Li gorî daxuyaniya saziya polîsan, di nava salekê de penaban zêdetirî 47 hezar caran hewl dane ku sînorê Almanyayê derbas bikin.
Foto: BMI
Li Almanyayê di nava salekê de bi kontrolên tund ên li ser sînoran rê li ber 35 hezar penaberan hatiye girtin.
Li ser kontrolên tund ên sînoran ên ku ev salek e li Almanyayê tên kirin, amarên nû hatin belavkirin.
Wezîrê Karên Navxwe yê Almanyayê Alexander Dobrindt par dema dest bi kar kir biryar dabû ku kontrol zêde bibin. Ev gav li gorî biryara nû ya Yekîtiya Ewropayê ya derbarê penaberan de hate avêtin.
Armanca sereke ya vê pêngavê, kêmkirina derbasbûna koçberan an jî penaberan û têkoşîna li dijî bazirganiya mirovan e.
Zêdetirî hezar û 400 qeçaxçî hatin desteserkirin
Li gorî amarên Wezareta Karên Navxwe ya Federal a Almanyayê, ji Gulana 2025an ve nêzîkî 35 hezar kes li ser xeta sînor an jî di dema derbasbûna qeçax de hatine sekinandin û vegerandin.
Polîsan di vê demê de zêdetirî 47 hezar hewlên derbasbûna qeçax qeyd kirine. Di dema van kontrolan de hezar û 415 qeçaxçiyên mirovan hatine desteserkirin. Her wiha 8 hezar û 842 kesên ku biryara girtina wan hebû, hatin girtin û radestî dadgehan hatin kirin.
Hêzên Polîsên Federal ên ku ewlehiya sînoran diparêzin, her wiha navên hezar û 581 kesên radîkal jî qeyd kirine. Li gorî dîtina Hikûmeta Almanyayê ev encam nîşan didin ku kontrolên wan ên li dijî torên sûcan bi bandor in.
Amarên Sînor ên Almanyayê (2025-2026)
35.000Kesên hatine vegerandin
47.000Hewlên derbasbûnê
1.415Qeçaxçiyên hatine girtin
Danasîna Operasyonel û Ewlehî
Girtinên bi ferman: 8.842 kesên ku biryara girtina wan hebû hatin desteserkirin.
Şopandina Radîkalizmê: Navên 1.581 kesên radîkal hatin qeydkirin.
Polîtîkaya Nû: Tenê daxwazên nexweş, jinên ducanî û kesên parastina taybet hewce dikin têne qebûlkirin.
Dema Guhertinê: Kontrolên sînoran dê di 12ê Hezîrana 2026an de bi pergala nû ya Yekîtiya Ewropayê re bêne nirxandin.
Çavkanî: Wezareta Karên Navxwe ya Federal a Almanyayê (BMI) / Amarên Gulan 2026
Şertên daxwaza penaberiyê girantir bûne
Almanyayê niha mercên daxwaza penaberiyê jî girantir kirine. Li gorî rêzikên nû, tenê daxwazên kesên nexweş, jinên ducanî yan jî yên ku pêwîstiya wan bi parastineke taybet heye hatine qebûlkirin. Daxwazên din yekser li ser sînor hatine redkirin.
Meha Nîsanê, hejmara daxwazên penaberiyê yên li Almanyayê li gorî par cara yekem kêm bûye. Ev yek li gorî rewşa giştî ya Ewropayê jî wisa ye.
Almanya li bendê ye ku bi pergala nû ya penaberiyê ya Yekîtiya Ewropayê re di dema bê de kontrolên sînoran hêdî hêdî rake ku dê 12ê Hezîrana 2026an dest pê bike.
Di rewşên asayî de, li welatên herêma Schengenê kontrolên sînoran nayên kirin. Lê Almanyayê ev çend sal bûn ku ev rêbaz bi awayekî demkî sînorên xwe kontrol dike.
Li gorî daneyên Meclîsa ISIGê di çar mehên destpêkê ên sala 2026an de 622 karker di dema karî de mirin e. Ji wan 39 jin, 28 koçber û 19 jî zarok in. Par di heman qonaxê de ev hijmar 625 bû.
Me daneyên çar mehên destpêkê ên sala 2026an ên Meclîsa Tenduristiya Karkeran û Ewlehiya Kar (İSİG) berhev kirin.
Li gorî daneyên Meclîsê di çar mehên destpêkê ên sala 2026an de 622 karker di dema karkirinê de mirin e. Ji karkerên ku mirine jê 39 jin, 28 koçber û 19 jî zarok in. Ev jî tê wê wateyê ku rojane 5 karker mirin e.
Di heman qonaxa sala 2025an de ev hijmar 625 bû. Di tevahiya sala 2025an de 2 hezar û 105 karker di dema karkirinê de mirin e.
Karker di çar mehên destpêkê ên sala 2026an de herî zêde di beşên kar yên avahîsazî, çandinî, pîşesazî û xizmetê de mirin e.
Meh bi meh daneyên mirinên karkeran ên di dema karî de weha ye:
Kanûna Paşîn: 146 karker mirin
Kanûna Paşîn: 146 Karker Mirin
146MIRINÊN GIŞTÎ
144BÊ SENDÎKA
2BI SENDÎKA
Li Gorî Sektoran
Pîşesazî:67
Xizmet:36
Avahîsazî:31
Çandinî:12
Zarok, Jin û Koçber
Zarok: 4
Jin: 6
Koçber: 4
*Karkerên koçber ji Sûriye, Iraq, Misir û Cezayîrê ne.
Li gorî daneyên Meclîsa Tenduristiya Karkeran û Ewlehiya Kar (İSİG) di meha Kanûna Paşîn de herî kêm 146 karker di dema karkirinê de mirine.
Her weha li gorî sektoran di meha Kanûna Paşîn de 67 karker di sektora pîşesaziyê de, di sektora avahîsaziyê 31, di sektora çandiniyê de 12 û di sektora xizmetê de 36 karker mirine.
Her weha ji karkerên ku mirine tenê du jê endamên sendîkayê bûn. 144 karker bê sendika bûn.
Li meha Kanûnê de bajarên ku herî zêde karker lê mirine ev in:
Di meha Kanûna Paşîn de ji 146 karkerên ku mirine jê herî kêm 4 zarok, 6 jin û 4 jî koçber bûn. Karkerên koçber ji Sûriye, Iraq, Misir û li Cezayîrê hatibûn.
