkiyeyê kom bikî, cihêrengkirina rêyan tu wateya xwe namîne û Bexda pir baş bi vê dizane. Mebesta van vebijarkên rojava ne ew e ku dê hemû bi hev re werin çêkirin; mebest ew e ku her yek ji van alternatîfan, lîstika dewletên transît (ên ku neft di ser axa wan re derbas dibe) xira dike û nahêle tu kes bibe xwediyê kontrola yekdest li ser nefta Iraqê.
Li vê xalê ye ku berjewendiyên her du hikûmetan nêzî hev dibin, lê armancên wan hîn jî ji hev cuda ne. Her du alî jî dixwazin ku di ser Ceyhanê re nefteke pirtir biherike, loma peymanek di navbera wan de pir pêkan e. Lê belê, ferq her li vir e: Tirkiye dixwaze korîdora Ceyhanê mezin bike û nefta başûrê Iraqê bi axa xwe ve girê bide; lê Iraq dixwaze Ceyhanê bixe bin kontrola hikûmeta federal (Bexdayê) û dergehên din ên alternatîf jî zindî bihêle. Bi kurtasî, her du welat jî li ser heman boriyê bazarê dikin, lê her yek ji wan li pey qezenceke cuda ye.
Rewşa niha nîşan dide ku rûdawên li herêmê li dijî berjewendiyên Herêma Kurdistanê dimeşin. Rast e, xeta wan a sala 2014’an ku rojane nêzî 900 hezar bermîl hildigire, ji bo demeke kurt hîn jî bikêr e. Lê belê, Bexda xeta Kerkûk-Fîşxabûrê ya 1,5 milyon bermîlî nû dike daku wekî xeteke federal a bypass (rêya daxistina alternatîf) bikar bîne. Piştî ku ev xet û projeya Besra-Hedîseyê bi dawî bibin, xeta Herêma Kurdistanê êdî nabe astengiyeke stratejîk di destê Hewlêrê de, belkî tenê dibe boriyeke girêdanê ya asayî.
Mebesta Bexdayê ne girtina boriya Kurdistanê ye. Armanca wê ya bingehîn ew e ku desthilatdariya bazirganî ya serbixwe ji destê Herêma Kurdistanê derxîne. Plana wan ev e: Tirkiye tenê bi Bexdayê re peymanan îmze dike, şîrketa dewletê SOMO neftê difroşe û hemû dahat jî rasterast diçe xezîneya dewleta federal. Bi vî awayî, boriya Kurdistanê dibe ku wekî binesaziyek fîzîkî di dewrê de bimîne, lê êdî nabe hîm û bingeha aboriyeke siyasî ya serbixwe û paralel.
Ne mecbûr e ku ev danûstandin bi awayekî teqez bibe “an lihevkirineke mezin an jî hilweşîna tam”. Her du alî dikarin peymana heyî hinekî din dirêj bikin; di vê rewşê de jî çeka herî mezin a di destê Tirkiyeyê de heqê derbasbûnê bixwe ye. Ew mekanîzmaya “misogerkirina bikaranîna tam” a ku Bayraktar her dem behs dike, nîşan dide ku heqê derbasbûnê dê bi qebareya neftê ve girêdayî be. Ango, dema ku nefta di boriyê re derbas dibe kêm be, dê heqê her bermîlekê bilindtir bibe yan jî şertê “bistîne an bide” ku tê de Iraq mecbûr e her bide, çi neftê bişîne çi neşîne bikeve dewrê. Lê dema ku Iraq soz bide ku boriyê tije bike, ev heq dê dakeve. Armanca vê bihayê ew e ku kêmbikaranîna boriyê ji bo Bexdayê biha rûnê û bi vî awayî Iraq neçar bibe ku nefta Besrayê bîne û bi vê xetê ve girê bide. Di plana Tirkiyeyê de, pirsa heqê transîtê û pirsa nefta Besrayê, di eslê xwe de yek pirs in.
Ji ber vê yekê, encamên ku di rastiyê de werin pêş, li ser sê xalan disekinin. Li aliyekî, dirêjkirineke teknîkî ya kurt heye; ev yek dihêle ku neft piştî 27’ê Tîrmehê jî biherike, heta ku bersiva pirsên mezin bête dîtin. Li navendê, nûkirineke li gorî qebareya neftê heye ku di nav re soza Iraqê ya ji bo dagirtina boriyê, di nav heqê transîtê (derbasbûnê) de tê bihakirin. Li aliyê din jî, pakêta korîdora enerjiyê ya tam heye ku Tirkiyeyê amade kiriye; ev pakêt derbasbûna neftê, geşepêdana qadên neftê, parzûnkirin, hilberîna elektrîkê û termînala Ceyhanê bi hev re girêdide.
Berjewendiya Iraqê di wê de ye ku peymana mafê derbasbûnê teng û sînordar bihêle. Ew naxwaze pakêta veberhênanê û ya binesaziyê bixe nava heman peymanê, her çend amade be ku di peymanên cuda de kar bide şîrketên tirk ên di warê parzûngeh û boriyan de. Rêyeke gav bi gav ango niha tenê lihevkirineke teng a li ser transîtê û paşê peymaneke berfirehtir ji bo Bexdayê pir bêtir guncan e, ne wekî ya ku Enqere dixwaze.
Sîstema peymanê çi dibe bila bibe, lihevkirineke ku berî dema diyarkirî were îmzekirin, sîstema kevin a berî sala 2023an paşve nayîne. Encama herî nêzîk û pêkan ev e: Xeta Ceyhanê wekî korîdoreke federal a di bin kontrola şîrketa SOMO û xezîneya Iraqê de vedegere; boriya Kurdistanê tenê wekî binesaziyeke fîzîkî tê qebûl kirin lê tu serxwebûneke wê ya siyasî û bazirganî namîne; Tirkiye jî garantiya qebareya neftê û mafê veberhênanê bi dest dixe, lê êdî nikare bibe xwediyê kontrola yekdest û herî mezin li ser nefta Iraqê.
Plana stratejîk a Bexdayê li ser vê baweriyê ava ye: Heke ew dergehên Sûriye û Urdunê wekî alternatîf her zindî bihêle, dê rê li ber Tirkiyeyê bigire û nehêle Ceyhan bibe mîna Tengava Hurmizê ya duyem; bi vî awayî Ceyhan tenê wekî korîdoreke asayî ya derbasbûnê dimîne.
*Çavkan: Ev nivîs ji malpera “The National Contextê” ji îngilizî bo kurdî hatiye wergerandin.
Li dijî biryara girtina Zanîngeha Bîlgiyê ya Stenbolê, xwendekar, akademîsyen û xebatkar sê roj in çalakî li dar dixistin. Duh bi şev dîsa bi biryara Serokomar, biryara girtina zanîngehê betal bû.