Sibat: 126 karker mirin e
Rapora Sibatê: 126 Karker Mirin
126MIRINÊN SIBATÊ
123BÊ SENDÎKA
6PENABER / KOÇBER
Li Gorî Sektoran
Pîşesazî:49
Xizmet:40
Avahîsazî:30
Çandinî:7
Zarok û Jin
Zarok:2
Jin:3
*Koçber ji Îran, Sûriye, Azerbaycan û Pakistanê bûn.
Bajarên Erdhejê: 296 Mirin
Ji 6ê Sibata 2023an vir ve mirinên di dema avahîsaziyê de:
Hatay:51
Mereş:37
Semsûr:35
Meletî:33
Amed:32
Dîlok:31
Riha:30
Edene:18
Xarpêt:14
Bajarên din yên Sibatê: Denizli, Stenbol, Antalya, Erzîrom, Aydin, Zonguldak, Sêwas…
Li gorî rapora İSİG di meha Sibatê de herî kêm 126 karker di dema karkirinê de mirin e. Di meha Sibatê de di beşên kar yên pîşesazî, xizmet û avahîsaziyê de mirinên karkeran zêde bûne.
Li gorî sektoran di beşa pîşesaziyê de 49, xizmet 40, avahîsazî 30 û di beşa çandiniyê de jî 7 karker mirine.
Li bajarên ku herî zêde karker lê mirine ev in:
Denizli, İstanbul, Antalya, Erzîrom, Hatay, Aydin, Kocaeli, Zonguldak, Amasya, Ankara, Bursa, Manisa, Sakarya, Sêwas û Riha.
3 jin û 6 penaberên karker mirin
Di meha Sibatê de ji karkerên ku mirine jê herî kêm 2 zarok, 3 jin û 6 jî penaber/koçber bûn. Karkerên koçber ji Îran, Sûriye, Azerbaycan û li Pakistanê hatibûn.
Her weha ji karkerên ku mirine tenê yek jê endamên sendîkayê bû. 123 karker endamên tu sendîkayan nebûn.
296 karker li bajarên erdhejê mirine
Meclîsê di rapora Sibatê de cih daye karkerên ku li herêmên erdhejê mirine. Li gorî rapora Meclîsa ISIGê, ji 6ê Sibata 2023an vir ve li bajarên ku erdhej lê pêk hatiye, herî kêm 296 karker di dema sazkirina avahiyan de mirine. Ji wan 15 zarok û 22 koçber bûn.
Li gorî daneyên Meclîsê bajarên erdhejê hejmara herî zêde ya mirinan li Hatayê çêbûye:
Li Hatayê 51 karker, li Mereşê 37, li Semsûrê 35, li Meletiyê 33, li Amedê 32, li Dîlokê 31, li Rihayê 30, li Edeneyê 18, li Xarpêtê 14, li Osmaniyeyê 13 û li Kilîsê 2 karker mirine.
Adar: 148 karker mirin e
Rapora Adarê: 148 Karker Mirin
148MIRINÊN ADARÊ
145BÊ SENDÎKA
Li Gorî Sektoran
Pîşesazî:56
Xizmet:43
Avahîsazî:28
Çandinî:21
Zarok, Jin û Koçber
Jin:16
Koçber:15
Zarok (Hemû):8
Ji zarokan 6 jê di bin 14 saliyê de bûn. Koçber ji welatên wekî Sûriye, Îran, Gurcistan û Afganistanê bûn.
Li gorî rapora İSİG di meha Adarê de herî kêm 148 karker di dema karî de mirin e.
Di meha Adarê de karker herî zêde di beşên avahîsazî, pîşesazî, xizmet û çandiniyê de mirin e.
Li gorî sektoran di beşa pîşesaziyê de 56, xizmet 43, avahîsazî 28 û di beşa çandiniyê de jî 21 karker mirine.
16 jin,15 koçber û 8 zarok mirin
Di meha Adarê de ji karkerên ku mirine jê herî kêm 16 jin, 15 penaber/koçber û 8 jî zarok bûn. Karkerên koçber ji Îran, Sûriye, Gurcistan, Kazakistan, Misir û Afganistanê hatibûn.
Ji zarokên mirine jê 6 temenê wan di navbera 0-14an de bû û 2 jî di navbera 15-17an de bû.
Her weha ji karkerên ku mirine tenê 3 jê endamên sendîkayê bûn. 145 karker endamên tu sendikayek nebûn.
Nîsan: 189 karker mirin e
Rapora Nîsanê: 189 Karker Mirin
Di Nîsanê de her roj 6 karker mirin!
189MIRINÊN GIŞTÎ
176BÊ SENDÎKA
13BI SENDÎKA
Sektorên Herî Mirin lê Zêde
Pîşesazî:59
Avahîsazî:51
Çandinî:41
Xizmet:38
Karkerên Jin, Zarok û Koçber
Jin:14
Zarok / Ciwan:5
Penaber / Koçber:3
3 zarok di koma 0-14 salî de bûn ku xebitandina wan qedexe ye.
Bajarên herî zêde mirin lê çêbûne:
Stenbol, Bursa, Enqere, Antalya, Burdur, Manisa, İzmir, Mereş, Kocaelî, Amed, Meletî, Sakarya, Bedlîs, Duzce, Mugla, Samsun, Aydin, Denizli, Dîlok, Giresun, Kayseri, Kirklareli, Konya, Mersin, Riha, Tekirdag û Uşak.
Li gorî rapora Meclîsa Tenduristiya Karkeran û Ewlehiya Kar di meha Adarê de herî kêm 189 karker di dema karkirinê de mirin e. Ev jî tê wê wateyê ku di Nîsanê de her roj 6 karker mirin e.
Di meha Nîsanê de karker herî zêde di beşên avahîsazî, pîşesazî û çandiniyê de mirin e.
Li gorî sektoran di beşa pîşesaziyê de 59, xizmet 38, avahîsazî 51 û di beşa çandiniyê de jî 41 karker mirine.
14 jin, 3 koçber û 5 zarok mirin
Di meha Nîsanê de ji kesên ku di dema karî de mirine, jê herî kêm 5 jê zarok/ciwan bûn. 3 ji van zarokan di koma temenê 0-14 salî de bûn ku bi qanûnî xebitandina wan qedexe ye. 2 ji wan jî di navbera 15-17 salî de bûn.
Di meha Nîsanê de ji karkerên ku mirine jê herî kêm 14 jin û 3 penaber/koçber bûn. Karkerên koçber ji Îran, Sûriye, Gurcistan, Kazakistan, Misir û Afganistanê hatibûn.
Ji zarokên mirine jê 6 temenê wan di navbera 0-14an de bû û 2 jî di navbera 15-17an de bû.
Ji karkerên ku mirine tenê 13 kes, endamên sendîkayê bûn. 176 karker jî bêyî sendîka dihatin xebitandin.
Di yekem salvegera fesixkirina biryara PKKyê de rêveberiya KCKyê civîneke çapemeniyê li dar xist û got: “Ew gotinên ku avêtina gavên hiqûqî ‘bi tespît û teyîtkirina danîna çekan ve girê didin’ rastiyê îfade nakin.”
Rêveberên KCKyê Sozdar Avesta û Mûstafa Karasû, Foto: ANFnews
Piştî ku Abdullah Ocalan di 27ê Sibaha 2025an de bang kir û xwest PKK xwe fesix bike, PKKyê di navbera 5 û 7ê Gulana 2025an de kongreyek li dar xist û biryara fesixkirinê da. PKKyê bi navê Rêveberiya Tevgera Apoyî di yekem salvegera vê kongreyê de civîneke çapemeniyê li dar list.
Rêveberên KCKyê Sozdar Avesta û Mûstafa Karasû, li nav sînorên Herêma Kurdistanê ev civîn li dar xist û ANFyê jî vîdeo û teksta vê civînê belav kir.
Di civînê de endama Desteya Rêveber a KCKyê Sozdar Avesta tekst bi kurdî, endamê Desteya Rêveber ê KCKyê Mûstafa Karasû jî bi tirkî xwend. Di tekstê de hatiye gotin ku, gotinên desthilata AKPyê û çapmeniya nêzî wê yên dibêjin “avêtina gavên hiqûqî ‘bi tespît û teyîtkirina danîna çekan ve girê didin’ rastiyê îfade nakin.”
Di daxuyaniyê de gavên ku piştî banga Ocalan a 27ê Sibatê û heta niha hatine avêtin, hatin diyarkirin û hate gotin: “Ji bo ku pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk bi pêş bikeve divê bi biryareke siyasî statuya Rêber Apo bê diyarkirin, dîsa ji bo ku siyaseta demokratîk bi awayekî azad bi pêş bikeve divê gavên qanûnî bêne avêtin. Bi temamî çek danîn û ketina nava siyaseta demokratîk bi avêtina gavên hiqûqî dibe. Ev rastî ji destpêka pêvajoyê heya niha ji hêla hemû derdoran ve tê zanîn.”
“Muzakerevanê sereke Ocalan e”
Di berdewama daxuyaniyê de hatiye xwestin ku statuya Ocalan were diyarkirin: “Me, weke Tevgera Azadiya Kurd di kongreya xwe de ku PKK hate fesixkirin û li dijî Tirkiyeyê têkoşîna çekdarî hate bi dawîkirin, biryar girt ku pêvajoya aştî û civaka demokratîk ji hêla Rêber Apo ve bê meşandin. Sermuzakerevan û pêşengê vê pêvajoyê Rêber Apo ye. Divê li gorî vê rastiyê weke muxatabê esasî rewşa siyasî ya Rêber Apo diyar bibe û bikare xwe bigihîne şertên xebata azad. Ev pêvajo, tenê bi vî awayî dikare bi rengekî rast bê meşandin û encamê bi xwe re bîne. Di vê pêvajoyê de me tiştên pêwîst kirin, heya kes li bendê nebû ku em di vê astê de gavan biavêjin. Êdî ji bo ku pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk biçe encamê divê statuya Rêber Apo bê diyarkirin, gavên qanûnî û hiqûqî bêne avêtin. Xwestek û bendewariya gelê me jî, hêzên demokratîk û ya me jî ev e.”
Desthilatdar rexne kirin
Rêveberiya KCKyê destnîşan kiriye wan heta niha gelek gaz avêtine û desthilata AKPyê û medyaya nêzîkî wê rexne kirin: “Me her tim ji bo çareseriya siyasî-demokratîk, raya giştî ya Kurd amade kir û peyamên erênî dan gelên Tirkiyeyê, em di vê mijarê de hesas nêzîk bûn, lê hin berdevkên desthilat û çapemeniya nêzîkî desthilatê, amadekirina raya giştî li aliyekî, berevajî ji bo avakirina hest û fikrên neyînî kar kirin, helwest raber kirin. Nêzîkatiya neyînî ya li hemberî muxalefetê jî bûye sedem ku ji pêvajoyê re desteka civakî zêde nebe.”
Ji 27ê Sibata 2025an û heta niha çi qewimîn?
Rêveberiya KCKyê ji 27ê Sibata 2025an heta niha gavên ku wan avêtina niha rêz kirine:
“Rêber Apo di banga xwe ya 27’ê Sibata 2025an de şert û mercên ku PKKyê pêşxistine û sedemên wê danî holê. Rêbertî, girêdayî encama pêşketinên ku di nava 50 salan de derketine pêş ji PKKyê xwest ku xwe fesix bike û têkoşîna çekdarî ya li dijî Tirkiyeyê bidawî bike. Tevgera me, piştî vê bangê 1’ê Adarê agirbesta yek alî ragihand.
Piştî vê bangê gelek derdor û şexsiyetan diyar kirin ku ew ê PKK li gorî vê tevnegere. PKK ya ku weke tevgera Rêbertî derketiye holê, PKK ya ku li ser xeta Rêbertî têdikoşe û bi pêş dikeve, di demeke kurt de kongreya xwe kom kir. PKKye bê teredût banga Rêbertî xiste pratîkê; di vê çarçoveyê de biryara fesixkirina PKKyê girt û têkoşîna çekdarî ya li dijî Tirkiyeyê bi dawî kir. Di encamê de hate gotin ku ancax Rêber Apo dikare van biryaran têxe pratîkê û weke sermuzakerevan dikare pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk bimeşîne.
‘Rêber Apo bersiva erênî da banga Bahçelî’
Rêber Apo ji 1993yan heya roja me ya îro çendîn car agirbestên yek alî îlan kir, ku bikare bi awayekî demokratîk pêşiya çareseriya pirsgirêka Kurd veke. Ji bo vê pêşniyarên çareseriyê bi pêş xistiye, bi maqul-aqilan e nêzîk bûye ku li dinyayê heya niha nêzîkatiyek bi vî rengî nehatiye dîtin. Lê belê dewleta Tirk, ji ber ku wê demê xwediyê çareseriyeke polîtîk nebû ev hewildan bê encam man. Serokê Giştî yê MHP’ê û şirîkê desthilata heyî Devlet Bahçelî 22yê Cotmeha 2024an de bang kir. Rêber Apo jî bi îhtîmala ku ji nava dewletê îradeya çareseriyê bi pêş bikeve bersiveke erênî da vê bangê.