Ji çalakiya xwendekaran a Zanîngeha Bilgiyê
Di şeva 22ê Gulanê de bi biryara Serokomar Recep Tayyip Erdoğan Zanîngeha Bilgiyê ya Stenbolê hate girtin. Biryar di Rojnameya Fermî de hatibû weşandin lê ji xwendekar, akademîsyen û xebatkaran re tiştek nehatibû gotin. Piştî vê biryarê di nava kampusa zanîngehê de çalakiyên protestoyî dest pê kiribûn. Sê roj piştî girtina zanîngehê, uh bi şev dîsa bi biryareke din a Serokomariyê zanîngeh dîsa hate vekirin. Di van sê rojan de çi qewimî?
Roja yekem (22ê Gulanê)
Di 22ê Gulanê de bi şev di Rojnameya Fermî de biryara girtina Zanîngeha Bilgî ya Stenbolê hat weşandin. Ev biryara ku li gorî madeya 11an a pêvek a Qanûna Xwendina Bilind a bi hejmara 2547an hatiye dayîn, pêşbînî dike ku eger kêmasiyên di asta perwerde û hîndekariyê yên saziyên xwendina bilind ên ku ji aliyê weqfan ve hatine avakirin ji aliyê Desteya Xwendina Bilind (YÖK) ve werin tespîtkirin û tevî hişyariyan neyên sererastkirin, xebatên van saziyan ji aliyê YÖKê ve werin rawestandin.
YÖK û rêveberiya zanîngehê di saetên serê sibehê de daxuyanî dan ku dê tu mexdûriyet çênebe. Piştevaniya Xwendekaran a Zanîngeha Bilgiyê, piştî daxuyaniyê bi demeke kurt, diyar kir ku kartên xwarinê û sîgorteyên tenduristiyê yên taybet ên xebatkaran hatine betalkirin.
Xwendekar, akademîsyen û xebatkar, bi armanca protestokirina biryarê heman rojê di saet 14.00an de li Kampusa Santralê hatin cem hev. Ketina kampusê ji aliyê hêzên ewlehiyê ve bi barîkatan hat astengkirin, deriyê dîrokî yê zanîngehê hat girtin. Hêzên ewlehiyê yên ku xwendekar girtin kampusê, di destpêkê de destûr nedan ku derçûyî têkevin kampusê. Lê paşê di navbera derçûyî û endamên sendîkayan de hevdîtin pêk hatin û di encamê de gelek kes karîbûn têkevin kampusê. Gelek sendîkayên wekî Sendîkaya Mamosteyên Dibistanên Taybet û Eğitim-SEN li kampusê bûn.
Xwendekar, akademîsyen û xebatkar meşiyan û çûn ber Rektoriyê. Li ber avahiyê daxuyaniyên çapemeniyê dan û piştre li kampusê çalakiya rûniştinê ya bêdem hat destpêkirin.
Xwendekaran ber bi êvarê ve forumek li dar xist. Piştî forumê her kesê li kampusê wê şevê li zanîngehê man. Di vê navberê de hevdîtin bi Rektoriyê re pêk dihatin. Di encama hevdîtinên bi Rektoriyê re, biryar hatin girtin ku ji bo xwendekarên dê bimînin cihê mayînê bê peydakirin, konê çalakiyan bê vekirin, destûr ji bo ketin û derketina xwarin/avê bê dayîn, xwendekarên li hundir dernekevin derve û piştî cejnê perwerdeya rûbirû berdewam bike.
Foto: Doğa Tekneci/Niha+
Roja duyem (23ê Gulanê)
Di saet 14.00an de hemû kes li kampusê civiya. Vê carê destûr nehat dayîn ku derçûyî û endamên sendîkayan têkevin hundir. Ji aliyê hêzên ewlehiya taybet ve lingê akademîsyenekî sendîkayî di derî de hat asêkirin. Di encama hevdîtinan de ew karîbûn bikevin hundir.
Xwendekaran bi armanca ku di nava sê rojan de dest deynin ser zanîngehê û wê bikin aîdê civakê û dest bi xebatên xwe bike, daxuyaniyek dan çapemeniyê. Sloganên wekî “Bilgî ya me ye, wê ya me bimîne”, “Bilgî li vir e li cem dersdarên xwe ye”, “Bijî piştevaniya xwendekaran” hatin avêtin. Heta ber bi avahiya rektoriyê ve meşiyan û li ber avahiyê çalakiya rûniştinê û forum pêk hat. Di dema forumê de hin akademîsyenên ku axivîn û Rektor Ege Yazgan soz dan ku mafê her kesê di bin banê Zanîngeha Bilgî de wê bê parastin.
Akademîsyen û xwendekarên Beşa Muzîkê ya Zanîngeha Bilgiyê ya Stenbolê konser dan. Xwendekaran şev dîsa li dibistanê derbas kirin.
Ber bi saetên şevê ve hejmara hêzên ewlehiyê û wesayîtên binçavkirinê yên li otoparka dibistanê bi awayekî berçav zêde bû. Ji saet 12ê şevê pê ve Rektor Ege Yazgan ragihandin ku kampus dê bi awayekî pratîkî bê girtin. Dema ku ketina xwendekar, akademîsyen û derçûyan hat qedexekirin, hat destnîşankirin ku dê xwarin û av ji derve neyê xistin û biryar bi awayekî pratîkî hatin bicihanîn.
Roja sêyem (24ê Gulanê)
Polîs û hêzên ewlehiya taybet destûr nedan ku xwendekar û xebatkar ji derve têkevin hundir. Kesên li derve, ji ser têlan re xwarin û xurek avêtin ji xwendekarên li hundir re.
Xwendekarên di hundirê kampusê de bi îşkenceyê hatin derxistin. Polîsan li dijî xwendekaran tundiya fîzîkî û gaza çavşewitandinê bi kar anî. Gelek xwendekarên ku birîndar bûn, bi rêya nûçegihanên ku nûçe dişopandin gotin ku wan îşkence dîtiye. Diyar bû ku rû, mil û lingên hin xwendekaran birîn bûne.
Piştî midaxeleya polîsan a li ser xwendekaran, di derdora saet 17.00an de xwendekar û xebatkar bi pankarta “Ji bo Bilgiyê li kornê bixe” bang li erebeyên ku di kolanê re derbas dibûn kirin. Piştî ku hemû kes bi zorê ji kampusê hat derxistin, çalakiya rûniştinê ya li ber dibistanê berdewam kir.
Di saetên şevê de di Rojnameya Fermî de biryareke nû ya Serokomar ha weşandin. Li gorî vê biryarê, girtina Zanîngeha Bilgiyê bi biryara Serokkomar ve hat paşvekişandin.