‘Ji bo pêşî li çareseriyê bê vekirin gavên mezin avêtin’
Tevgera me ya Azadiyê, ji ber ku ji hêza çareseriya Rêber Apo bawer dike biryarên wisa pir radîkal ên weke fesixkirina PKKyê û bidawîkirina têkoşîna çekdarî girt. Tenê gavên wiha mezin dikarin pêşiya çareseriyeke demokratîk vekin. Di vê mijarê de me xwest îrade û biryardariya xwe nîşan bidin. Ji ber vê Hevseroka me ya Konseya Rêveber a KCKyê Besê Hozat, 11ê Tîrmeha 2025an bi 30 hevalên me yên gerîla re çekên xwe şewitandin. Bi vî awayî hate ispatkirin ku dema şertên guncav ên siyasî bi gavên pêwîst ên hiquqî bêne avakirin, bi hezaran gerîla jî wê çekên xwe deynin. Ji xwe wê demê Devlet Bahçelî jî di vê çarçoveyê de axivî û got, diviyabû ew kesên ku çek şewitandine bi derxistina qanûnên pêwîst berê xwe bidana Tirkiyeyê. Devlet Bahçelî bi vî awayî vegera li Tirkiyeyê wê çawa bibe danîbû holê.
‘Me hêzên xwe yên çekdar vekişand’
Weke Tevgera Azadiyê, ji bo bidawîkirina têkoşîna çekdarî û ji bo bikarin îradeya xwe ya çareseriya siyasî-demokratîk deynin holê me hêzên xwe yên di nava sînorên Tirkiyeyê de derxistin derveyî sînor. Me li Herêmên Parastinê yên Medyayê hin mewziyên xwe jî ji ber şerekî gengaz vala kirin. Dîsa sala 2017an me hin rêveberên MÎTê yên dîl girtibûn, me ev kes jî teslîm kir.
Me ev gav hemû ji bo avêtina gavên siyasî û hiquqî avêt, ku bikarin xwe bigihînin çareseriya siyasî-demokratîk. Di vê pêvajoyê de li Îmraliyê bi Rêbertiya me re hin hevdîtin çêbûn û hin şehîdên me yên li Herêmên Parastina Medya hatin girtin. Derveyî van mijaran, heya niha wisa gaveke cudatir nehatiye avêtin.
‘Rapora Komisyonê neketiye pratîkê’
Komîsyona ku li meclîsê ava bû, me erênî dît. Lê belê pêvajoya amadekirina raporê pir dirêj ajot û raya giştî baş nehate amadekirin. Li gel ku muxatabê esasî Rêbertiya me ye û aliyê çareseriyê ye, di vê pêvajoyê de komîsyona meclîsê bi rêbertiya me re tenê carekê hevdîtin kiriye. Di encamê de komîsyona meclîsê raporek amade kir. Rexmî hemû kêmasiyên xwe jî ev rapor di pratîkê de dikare bandorên erênî bide çêkirin. Lê belê hîn jî feraset û pêşniyarên di raporê de pratîze nebûne. Ev jî wisa nîşan dide ku desthilat, bi awayekî rast û samîmî nêzî pêvajoya aştî û civaka demokratîk nabe.”
Wezareta Çand û Turîzmê klasîkên kurdî yên ku Konsolosê Rûsyayê Aleksandre Jaba berhev kiribûn, weke15 cîldan çap kirin. Lê belê heman Wezaret, nahêle nêzî 400 berhemên bi kurdî yên destxet derbasî pergala dijîtal bibin ku di nava berhemên Saziya Berhemên Destxet de ne.
Koleksiyona Konsolosê Rûsyayê Aleksandre Jaba ku bi xebateke hevpar a Wezareta Çand û Turîzmê û Zanîngeha Mardîn Artukluyê hat çapkirin, rastî eleqeyeke mezin hat. Jaba yê ku di navbera salên 1856-1866an de li Erziromê wezîfedar bû, ev berhem bi Mela Mehmûdê Bazîdî re berhev kiribûn. Di demekê de ku ev klasîk li ser refan cihê xwe digirin, heman wezaret sansûrê datîne ser bi sedan berhemên din ên kurdî.
Li gorî daneyên malpera Portal.Yek.Gov.Tr ku bingeha daneyan a Saziya Berhemên Destxetan a Tirkiyeyê ye, di saziyê de zêdetirî 640 hezar berhem hatine qeydkirin. Lê belê berhemên kurdî yên di nav van berheman de bi salan hatine paşguhkirin û wekî erebî yan jî farisî hatine qeydkirin. Heya beriya çend salan tenê 25 berhemên kurdî di qeydan de xuya dikirin, lê di nava sala dawî de ev hejmar derketiye 79an.
Tê îdiakirin ku di bingeha daneyan a saziyê de di navbera 300 û 400î de berhemên kurdî yên kêmpeyda hene. Tê gotin ku tevî ev berhem hatine tesnîfkirin jî, derbasî pergala dîjîtal nayên kirin û pêşî li vê yekê tê girtin. Pispor balê dikşînin ku ev çavkanî ji koleksiyona Jaba ya ku wezaretê çap kiriye, pir dewlemendtir û berfirehtir in.
Hinek ji berhemên kurdî yên kêmpeyda di sîstema Saziya Berhemên Destxetan de
#Feqiyê Teyran:“Dîwan” û “Manzûmê Feqiyê Tayra derheqê Şêxê Sen‘an”
#Ehmedê Xanî:“Mem û Zîn”
#Selîmiyê Hîzanî:Yûsuf û Zuleyxa
#Melayê Cizîrî:Dîwanâ Melayê Cizîrî
#Ehmedê Xanî:“Nûbihara Biçûkan” û Şerha wê “Çîçeka Destê Zarokan”
#Mela Yûnisê Erketînî:Terkîba Mela Yûnis û Zurûf
#Mela Hisênê Bateyî:Mewlûda Nebî
#Mela Xelîlê Sêrtî:Nehcü’l-Enâm li Nef‘i’l-‘Avâm
#Kurdîzade Ehmed Ramiz:Reşbelek
#Mela Camî (Wergêr):Wergereke kurdî ya dîwana farisî “Vâsıtatü’l-İkd”
#Mihemed Cewad Siyahpoş:Dîwana Siyahpoş
#Elî Teremaxî:Tesrîfa Kurdî
#Şêx Nûredînê Birîfkanî:“El-Qesayîd we’r-Rumûzat” û “Gezelha”
#Zahid Zeherî:Şev û Roj
#Şêx Mihemed Canê Aktepî:Leyla û Mecnûn
#Mela Mihemedê Xaldewî:Tûbe’z-Zeman (Wergereke manzûm ji Gazzalî)
#Mela Mihemedê Hizranî:Mecnûn û Leyla
#Şêx Xalidê Zêbarî:Sîseban
#Şêx Ebdulqadirê Hizranî:ed-Dîvân
#Mela Nesredînê Zoqeydî:Eqîda Îmanê
#Şêx Mihemed Kerbela:Mirsadü’l-Etfal
#Mela Mihemed Hadiyê Licî:ed-Durrü’l-A‘lâ fî İlmi’t-Tecvîd
#Mela Xalidê Orekî:Îcazetname
Xebata Arşîvê ya Niha+ – 2026
Parlamentera DEM Partiyê pirsnameyek da
Parlamentera DEM Partiyê ya Bedlîsê Semra Çaglar Gokalp, di meha Sibatê de ji bo ku Wezîrê Çand û Turîzmê Mehmet Nuri Ersoy bibersivîne, pirsnameyek pêşkêşî Serokatiya TBMMê kir. Tevî ku demeke dirêj di ser re derbas bûye jî Wezîr Ersoy bersiva pirsnameyê neda.
Gokalpê di pirsnameya xwe de pirsîbû ku “Koleksiyona Şarkiyatê ku tê gotin ‘Berhemên Kêmpeyda ên Kurdî’ tê de zêde ne, ji çend cîld û berheman pêk tê? Di vê koleksiyonê de çend berhem bi kurdî ne? Tevî ku pêvajoya katalogkirinê bi dawî bûye, çima 195 berhemên destnivîs (ku 130 ji wan kurdî, 3 farisî û 62 jî erebî ne) nehatine qebûlkirin nav pergala dîjîtal a saziyê?” Gokalpê her wiha daxwaz kiribû ku di bin banê Meclîsê de lêkolînek were kirin.
Hinek pirtûkên bi Kurdî yên ku li Saziya Berhemên Destxetan a Tirkiyeyê ne, lê nehatine dijîtalîzekirin ev in:
Mem û Zîn (Ahmedi Xani), Leyla û Mecnûn, Dîwana Siyahpoş, Dîwana Seyyid Qedrî, Dîwana M. Zeynelabidin, Manzûme-î Faqiyê Teyran, Eqîda Îmanê ya Manzûm (M. Alî Nasreddîn Zokî), Mewlûda Kurmancî (M. Mûhammed Beşîr Elcezerî), Kitaba Durri'l-Ala, Zubdetu't-Tecvîd, Çîçeka Destê Zaruka, Dûmanname (M. Îzzet Cixsî).
Bayrak: “Derketina van berheman ji bo dîroka kurdan girîng e”
Dîrokzan Mehmet Bayrak destnîşan kir ku derketina çavkaniyên wê serdemê hem ji bo dîroka kurdan hem jî ji bo dîroka Tirkiyeyê girîng e. Bayrak derbarê çapkirina arşîva Jaba û veşartina berhemên di destê saziyê de wiha axivî: “Wezaretê demeke Quranek bi kurdî û Mem û Zîn çap kir; paşê Saziya Zimanê Tirk (TDK) ferhengeke kurdî weşand. Ev xebat pir sînordar in. Berî her tiştî divê çavkaniyên arşîvê werin tesnîfkirin û ev berhemên destxet ên kevn derkevin holê.”
Bayrak da zanîn ku dema ew li Pirtûkxaneya Dewletê ya Beyazitê wezîfedar bû, wî tespît kiriye ku elfebayeke kurdî xistine nav berhemên tirkî yên bi tîpên erebî:
“Min bi tesadufî di kataloga berhemên tirkî yên bi tîpên erebî de dît. Min li pergala kartoteksê nêrî û min dît ku elfebayeke kurdî ya bi tîpên erebî ye. Elfebaya kurdî jî xistine nav berhemên tirkî. Ji ber vê yekê, ger bi durustî tesnîfkirin û berhevkirina van berheman were kirin, dê xebateke pir girîng pêk bê.”
“Ev tiştekî plankirî ye”
Dîrokzan Bayrak neşandina berheman a ji bo pergala dîjîtal wekî “sansûr” bi nav kir:
“Ev sansûreke bi zanebûn e. Di dema Ataturk de belgeyên arşîva Osmanî bi vagonên trenê, bi bihayekî erzan firotin Bulgaristanê. Ew li wir wan diparêzin û niha mirovên ku dixwazin doktorayê bikin, bi pereyan ji wan çavkaniyan sûd werdigirin. Ev sansûrek e ku bi armanca qutkirina têkiliya bi rabirdûyê re tê kirin. Ev polîtîkaya ku ji dema Îttihat û Terakkiyê ve tê meşandin e; polîtîkaya tirk-îslamkirinê ye. Ji bilî vê, her tim sansûr li ser hêmanên din hebûye.”
Bayrak mînaka hevdîtineke veşartî ya li Meclîsê da û diyar kir ku di sala 1922an de li ser ‘muxtariyeta Kurdistanê’ qanûnek hatiye amadekirin, lê ew beş di zabitnameyan de nîn e: “Di Sibata 1922an de di rûniştineke veşartî de mijara muxtariyeta Kurdistanê wekî pêşnûmeqanûn tê nîqaşkirin. Di 10ê Sibata 1922an de ev pêşnûme dibe qanûn. Lê di zabitên rûniştinên veşartî de ku Meclîsê weşandine, tarîxên 10ê Sibatê û 10ê Tîrmehê vala ne.”
“Dewlet sansûrê bi kar tîne”
Bayrak diyar kir ku bi saya lêkolînên Robert Olson li arşîvên Amerîka û Îngîltereyê, lîsteya endamên Cemiyeta Azadiya Kurd derketiye holê û wiha got: “Ji ber sansûra dewletê ya li ser van mijaran, di destê me de tu tişt nîn e.”
Her wiha Bayrak anî ziman û got, agahiyên wan hene ku berhemên li herêma kurdan ji bo Pirtûkxaneya Konyayê hatine birin, lê li gorî zanyariyên wî ew berhem bi awayekî saxlem nehatine tesnîfkirin.