Serokê YÖKê Erol Özvar îro serê sibê (25ê Gulanê) di daxuyaniya xwe ya li ser hesabê xwe yê medyaya civakî de derbarê mijarê de wiha got: “Biryara yekem, karekî hiqûqî yê neçarî bû ku diviya di çarçoveya mewzuata derbasdar de bihata cih. Lê belê, di çarçoveya raporên ku piştre hatin pêşkêşkirin û nirxandinên rewşa rojane de, Birêz Serokkomarê me, wekî her carê bi hesasiyet daxwazên xwendekar, malbat û xebatkarên zanîngeha me li ber çavan girtiye.”
Li gundê Bazirgana Giyadîna Agiriyê, di navbera xebatkarên şîrketa GESê ku bêyî belgeyên fermî ketin qadê û gundiyan de alozî derket. Gundiyan gotin: “Ev biryareke siyasî ye, em ê heta dawiyê têbikoşin.”
Li gundê Bezirgana navçeya Giyadîna Agiriyê, di navbera xebatkarên şîrketê û gundiyan de li dijî projeya GESê ya ku tê xwestin were çêkirin, alozî derket.
Piştî projeyên Santrala Enerjiya Jeotermalê (JES) yên ku dihat xwestin li Gimgim û Kanîreşê werin pêkanîn, vê carê jî projeyên Santrala Enerjiya Rojê (GES) yên ku tê xwestin li navçeya Giyadînê ya Agiriyê werin çêkirin, hatin rojevê. Gundiyan diyar kir ku ji bo projeya GESê ya ku tê xwestin li gundê Bezirganê were pêkanîn, xebatkarên şîrketê bêyî ku belgeyên wan ên fermî hebin ketine qadê. Gelê herêmê yê ku bide zanîn ew vê projeyê qebûl nakin, berteka xwe didomîne.
Altindag: “Nerîna gundiyan nehat girtin”
Salih Altindag ji gundê Bezirganê yê Giyadînê ye, derbarê gefa projeya GESê ya li herêmê de ji Niha+ re axivî.”
Altindag diyar kir ku bêyî nerîna gundiyan were girtin, hewl didin projeya GESê bixin meriyetê. Altindag bertek nîşana destûrdana vê projeyê da û bal kişand ser pirsgirêkên kadastroyê yên li ser erdên gund.
Altindag destnîşan kir ku ji ber xebatên kadastroyê yên ku beriya salan li gund hatine kirin, di sînorên erdan de şemitîn çêbûne û weha got: ‘Parsel ketine nav hev. Beşek ji projeyê dikeve ser çêrgehê û beşek jî dikeve ser zeviyên çandî yên şexsan.” Altındag pirsî, “Heta ku erdên gund nehatine nûkirin, bi çi mafî destûr dane projeyeke weha?” û anî ziman ku ji ber projeyê, rêya çûyîna ajalan a bo çêrgehê jî hatiye girtin.
“Aşkere ye ku ev biryareke siyasî ye”
Altindag da zanîn ku her çiqas qada navborî cihê herî baş ê çêrandina ajalan e jî, ji bo vir rapora ‘erdê rût û bêber’ hatiye amadekirin. Altindag diyar kir ku ew dixwazin ev rapor were lêkolînkirin û wekî gundî li dijî vê projeyê ne.
Altindağ bal kişand ser ku her çend destûra avadaniyê tune ye jî xebatên avakirine berdewam dikin û got, “Aşkere ye ku ev biryareke siyasî ye”. Her weha Altindag bang li rayedaran kir û da zanîn ku ew ê têkoşîna xwe bidomînin û ev tişt gotin:
“Em wekî gundî, bêyî ku zirarê bidin mal û canê kesî, dê têkoşîna xwe bidomînin. Ev dikare bibe 9 sal ango 49 sal, lê dê heta dawiyê bidome.”
Oduk: “Ji Wanê heta Qersê hemû herêm hatiye dorpêçkirin”
Hevberdevkê Tevgera Ekolojiyê ya Mezopotamyayê Erdoğan Oduk têkildarî mijarê diyar kir ku Agirî jî di nav de, hemû herêma Bakûrê Serhedê hewl tê dayîn ku bibe qada Santrala Enerjiya Rojê. Oduk da zanîn ku ev rewş tenê bi navçeyekê re sînordar nîne; hemû çergeh, qadên derbasbûna ajalan û herêmên ku pir tavê digirin, ji sermayeyê û projeyên GESê re hatine vekirin.
Oduk destnîşan kir ku ev rewş ne tenê li Agiriyê, li gelek herêmên mîna Wan û Qersê yên ku rûniştina wan kêm e û pir tavê digirin jî rû dide û weha got: “Hemû herêm ji sermayeyê re hatine vekirin û niha li ser hemû qadan êrişeke pir cidî heye. Niha di serî de Wan, ji Wanê dest pê dike û li seranserî wê xetê heta Qersê, hema bêje hemû qad bi santralên enerjiya rojê hatine dorpêçkirin.”
Her weha Oduk bal kişand ser ku proje di sînorên xwe yên destpêkê de namînin û her ku diçe tên firehkirin û mînaka ku li Artemêta Wanê qewimiye bi bîr xist:
“Bifikirin ku li ser erdekî 1000 donimî dest pê kirine, du-sê sal şundê hûn dinêrin ku qad derketiye 2000 donimî. Mînak, hinek proje niha li ser kaxezê wekî erdekî donimek xuya dikin. Lê bi wê re sînordar namînin. Şîrket her sal destûra firehkirinê digire. Ji ber vê yekê, mirov nikare rûberekî zelal jî bibêje.’
Oduk anî ziman ku enerjiya tê hilberandin ji bo berjewendiya gelê herêmê nayê bikaranîn û parast ku pêvajoyên ÇEDê (Nirxandina Bandora li ser Jîngehê) jî bi awayekî şefaf nayên meşandin. Oduk îdia kir ku ev pêvajo di ser mixtaran re an jî bi veşartina ji gel tê meşandin û ev nirxandin kir: “Ji bo gel hilberîneke enerjiyê tune ye. Mixabin ji bo ku çend şîrket û sermayedar qezenc bikin, ev hemû qad pêşkêşî şîrketan hatine kirin.”
Her weha Oduk axaftina xwe weha bi dawî kir: “Sibe yan du sibe, dema ku karibin daristanan bînin asta ku dixwazin, yanî dema ku şewitandin û kirin xwelî, wê derê jî dê veguherînin GESan.”
“Înisiyatîfa Çi Bi Serê Aryayê Hat”, bi navê xwendekara trans Arya ya ku li wargeha TOBB ETUyê xwe kuştibû ava bûye. Însiyatîfê diyar kir ku xwekuştina transan encameke û weha got: “Em dubare dikin ku faîlên mirina transan; dewlet, sîstema malbatê û civaka ku dewletê transfobî tê de serdest kiriye.
“Înisiyatîfa Çi Bi Serê Aryayê Hat” ji aliyê aktîvîstên trans û LGBTÎ+yan ve ava bûye. Xwendekara trans Arya li wargeha zanîngeha TOBB ETUyê dima û xwe li wir kuşt. Însiyatîf derbarê mirina Aryayê de ji Niha+ê re axivî.
Arya ya xwendekara Zanîngeha Aborî û Teknolojiyê ya TOBBê (TOBB ETU), di 13ê Nîsana 2026an de li wargeha xwendekaran a ku lê dima, xwe kuşt. Hevalên wê û saziyên LGBTÎ+yan dabûn xuyakirin ku Arya wekî xwendekareke trans rûbirûyê zordarî û zextan maye; ji ber vê yekê daxwaz kiribûn ku bûyer were lêkolînkirin û mirina Aryayê biribûn rojeva meclîsê.
Endama înisiyatîfê SerenÊ diyar kir ku xwekuştina transan ne bûyerên mûnferît in, rasterast encameke polîtîkayên transfobîk ên dewletê ne. Serenê destnîşan kir ku ew naxwazin transeke din jî ber bi xwekuştinê ve were handan û serê vê bûyerê ji aliyê dewletê ve were nixumandin; her weha eşkere kir ku wan “Înisiyatîfa Çi Bi Serê Aryayê Hat” bi navê Arya û ji bo hemû rêhevalên xwe yên trans ên ku niha ne li cihê wan in, bi hev re ava kiriye:
“Em lubunya û jin, bi hewcedarî û daxwaza têkoşîneke birêxistinkirî ya li dijî nixumandina her qetilkirin û xwekuştina transan tijî ne. Ber bi xwekuştinê ve dehfandin û qetilkirina Arya, mîna her carê ku em her transeke/î winda dikin, ji bo me dîsa bû xaleke şikandinê.”
“Rêvebiriya wargehê yek ji faîlan e”
Li gora endama înisiyatîfê Serenê, Arya di wê heyamê de ku li wargehê dima, rûbirûyê zext û tacîzên giran bûbû. Seren weha got: “TOBB ETUyê, yekser piştî xwekuştina Aryayê û berî ku dozgerî bikeve nav liv û tevgerê, kelûpelên li jûra wargeha ya ku Arya lê dima tevlîhev kirine, bi lez û bez komkirine û ji malbata wê re şandine. Bêguman di rewşeke wusa de, gelek pirs tên bîra me. Bersiva ku ev pirs nîşan didin jî heman tişt e: Rêvebiriya wargeha TOBB ETUyê yek ji kiryaran e.”
Seren diyar kir ku agahiyên ku wan ji kesên nêzîkî Arya girtine hene; li gorî van agahiyan, dema ku Arya bi dilê xwe cil û bergan li xwe dike, fotografên wê tên kişandin û li ser van fotografan zextê Aryayê dikin. Serenê da zanîn ku midûra wargehê Semiha Akin gelek caran li malbata Arya geriyaye û ji wan re gotiye: “Vê/vî ji vir bibin, tevgerên wê/wî yên ecêb hene.”
Serenê destnîşan kir ku pêşniyaza Arya ya ji bo zêdekirina dirûşmeyên LGBTÎ+ li çalakiyeke ku li zanîngehê li dijî qetilkirina jinan hatibû organîzekirin jî, bi nerazîbûnê hatiye pêşwazîkirin: “Çûne ser Aryayê, ji aliyê xwendekaran ve rûbirûyê gef û heqaretan maye. Demeke kurt piştî vê yekê, ji aliyê komek xwendekarên li dibistanê ve hatiye derp kirin. Bêguman berpirsiyar nehatin cezakirin û hîn jî li dibistanê perwerdehiya xwe didomînin.”
“Xwekuştina transan ne sedem e, encam e”
Seren, xwekuştina transan ne wekî rûdaneke kesane, wekî berhema tûndkariyeke sîstematîk pênase kir û weha got: “Em dubare dikin ku faîlên mirina transan; dewlet, pergala malbatê û civak e ku dewletê transfobî tê de serdest kiriye. Trans ji kêliya ku ji dayik dibin ve li ser van axan tên tecrîdkirin: pêşî di nav malbatê de nikarin bihewirin, paşê xwediyên xaniyan wan nahewînin, paşê cihên kar, paşê kolan… û em dibînin ku rastiyeke ku tunebûna me dixwaze li pêşberî me radibe.”
Li gorî Serenê kêmbûna bûrs û krediya KYKyê ku 4000 TL ye, roj bi roj zehmetbûna destgehiştina hormonê û rêvebiriyên wargehan ên ku sîstema zayenda dualî ferz dikin û dema trans ji derveyî vê sîstemê derdikevin gef li wan dixwin û tacîzê li wan dikin, di serê wan şert û mercan de tên ku transan ber bi mirinê ve dehf didin. Serenê da zanîn ku ji ber vê yekê gelek sedemên xwekuştina transan hene û ev tişt anîn ziman:
“Mafê transan ê destgehiştina hormonê, her ku diçe bi polîtîkayên transfobîk û nefretê yên dewletê bêtir tê astengkirin û nayê gihîştin. Ji ber vê yekê, dema em li sedemên xwekuştina transan dikolin, bi dehan sedem derdikevin pêşberî me; her weha wekî ku jiyana me wek jiyan nayê hesibandin, wusa jî hewl didin me bidin bawerkerdin ku xwekuştina me jî bûyereke mûnferît e.
“Divê têkoşîna me bibe civakî”
Serenê diyar kir ku wan hêj dest bi hewldaneke hiqûqî nekiriye û destnîşan kir ku pêşîtiya wan ew e ku tiştên hatine serê Aryayê û proseya xwekuştina ku ew ber bi wê ve hatiye dehfandin bi raya giştî re parve bikin:
Pêşitiya me ew e ku em Aryayê, jiyana wê, nasnameya wê, tiştên ku hatine serê wê û proseya xwekuştina ku ew ber bi wê ve hatiye dehfandin bi raya giştî re parve bikin. Em dixwazin gav bi gav vê yekê bihûne û armanc dikin ku hemû beşên demokratîk xwedî li vê têkoşînê derkevin û bi me re bimeşin. Bêyî ku em xwe di nav sînorên hiqûqa serdest de heps bikin, helbet bi bikaranîna wê re jî, em dixwazin hesabê Aryayê bipirsin û edaletê wê ya rastîn pêk bînin.”
Seren destnîşan kir ku ew dikarin daxwazên xwe yên li dijî xwekuştina transan tenê bi têkoşînê bi dest bixin û axaftina xwe weha bi dawî kir:
“Divê em xwe, tiştên ku em dijîn, bi kurtasî derdê xwe ji civakê re vebêjin û balê bikişînin ser ku ji bilî têkoşîna bi hev re tu rêyeke din tune ye; her weha divê em bidin xuyakirin ku tiştên ku trans û lubunya dijîn, derdê her beşekî civakê ye. Divê têkoşîna me bibe ya hemû civakê û derdên me bibin hevpar.”