Saziya Berhemên Destxetan hê jî ev merhem nexistine sîstema dijîtal lê lêkolîner û raya giştî li bendê ne ku Wezaret heman zelalbûna di arşîva Jaba de, ji bo hemû berhemên saziyê jî nîşan bide.
Piştî ku walîtiyê pîrozkirina 1ê Gulanê li qada Taksîmê û derdora wê qedexe kir, polîsan bi tundî mudaxaleyî sendîka û saziyên ku dixwestin bimeşin Taksîmê kir. Komeleya Hiqûqnasên Hemdem (ÇHD) ragihand ku herî kêm 576 kes hatine desteserkirin.
Gelek rêxistinên demokratîk, sendîka û saziyên sosyalîst xwestin ku di 1ê Gulanê de ber bi Taksîmê bimeşin. Lê li dijî vê daxwazê, Walîtiya Stenbolê êvara 30ê Nîsanê biryara qedexeyê da û gelek kolan û kûçeyên Beyoglûyê ji çûnûhatinê re girtin. Polîsan ji serê sibê ve Meydana Taksîmê jî di nav de; navçeyên Beyoglû, Şîşlî û Beşîktaşê dorpêç kirin.
Bi banga Înisiyatîfa 1ê Gulanê, rêxistinên çep/sosyalîst û sendîka, ji saet 10:00an û pê ve li meydanê Mecidiyekoyê dest bi kombûnê kirin.
Şaxê Stenbolê ya Komeleya Hiqûqnasên Hemdem (ÇHD), di daxuyaniya ku li ser hesabê xwe yê medyaya civakî parve kir de ragihand ku di 1ê Gulanê de li Stenbolê 17 jê zarok, 8 jê parêzer û 2 jê xebatkarên çapemeniyê, bi giştî 576 kes hatine desteserkirin. Di daxuyaniyê de hat diyarkirin ku 336 kes li Rêvebiriya Emniyeta Stenbolê û 240 kes jî li Emniyeta Gayrettepeyê têne girtin. Hat destnîşankirin ku 47 kesên ku li ser Pira Boğazîçiyê hatine desteserkirin dê sibê sewqî edliyeyê bikin û 529 kes jî piştî girtina îfadeyên wan dê werin berdan.
Li Stenbolê, polîsan destûr nedan ku koma bi navê Emeğin Kurtuluşu, DGB û hinên din biçin Qada Taksîmê û 1ê Gulanê li wir pîroz bikin.
Polîsan gelek kes desteser kirin. Her weha destûr nedan ku rojnameger çalakiyê bişopînin û ew asteng kirin. https://t.co/ExW2vEr28q
Derdora saet 10.30an li Mecidiyekoyê mudaxaleya destpêkê li dijî sendîka û rêxistinan pêk hat. Polîsan bi tundî mudaxaleyî komên ku li ser rêya hawirdorê ya bin Viyaduka Mecidiyekoyê kom bûbûn, kir.
Polîsan midaxeleyî koma ku xwest biçe Taksîmê kir.
Polîsan li Mecîdiyekoyê bi tundî midaxaleyî komên wekî Emegin Kurtuluşu, DGB û hin komên xwendekaran kir ku dixwestin bimeşin Meydana Taksîmê.
Di saet 10.45an de jî hin saziyên ku di nav Înisiyatîfa 1ê Gulanê de cih digirin, li ber Astoria AVMyê kombûn û ber bi meydana Mecidiyekoyê ve meşiyan. Kesên ku beriya bigihîjin meydanê rastî mudaxaleya hêzên taybet ên emniyetê hatin, sloganên “Taksîm sor e, dê sor bimîne” û “Bijî 1 Gulan” berz kirin.
#1Gulan Polîsan komên ku dixwazin berbi Taksîmê bimeşin dorpêç kirine.
Kesên ku ji mudaxaleya polîsan dûr ketin, careke din li ser rêya meydana Mecidiyekoyê kom bûn. Polîsan çapemenî asteng kir û nehîştin dîmenan bikişîne û tevahiya koma ku li ser rêya meydanê kom bûbûn, dorpêç kirin.
Dora saet 11:15an, komeke din a ku ji ber Astoria AVM’yê ber bi meydana Mecidiyekoyê ve dimeşiya, gihişt koma di dorpêçê de û her du kom bûn yek. Piştre polîsan bi gazê êrişî koman kir.
#1Gulan Polîsan bi gazê midaxaleyî koma ku girtibûn bin dorpêçê kir.
🗣️Kesên di komê de ne dirûşmên “Bijî 1’ê Gulanê” û “Her der Taksîm, her der berxwedan” berz dikin.
Rojnameger Yusuf Çelik ê ku dorpêça polîsan dişopand, hat desteserkirin. Polîsan midaxaleya li dijî xebatkarên çapemeniyê domand.
Di dorpêçê de dirûşmên wekî “Bijî 1ê Gulanê” û “Her der Taksîm, her der berxwedan” hatin berzkirin. Serokê Giştî yê TÎPê Erkan Baş, di nava dorpêçê de axaftinek kir. Polîsan kesên di nav dorpêçê de siwarî wesayîtên desteserkirinê kirin. Polîsan careke din mudaxaleyî xebatkarên çapemeniyê kir.
#1Gulan Komeke din a ku li Mecîdiyekoyê kom bûbû, ji aliyê polîsan ve hat dorpêçkirin.
Li gorî daneyên SIPRIyê xercên leşkerî yên cîhanê ji sedî 2,9 zêde bûne û gihîştin 2 trilyon û 887 milyar dolarî. Welatên ku li herêmê herî zêde lêçûnên leşkerî kiriye bi 83,2 milyar dolarî Erebistana Siûdî ye û Îsraîl jî bi 48,3 milyar dolarî li pey wê tê. Yê Tirkiyeyê gîhîştiye 30 mîlyar dolarî.
Li gorî daneyên sala 2025an ên Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navdewletî ya Stockholmê (SIPRI) ku bazirganiya fermî ya çekan a navneteweyî dişopîne; xercên leşkerî yên cîhanê ji sedî 2,9 zêde bûne û gihîştin 2 trilyon û 887 milyar dolarî. Ev asta herî bilind e ku SIPRIyê heta niha tomar kiriye û ev 11 sal in ku xercên leşkerî yên cîhanê li pey hev zêde dibin.
Li gorî rapora SIPRIyê ya Nîsana 2026an; xercên leşkerî yên cîhanê di 10 salên dawî de (2016-2025) ji sedî 41 zêde bûn. Rêjeya xercên leşkerî di nav dahata cîhanê de, di sala 2024an de ji sedî 2,4 bû, lê di 2025an de derket ji sedî 2,5an. Li cîhanê li serê her kesî 352 dolar xercê leşkerî dikeve.
Di raporê de hat diyarkirin ku; her çend xercên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) kêm bûbin jî, ji ber bilindbûna herî zêde a li Ewropayê û zêdebûna li Asya û Okyanusyayê, xercên giştî yên cîhanî derketin jor. Heke em DYAyê hesab nekin, xercên leşkerî yên cîhanê di sala 2025an de ji sedî 9,2 zêde bûne.
Li Ewropayê ji sedî 14 zêde bûye
Li gorî SIPRIyê; di sala 2025an de xercên leşkerî li hemû herêman zêde bûne, tenê li parzemîna Amerîkayê kêm bûne. Zêdebûna herî balkêş li Ewropayê çêbû. Xerca leşkerî ya giştî ya welatên Ewropayê ji sedî 14 zêde bû û derket 864 milyar dolarî.
Ev, asta herî bilind e ku SIPRIyê heta niha ji bo Ewropayê tomar kiriye. Xercên li vê herêmê di navbera salên 2016 û 2025an de bûne du qat; rêjeya zêdebûnê wekî ji sedî 102 hat hesabkirin.
Di raporê de hat diyarkirin ku sedemên sereke yên vê zêdebûnê şerê Rûsya-Ûkraynayê ye; her wiha guman û nediyariya endamên NATOyê ya li ser garantiyên ewlehiyê yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) ye. Lêçûnên leşkerî yên 29 endamên NATOyê yên li Ewropayê, di sala 2025an de gihişt 559 milyar dolarî. Li gorî rapora SIPRIyê, ji van welatan 22an lêçûnên xwe yên leşkerî bi kêmî ve derxistin ji sedî 2ê.
Li Ewropayê di zêdekirina xerciyên leşkerî de herî zêde Almanya, Polonya, Îtalya, Îspanya û Ûkrayna derketin pêş. Lêçûnên leşkerî yên Almanyayê ji sedî 24 zêde bûn û gihiştin 114 milyar dolarî; bi vî rengî Almanya di asta cîhanê de derket rêza çaremîn. Lêçûnên Polonyayê ji sedî 23, yên Îtalyayê ji sedî 20 û yên Îspanyayê jî ji sedî 50 zêde bûn. Lêçûnên leşkerî yên Ûkraynayê bi zêdebûneke ji sedî 20î gihişt 84,1 milyar dolarî.
XERCÊN LEŞKERÎ YÊN CÎHANÊ 2025 (SIPRI)
Di sala 2025an de pênc welatên ku herî zêde lêçûnên leşkerî kirine; DYA, Çîn, Rûsya, Almanya û Hindistan bûn. Lêçûnên van her pênc welatan bi giştî gihişt 1 trilyon û 686 milyar dolarî.
1.686 Trilyon $
Pênc welatên pêşîn
%58
Ji xercên giştî yên cîhanê
%80+
15 welatên pêşîn
5 welatên herî zêde lêçûn
DYA (954 milyar $)
Çîn (336 milyar $)
Rûsya (190 milyar $)
Almanya
Hindistan
Detayên sereke
DYA bi 954 milyar $ di rêza yekem de ye
Lêçûnên DYA ji sedî 7,5 kêm bûn
Çîn bi %7,4 zêde bû (336 milyar $)
Rûsya bi %5,9 zêde bû (190 milyar $)
Rûsya:
Lêçûnên leşkerî gihiştin ji sedî 7,5ê BNGyê.
Ev nîşan dide ku xercên leşkerî li cîhanê di destê hindik welatan de têne komkirin.
Çavkanî: SIPRI, 2026
Pênc welatên ku herî zêde xercî kirine
Di sala 2025an de pênc welatên ku herî zêde lêçûnên leşkerî kirine; DYA, Çîn, Rûsya, Almanya û Hindistan bûn. Lêçûnên van her pênc welatan bi giştî gihişt 1 trilyon û 686 milyar dolarî; ev jî ji sedî 58ê lêçûnên giştî yên cîhanê pêk tîne. Pişka 15 welatên pêşîn jî derket ji sedî 80yî.
DYA, bi lêçûneke 954 milyar dolarî cihê xwe yê di rêza yekem de parast, lê lêçûnên wê li gorî sala 2024an ji sedî 7,5 kêm bûn. Lêçûnên leşkerî yên Çînê bi rêjeya ji sedî 7,4 zêde bûn û bi texmînî gihiştin 336 milyar dolarî. Lêçûnên Rûsyayê jî ji sedî 5,9 zêde bûn û gihiştin 190 milyar dolarî; ev jî dibe ji sedî 7,5ê Berhema Navxweyî ya Gelemperî (BNG) ya Rûsyayê.
XERCÊN LEŞKERÎ YÊN CÎHANÊ 2025 (SIPRI)
Di sala 2025an de pênc welatên ku herî zêde lêçûnên leşkerî kirine; DYA, Çîn, Rûsya, Almanya û Hindistan bûn. Lêçûnên van welatan bi giştî gihişt 1 trilyon û 686 milyar dolarî.
1.686 Trilyon $
Pênc welatên pêşîn
%58
Ji xercên giştî yên cîhanê
%80+
15 welatên pêşîn
5 welatên herî zêde lêçûn
DYA (954 milyar $)
Çîn (336 milyar $)
Rûsya (190 milyar $)
Almanya
Hindistan
Detayên sereke
DYA bi 954 milyar $ di rêza yekem de ye
Lêçûnên DYA ji sedî 7,5 kêm bûn
Çîn bi %7,4 zêde bû (336 milyar $)
Rûsya bi %5,9 zêde bû (190 milyar $)
Rûsya: Lêçûnên leşkerî gihiştin ji sedî 7,5ê BNGyê.
Ev nîşan dide ku xercên leşkerî li cîhanê bi awayekî girîng di destê hejmareke hindik welatan de têne komkirin.