Zimanzan Netîce Altûn Demîrê diyar kir ku pîvana xetereya li ser zimanekî zarok in û got ku li Tirkiyeyê dewlet zimanê kurdî kir dike û kurd jî zimanê xwe dikujin.
Çalakiya Roja Zimanê Kurdî, Foto: Medyaya civakî
Li gorî amarên Platforma Çavdêrîkirin û Raporkirinê ya Mafê Zimanê Kurdî Kurdish Monitoringê di sala 2025an de, li ser hev bi kêmanî 70 caran bikaranîna kurdî hatiye qedexekirin. Di qada giştî de 25, di medyayê de 15, di qada çand-hunerê de 18 û li girtîgehan 12 bûyerên binpêkirinê pêk hatine.
Heta niha jî li Parlamentoyê dema parlamenter bi kurdî diaxivin, axavtina wan tê qutkirin, kurdî weke zimanekî “nayê zanîn” tê diyarkirin û di zabitnameyan de li şûna ew beşa bi kurdî “X” tê danîn.
Her çend ku kurd daxwaza perwerdeya bi zimanê dayikê dikin, lê di bernameya hikûmetê de ji bo vê daxwazê ti tiştekî berbiçav xuya nake.
Zimanzan Netice Altun Demir
Li gorî amarên ne fermî, bikaranîna kurdî her diçe li kolanan, li deverên civakî û her diçe li nava malan kêmtir dibe.
Zimanzan Netîce Altûn Demîr rewşa ku niha kurdî li Bakur tê de ye, bi gotina “qirkirina ziman” dinirxîne. Li gorî wê peyva “asîmîlasyonê” ji bo rewşa zimanê kurdî sivik e. Her weha ew helwesta kurdan a li beramberî kurdî jî bi gotina “zimanê-xwe-kuştin” penase dike.
Altûn Demîr ji bo kirmanckî ango zazakî diyar dike ku ew li gorî kurmancî di rewşeke xirabtir diye.
Gelek kes behsa rewşa zimanê Kurdî li Bakûr dikin û dibêjin xetereyek li ser Kurdî heye. Li gor nêrîna te xetereya zimanê Kurdî li Bakûr heye?
Heye helbet. Heke tenê extiyar zimanekî biaxivin xetere pir mezin e. Heke mezin û extîyar biaxivin lê zarok neaxivin dîsa xetereyek pir mezin heye lê du nifş maye ku ew ziman bimre. Di vir de pîvana herî grîng zarok in. Ku zarok zimanî diaxivin ew ziman neketîye rêya xetereyê. Di kirmanckî/zazakî de, xetere pir mezin e. Tene têkiliya kirmanckî bi tirkî re nine di ya bi kurmancî re jî de pirsgirêk heye. Rewşa kurmancî jî nebaş e lê ji ber nufûs zêde ye, ji ber zordestîya dewletê bi her awayî berdewam e, ev zordarî bi xwe re bertekekan derdixe holê. Ji ber her du sedeman jî bi qasî zazakî pirsgirêkên kurmanciyê nîne. Kurmancî ji ber li çar aliyê Kurdistanê tê axavtin jî rewşek xwe ya taybet heye. Bi kurtasî, xetere heye. Merhaleya xetereyê muhîm e.
Ev xetereyeke çawa ye?
Li Kurdistanê herî zêde behsa asîmîlasyonê dibe. Lê belê wekî din term hene kû dikarin rewşê baştir bînin ziman. Ji ber ku asîmîlîsyon, peyveke pir nerm e. Cara ewil ev term li Emerîqayê û ji bo entegrasyoneke bi armanc hatiye îfadekirin. Sîstematîze êrîşa dewletê dikeve binê banê linguicide-ê û ev qirkirina ziman e. Xwe-kuştina zimanekî jî dema kesek bi zanahî û ji bo berjewendiya xwe biryar dide ku ev ziman êdî bikêrî wê/wî an jî zarokê wan nayê û bi hişmendî biryar dide ku dev ji zimanê xwe berde û zimanek serdest hildibijêre. Di nava kurdan de ji aliyê dewletê ve asîmîlasyon nine, qirkirina ziman heye û ji aliyê miletê ve asîmîlasyon nine zimanê-xwe-kuştin heye (versiyona nerm a vê oto-asîmîlasyon e). Niha dewlet dixwaze kurdî bikuje, Kurd jî êdî alîkariyê dikin. Kirmanckî di demeke nêztir de lê kurmancî lê di heman rêyê de ne, rêya ku em dikarin bejin nexweşîn e. Lê birîn derman nebe ber bi mirinê ve diçe.
Sedema vê çi ye?
Pir sedem hene. Çîrokek sed salî heye ku ji roja ewil heya niha bi zilm û zordarî dewam dike. Sîyaseta kurdan heye ku pişta xwe daye entegrasyonê û qaşo ji bo kurda û ser navê kurda lê bê kurdî hereket dike. Ji xwe behsa bi hev re jiyinê hebe di navbera serdest û bindestekî de ti car têkiliyeke wekheviyê çênabe. Bi serdestan re têkilî, gava ew serdestiya xwe bidomînin mumkun e. Gava hemwelatiyek bibîne ku rêber û rewşenbîrên kurdan bi sîstemê re aş in ew jî ji xwe bi hêsanî zimanê xwe yê ku prestîjek wî tune ye dev jê berdidin. Kurdan kurdbûn qebûl kirine lê hîna bi awirên dujminên xwe li xwe mêze dikin û hîna ji xwe û zimanê xwe hez nakin. Helbet behsa kesên îstîsna nine behsa kesên ji rêzê an jî girseya mezin dikim. Helbet kes û xebatên ku pir hêja ne jî hene lê qasê ku ji derd re derman bin mezin nîn in.
Ji bo zimanê kurdî ji vê xetereyê rizgar bibe, divê çi bên kirin? Û kî/ê ne berpirsiyar ku di rêya rizgariyê de divê kar bikin?
Berpirsiyar ji jor heya jêr kesên bi sîyasetê ve eleqeder dibin, ew û rewşenbîr in. Ji bo prestîja ziman hebe û ziman were parastin statû lazim e. Ji bo statû hebe divê kurd li ser axa xwe xwedî erk bin. Heke kurdên Bakûr bi tirkan re û yên Rojhilat bi farisan re û yên Rojava bi ereban re bijîn ku sîyaseta me vê diparêze, ew çax têkiliya kurdan wê bi hev re çênebe. Wê serdestîya zimanên din dewam bike. Îro ne be jî wê sibê kurdî cihê xwe bide zimanekî serdestan. Pirsgirêk tenê kurdên Bakûr nîn in. Zaravayên Rojhilat yên ku ji alîyê hejmareke kêm tên axaftin hêdî hêdî dev ji kurdîtîya xwe jî berdidin. Ku li Bakûr hereketa kurdan dixwaze entegre bibe, xelasî tune lê weke du heb milet û du heb jî dewlet bijîn ew çax zimanê kurdan yê duyemîn kirkî, yê tirkan jî wê kurdî be. Zimanê sêyemîn ji bo herdiya jî wê îngîlîzî be. Ew çareserî jî tenê bes nîn e ji ber ku em nikarin kurdên yek alîyek jî li ber bayê qedera wan tenê bihêlin. Wekhevîyek sedî sed lazim e, ku li Rojhilata Navîn mumkun be. Ku nebe hîna demek “dirêj” wê zimanê bijî me lê wê dawîya çîrokê ne baş be.
Prof. Dr. Cefer Şêxelîslamî: “Rakirina tabela û nivîsên bi kurdî û her weha êrişên li dijî kurdî ne tenê bijardeyeke ziman ango zimanî ye. Ev meseleyeke mezintir e; meseleyeke siyasî ye, kêşeyeke civakî-siyasî ye. Kêşeyeke jeopolîtîk e ku bi rêya zimên xwe nîşan dide.”
Îro 15ê Gulanê Roja Cejna Zimanê Kurdî ye. Di 15ê Gulana 1932an de, bi pêşengiya rewşenbîr û zimannasê Kurd, Celadet Elî Bedirxan û hevalên wî, Kovara Hawarê li bajarê Şamê bi tîpên Latînî hat derxistin.Kovara Hawarê ji ziman, çand û nasnameyê bigire heta wêjeyê, di gelek qadên rewşenbîrî de şoreşeke mezin pêk anî.
Ji wê rojê ve 15ê Gulanê ji bo kurdan xwedî girîngiyekî mezin e û taybet e. 15ê Gulanê di sala 2006an de weke “Roja Cejna Zimanê Kurdî” hat ragihandin û gelê Kurd jî ji sala 2007an ve her sal 15ê Gulanê weke “Cejna Zimanê Kurdî” pîroz dikin.
Pratîkên asîmilasyon û zimankujiyê yên li dijî Kurdan, di çarçoveya polîtîkayên statukoparêz ên wan welatên ku Kurdî lê tê axaftin de, didomin. Li Îranê, qedexekirina Kurdî û astengkirina hiqûqî ya mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê, ev mesele veguherandiye pirsgirêkeke kronîk. Li Îranê aktorên ku ji bo parastin û pêşxistina ziman dixebitin, tên girtin û rastî cezayên giran tên. Ev hemû nîşan didin ku rejim, daxwazên mafên çandî wekî ‘kêşeyeke ewlehiyê’ pênase dike.
Têkildarî van mijaran û rewşa zimanê Kurdî ya li Îranê, em bi zimannas Prof. Dr. Cefer Şêxelîslamî re ku li Zanîngeha Carletonê ya Kanadayê akademîsyen e, axivîn.
“Li Îranê çi fermiyeta kurdî nîne û zimanekî devkî maye”
Prof. Dr. Cefer Şêxelîslamî destnîşan kir ku li Îranê zimanê kurdî, weke zimanekî kêmnetew tê hijmartin û weha got:
“Ji ber vê yekê li Îranê axavtina bi kurdî qedexe nîne. Mirov dikarin bi kurdî biaxivin lê zimanê kurdî ne fermî ye. Kurdî di dibistanan de nayê xwendin û di dem û dezgehên dewletê de jî çi fermiyeta kurdî nîne. Wekî zimanekî devkî maye.”
Di meha çaran a sala 2025an de, li Parlementoya Îranê ji bo Kurdî di dibistan û dezgehên dewletê de bibe fermî ji bo dengdanê hate rojevê. Lê dengê pêwîst nehat bidestxistin, kesî deng neda. Wate li Tirkiyeyê kêmanî dersa bijarte heye, li Îranê ev jî nîn e. Li Tirkiyeyê kurdî 50-60 salan bi temamî qedexe bû û niha dersên bijarte hene, lêbelê li Îranê heta niha jî tişteke bi vî rengî nîne. Li Îranê polîtîkaya “asîmîlasyona nerm” didome û dixwazin kurdî ji jiyana rojene de jî nehê bikaranîn.
“Êrişên li ser kurdî ne tenê bijardeyeke zimanî ye”
Şêxelîslamî diyar kir ku kêşeya ziman şereke ku li ser siyaset, li ser qudret û li ser desthilatdariyê ye û weha pêde çû:
“Binihêre, gava tu bala xwe didî notên Antonio Gramsci yên di girtîgehê de, ew tiştekî pir girîng dibêje. Dibêje; her gava ku behsa kêşeya ziman tê kirin, bizanibe ku li pişt wê kêşeyên din jî hene. Kêşeyên civakî hene, kêşeyên siyasî hene û kêşeyên aborî hene. Ev hemû di bin sîwana ziman de tên nîqaşkirin.
Mînak, li Hesekê û Kerkukê tabela û nivîsên kurdî jê hatin rakirin û li şûna wan erebî hatin bicikirin, ev ne tenê bijardeyeke ziman ango zimanî ye. Ev meseleyeke mezintir e; meseleyeke siyasî ye, kêşeyeke civakî-siyasî ye. Heta tu dikarî bibêjî kêşeyeke jeopolîtîk e ku bi rêya zimên xwe nîşan dide.
Çima? Ji ber ku tu nikarî ziman ji siyasetê, ji aboriyê, ji çandê û ji mijarên civakî cuda bibînî. Ziman bi her aliyekî civakê re têkel e. Ji ber wê ye, gava kêşeya ziman derdikeve holê, bi xwe re nakokiyên din jî tîne. Kêşeya ziman şereke ku li ser siyaset, li ser qudret û li ser desthilatdariyê ye. Bi kurtasî; şerê zimên, şerê desthilatdariyê ye; her dem û li her derê wusa ye.Ji ber vê yekê ye ku heta roja îro jî, gava kurdan bi ereban re, bi tirkan re an jî bi farsan re pirsgirêkek hebe, di nav wan pirsgirêkan de her tim kêşeya zimên jî heye û wê hebe.”
“Dema perwerde bi zimanê te nebe kurdiya te kurdiyeke farsî ye, erebî ye û tirkî ye”
Zimanzan Şêxelîslamî behsa girîngiya perwerdehiya bi zimanê dayîkê kir û weha anî ziman:
“Tiştekî xerîbe, mesela li Mehabadê tu diçe bankê, karmendê/a wê kurd e tu wî/wê karmendî nas dike û bi kurdî pê re diaxive. Yanî ew tişt li Îranê heye, her tim hebûye; beriya Komara Îslamî jî hebûye. Ango tu diçî ji bo gelek saziyan, xelk bi Kurdî diaxive. Heta tu diçî dagehê, salona dadgehê li wir jî wisa ye dema karmend Kurd be tu dikare bi kurdî biaxive. Ger Fars ango Azerî be wê demê tu yê bi farisî biaxive.”
“Lê belê pirsgirêk ew e ku dema perwerde bi zimanê te nebe, tu li dadgehê jî li her derekî din jî dema bi kurdî biaxive, kurdiya te kurdiyeke farsî ye, erebî ye û tirkî ye. Tu termên Tirkî, Farisî û Erebî bi kar tînî. Ji ber tu perwerdeyê bi wan zimanan werdigire û hemû nêrîn û nirxandinên te li gorî wan zimanan saz dibe.”
“Yanî mesela li cem min nimûneyek heye. Şaredarê Mehabadê tiştekî dibêje, tiştekî gelek hêsan. Dibêje; “Caddeyek man tesîs kerdûwe ke obûr deka le muhîtî xaricî xiyabanî…” (Me şeqamek çêkiriye ku li bajarê derdikeve û digihêje gundekî). Qaşo bi kurdî axivî ye lê hevok temamî farsî ye. Dibe ku pêşgir, paşgir û kar (fîîl) kurdî be Nav, cênavk, term…hwd hemû farisî ne. Vîdeoyeke din li gel min heye waliyê bajarê Sineyê(Senendej) qaşo bi kurdî diaxive, lê hemû peyvên bikar tîne bi farsî ne ku dema farsek guhdar bike bi hêsanî bi rehetî dikarê jê fêm bike.”
Lê belê, bi nivîskî tiştek bi kurdî nîne hemû bi farsî ye. Derman bi farsî tê nivîsandin, karên fermî yên bankeyê bi farsî ne û her weha hemû nivîsên saziyên dewletê re divê bi farsî be.
“Naxwazin tu bi zimanê xwe bi fikire û bi afirîne”
Prof. Dr. Cefer Şêxelîslamî da zanîn ku ziman bingehê civak û mirovahiyê ye. Ji ber ku di hemû qadan de em bi ziman têkiliyan çêdikin, afirandin bi ziman çêdibe, ziman avakarê çandê ye jî û weha bi lêv kir:
“Her weha li Rojhilat yên ku bi kurdî diaxivin jî di axavtinên xwe de peyv û gotinên farsî bikar tînin. Hevokên wan li gor taybetmendiyên zimanê farsî saz dibe. Ji ber ku bi farsî perwerdehiyê dibinîn, wisa ye. Zimanê xwendin û perwerdehiyê farsî ye. Ji ber vê yekê perwerde esas e. Tu bê perwerdeyê nikare zimanekî ji holêrabûnê rizgar bike. Ger ziman nebe zimanê perwerdeyê wê têk biçe.
Ziman bingehê civak û mirovahiyê ye. Ji ber ku di hemû qadan de em bi ziman têkiliyan çêdikin, afirandin bi ziman çêdibe, ziman avakarê çandê ye jî. Hebûn û nasnameya te ye. Tu bi zimanê xwe heye. Ji ber vê yekê gava behsa ziman dikî, ditirsin. Naxwazin tu bi zimanê xwe bi fikire û bi afirîne û her weha naxwazin tu ji bo xwe bî. Ber hindê ku ziman pir girîng e.
Yanî her welatê ku dixwaze kurdî asteng bike, bi awayekî vê yekê pêk tîne. Li Îranê jî nabêjin Kurdî qedexe ye. Dibêjin, “Kurdî çavê me ye, Kurd dotmam û pismam me ne, kurdî qedexe nîn e.” Ma dema kurdî qedexe nîne çima li sazî û dezgehên dewletê nivîsîn bi kurdî nîne, li dibistanan kurdî fermî nîne?. Weke ku min li jorê jî behs kir şerê ziman, şerê desthilatê ye.”
Ev deh sal in li Rojava perwerdeya bi kurdî heye. Lê piştî peymana 29ê Kanûna Paşiyê ya di navbera Rêveberiya Xweser û rêveberiya demkî ya Şamê, mijara perwerdeya kurdî, tê nîqaşkirin.
Çalakiya ji bo zimanê Kurdî, Qamişlo, Foto: ANHA
Piştî ku di navbera Rêveberiya Xweser û rêveberiya demkî ya Şamê de peymana 29ê Kanûna Paşiyê hate îmzekirin, pêvajoya entegrasyonê dest pê kir. Ev pêvajo destpêkê di hêla leşkerî de paşê jî di hêla perwerde û hin hêlên din de bi rêve diçe.
Lê di mijara perwerdeyê de li gorî agahiyên ji herêmê belav bidin, pirsgirêk di navbera Rêveberiya Xweser û rêveberiya demkî ya Şamê de heye.
Hêzên bi ser rêveberiya demkî ya Şamê ve girêdayî, di serê meha Gulanê de li Hesekê li ser avahiya dadweriyê nivîsa bi kurdî, ingilîzî û erebî daxistin û li şûna wê nivîsa bi erebî tenê hiştin. Paşê jî niştecihên Hesekê bertek nîşanî vê rewşê dan û nivîsên erebî daxistin, li şûna wê yên bi kurdî danîn. Piştî ku çend rojan ev mijar bû sedema hin aloziyan,
Di van rojan de ku vê pirsgirêkê li Hesekê rû dabû, Fermandarê Giştî yê Hêzên Sûriyeya Demokratîk (HSD) Mazlûm Abdî di 13ê Gulanê de ji Ajansa Nûçeyan a Hawarê (ANHA) re got ku, ev pirsgirêk bûye sedema sekinandina pêvajoya entegrasyonê û ji bo çareser bibe, wan qebûl kiriye heta demekê erebî li ser avahiyê bimîne, lê paşê wê li Hesekê jî weke deverên din ên Rojava kurdî bê danîn.
Abdî di 14ê Gulanê de jî ji malpera Al Monitorê re diyar kir ku ji bo mijara perwerdeyê û krîza dîplomayê, ew û Şamê gihîştine lihevkirineke dawî. Li gorî vê daxuyaniyê, dewleta Sûriyeyê wê bi rengekî fermî dîplomayên xwendekarên li gorî perwerdeya Rêveberiya Xweser perwerde bûne, wê qebûl bike. Her weha bi şertê ku li herêmên kurd lê zêde ne perwerde bi kurdî be, ji bo derbasbûna müfredata netewî, wê komîsyonên hevbeş bên avakirin.
Bi dehan salan e li Rojava perwerde bi kurdî ye
Weke tê zanîn piştî ku şer li Sûriyeyê rû da û li Rojava herêmeke xweser ava bû, li vir perwerdeya bi kurdî dest pê kir. Heta wê gavê li Sûriyeyê perwerdeya bi kurdî nebû û bikaranîna kurdî dihate astengkirin.
Digel astengkirinê jî li Sûriyeyê û Rojava, ji bo zimanê kurdî gelek xebat hatine kirin ku bingeha alfabeya modern a latînî ji hêla Celadet Alî Bedirxan ve li Şamê di sala 1932yê de bi çapkirina yekem hejmara kovara Hawarê ve hatiye avêtin. Dîsa kesên mina Cegerxwîn, Kamîran Bedirxan, Seydayê Tîrêj, Osman Sebrî û gelekên din li vir ji bo zimanê kurdî kar kirine û berhem dane.
Bi avakirina rêveberiyeke xweser a li herêmên kurdan, perwerdeya bi kurdî jî bi rengekî fermî dest pê kir.
Di sala 2013an de bi awayekî fermî yekem car li Kantona Cizîrê dibistanên bi zimanê kurdî perwerdeyê didin, vebûn. Li gel zimanê kurdî, yê erebî û suryanî jî di nav zimanên fermî de qebûl bûn. Her wiha li hin cihan jî perwerdeya zimanê ermenî dest pê kir.
Piştî ku di sala 2014an de li Kantonên Cizîr, Kobanî û Efrînê Rêveberiya Xweser hat îlankirin, heman salê amadekariya mufredata nû ya perwerdeyê hat kirin. Ji ber êrîşên DAIŞê yên li ser Rojava, perwerde sekinî lê di sala 2015an de careke din dest bi kar kirin. Di sal a 2017an li Qamişloyê zanîngeha Rojava hat vekirin. Paşê di heman salê de li Kobanî Zanîngeha Kobanî hat vekirin.
Di van salan de bi deh hezaran xwendekar çûn dibistanan û bi kurdî perwerde dîtin. Lê niha ji ber rewşa heyî, metirsî heye ku ev destkeftî ji holê rabin.
Evdilfetah: Divê em destkeftiyên xwe bernedin
Zimanzan Deham Evdilfetah, ji bo rewşa heyî ya li Rojava, ji Niha+ê re got, “Van rojan tevlihev bûye” û ew “nizanin wê çi bibe”.
Evdilfetah diyar kir ku ev çendeke hemû kes ji bo parastina zimanê kurdî ketiye nava liv û tevgerê. Li gorî zanyariyên wî dane, şandeyeke ji Rêveberiya Xweser ji bo vê mijarê li Şamê ne û wê daxwaz bikin ku ji bo 15ê Gulanê ahengeke hevbeş li dar bixin.
Deham Evdilfetah destnîşan kir ku rêveberiya li Şamê ji kurdan re dibêje, ew ê dersên bijarte ji bo kurdî bipejirînin, weke yên li Tirkiyeyê: “Du saet in, sê saet in êdî çi be. Sinek caran dibêjin, ziman azad e. Weke hûn dixwazin em ê bidin. Tiştekî rasterast nayê meydanê. Em nizanin wê çawa be.”
Bi gotina Evdilfetahî, piştî pêşveçûnên li Şêxmeqsûd û Eşrefiyê, herdu taxên kurdan ên li Helebê qewimîn zêde vebijêrk di destên wan de nemana û şikestinek di milet de çêbûye. Ji ber vê jî, rêveberiya demkî ya Şamê, tiştekî berbiçav diyar nake: “Tiştê ku tu ji wan re dibêjî, dibêjin ‘erê erê’ lê ne bawer in tiştekî têxin destûrê de. Destûr tune. hikûmeteke demkî ye. Dibêjin ‘heta hikûmet çêbibe, destûr çêbibe, parlamen çêbibe, wê çaxê em ê her tiştî bidine we.’ Bi wan jî bawer kabin.”
“Em li ber xwe didin”
Wî behsa çalakiyên li gelek deveran ên ji bo zimanê kurdî kir û got ku ew ê biçe Qamişloyê tevlî çalakiyeke ji bo zimanê kurdî bibe: “Em bixwe jî çalakiyan dikin. Em li ber xwe didin. Em semîneran çêdikin. Zimanê me hebûna me ye. Bi qasî em zimanê xwe biparêzin wê zimanê me jî me biparêze. Wekî mînak parçeyê me yê bakur gelek, heliyan. Ziman çû. Ziman vegere, wê ew jî vegere. Her kes bi zimanê xwe ye. Bi vê dirûşmeyê em kar û xebata xwe dikin. Duh pêr SZK saziya zimanê kurdî û Kongreya Niştimanî ya Kurdistanê (KNK) bi hev re civîneke geleke baş çêkirin. Tev de tekez dikin li ser ziman, divê ziman berî her tiştî be. Ziman nasname û hebûne. Bi rastî jî hebûn nebûn e. Em texsîr nakin. Gelek tişt çêbûn, di Rêveberiya Xweser de, di nêrîna min de. Li vir li wir li ê han. Paşê jî ew karesat çêbû. Lê dîsa jî tiştên baş çêbûn. Zarokên me bi zimanê kurdî li malê dixwînin. Bi hev re diaxivin.
Heseke, Foto: ANHA
Ev tiştana tiştên pîroz bûn. Ez bawer nakim, çiqasî çewisandin fişar bê ser me, ziman qedexe be jî, ev zarokana ziman ji bîra nakin. 11 12 sal in vê xwendinê dikin. Çiqasî kêmasiyên wê hebin jî bingehekek hate danîn. Şaşî hebin jî tên rastkirin. Lê ew bingeh hate danîn. Xewn û hêviya me ew e em wê biparêzin. Ezmûna ku em tê re derbas bûne, ev ezmûn dimeşe. Hinek kêmasî hebûn, gazin hebûn, rexne hebûn, em car caran radibûn hev lê dîsa jî em li xwe vedigerin. Tiştên çêbûne, eger ne ew bûna bi destê me nediketin. Ema niha çi bi destê me de maye, em nizanin. Çi ketibe destê me gereke em wê ji destê xwe bernedin. Ew zarokên ku niha zimanê kurdî dixwînin, her malek û pirtûkxaneyek biçûçik têde ye.”
Şandeyeke Rêveberiya Xweser li Şamê ye
Li gorî nûçeya ku Rûdawê belav kiriye, Hevseroka Daîreya Pêwendiyên Derve ya Rêveberiya Xweser Îlham Ehmed û Hevserokê Partiya Yekîtiya Demokratîk (PYD) Xerîb Hiso ji bo Roja Zimanê Kurdî li Şama paytexta Sûriyeyê çûn ser gorên Mîr Bedirxan, Mir Celadet Alî Bedirxan û Rewşen Bedirxanê.
Îlham Ehmedê destnîşan kir ku divê ji bo fermîbûna zimanê Kurdî têkoşîn were bilindkirin û got:
“Em dixwazin zimanê xwe li vî welatî fermî bikin. Her çi qasî hişmendî û aqilek hebe ku vê qebûl nake jî li gorî Biryarnameya 13an, di hinek dibistanan de destûra xwendina Kurdî hatiye dayîn. Fermîbûna zimanê Kurdî dê bibe sedema dewlemendbûn û xurtbûna Sûriyeyê.”