Çavkanî: SIPRI, 2026
Tirkiye di rêza 18an de ye
Tirkiye, di lîsteya SIPRIyê de bi 30 milyar dolar xercê leşkerî, di sala 2025an de di cîhanê de di rêza 18an de cih girt. Xercên Tirkiyeyê li gorî sala 2024an ji sedî 7,2; li gorî sala 2016an jî ji sedî 94 zêde bûne. Li gorî daneyên SIPRIyê, rêjeya xercên leşkerî yên Tirkiyeyê di nav dahata wê ya neteweyî (GSYH) de di sala 2025an de bû ji sedî 1,9; para wê di nav xercên leşkerî yên cîhanê de jî wekî ji sedî 1 hat hesabkirin.
Xerckirina 30 milyar dolarî ya Tirkiyeyê ji bo çekan, dema ku li ser nifûsa wê ya 86 milyon û 92 hezar kesî tê hesibandin, tê wê wateyê ku li serê her kesî nêzîkî 375 dolar (nêzîkî 16 hezar û 900 TL) xerc hatiye kirin.
Di raporê de hat diyarkirin ku sedema zêdebûna lêçûnên Tirkiyeyê, ji bilî operasyonên leşkerî yên li Iraq, Somalî û Sûriyeyê, herî zêde veberhênanên ji bo pîşesaziya çekan a navxweyî ne. Li gorî SIPRIyê, çavkaniyên ku ji bo fona taybet a piştgiriya pîşesaziya çekan a Tirkiyeyê hatine veqetandin, di sala 2025an de li gorî sala berê wê ji sedî 25 zêde bûne; ev yek ji sedî 22yê lêçûnên leşkerî yên giştî yên Tirkiyeyê pêk tîne.
Di raporê de Tirkiye, di bin sernavê ‘Rojhilata Navîn’ de hat nirxandin. Li gorî SIPRIyê, lêçûnên leşkerî yên li Rojhilata Navîn di sala 2025an de bi texmînî gihiştine 218 milyar dolarî. Her çend rêjeya herêmî li gorî sala 2024an tenê ji sedî 0,1 zêde bûbe jî, di navbera salên 2016 û 2025an de ji sedî 36 bilind bûye. Welatê ku li herêmê herî zêde lêçûnên leşkerî kiriye bi 83,2 milyar dolarî Erebistana Siûdî ye û Îsraîl jî bi 48,3 milyar dolarî li pey wê tê.
XERCÊN LEŞKERÎ YÊN TIRKIYEYÊ 2025 (SIPRI)
Tirkiye, bi 30 milyar dolar xercê leşkerî, di sala 2025an de di cîhanê de di rêza 18an de cih girt. Xercên wê di salên dawî de bi awayekî girîng zêde bûne.
30 Mîlyar $
Xercê leşkerî (2025)
%7,2
Zêdebûn (2024–2025)
%94
Zêdebûn (2016–2025)
Daneyên sereke
Rêza cîhanê: 18
Rêjeya li GSYH: %1,9
Pişka di cîhanê de: %1
Li serê her kesî: Nêzîkî 375 dolar (nêzîkî 16 hezar û 900 TL)
Sedemên zêdebûnê
Operasyonên leşkerî li Iraq, Sûriyeyê û Somalî
Veberhênanên li pîşesaziya çekan a navxweyî
Pîşesaziya çekan: Fonên taybet di sala 2025an de ji sedî 25 zêde bûn û %22yê xercên giştî pêk anîn.
Rojhilata Navîn
Lêçûnên leşkerî yên herêmê gihiştin 218 milyar dolarî. Di navbera 2016–2025an de zêdebûn gihişt %36.
Erebistana Siûdî: 83,2 milyar $
Îsraîl: 48,3 milyar $
Çavkanî: SIPRI, 2026
“Barê leşkerî”
SIPRI, rêjeya lêçûnên leşkerî ya di nav GSYHyê de wekî “barê leşkerî” pênase dike. Di sala 2025an de ev rêje li seranserê cîhanê derket ji sedî 2,5î û ji sala 2009an û vir ve gihişt asta xwe ya herî bilind. Di asta herêmî de, barê leşkerî yê herî bilind bi rêjeya ji sedî 3,8î li Rojhilata Navîn û piştî wê jî bi rêjeya ji sedî 3,2yî li Ewropayê hat dîtin.
Sê welatên ku barê wan ê leşkerî herî giran e; Ûkrayna, Cezayîr û Îsraîl bûn. Ûkraynayê ji sedî 40, Cezayîrê ji sedî 8,8 û Îsraîlê jî ji sedî 7,8ê dahata xwe ji bo xercên leşkerî veqetandin. Di nexşeya cîhanê ya rapora SIPRIyê de; Rûsya bi rêjeya ji sedî 7,5, Erebistana Siûdî bi ji sedî 6,5, Azerbaycan bi ji sedî 6,5 û Ermenistan bi ji sedî 6,1 di nav komên ku barê wan ê leşkerî herî zêde de hatin nîşandan.
BARÊ LEŞKERÎ YÊN CÎHANÊ 2025 (SIPRI)
SIPRI, rêjeya lêçûnên leşkerî ya di nav GSYHyê de wekî “barê leşkerî” pênase dike. Di sala 2025an de ev rêje li seranserê cîhanê gihişt %2,5 û ji sala 2009an ve gihişt asta xwe ya herî bilind.
%2,5
Barê cîhanî
%3,8
Rojhilata Navîn
%3,2
Ewropa
Welatên herî bilind
Ûkrayna%40
Cezayîr%8,8
Îsraîl%7,8
Welatên din (barê bilind)
Rûsya: %7,5
Erebistana Siûdî: %6,5
Azerbaycan: %6,5
Ermenistan: %6,1
Ev daneyan nîşan dide ku hin welatên cîhanê beşekî mezin ji dahata xwe ji bo xercên leşkerî veqetandine.
Partiya Komunîstan a Yewnanistanê (KKE) ji bo 200 komunîstên yewnanî yên ku di sala 1944an de Naziyan ew qetil kiribûn bernameyeke bibîranînê li dar xist. Wêneyên ku nîşan didin komunîst hatine gulebarankirin, di meha Sibatê de derketibûn holê.
Cihê ku bername lê hate lidarxistin
Piştî ku di meha Sibatê de wêneyên komkujiya 200 komunîstên Yewnanî yên di sala 1944an de li Atînayê ji aliyê Naziyan ve hatibûn gulebarankirin derketin holê, cara yekem merasîmeke bibîranînê hat lidarxistin.
Çalakî li Polîgona Gulebaranê ya Kesarianî ya ku komkujî lê pêk hatibû li dar ket. Partiya Komunîstan a Yewnanistanê (KKE) ev bername birêxistin kir. Ji bilî komunîstên yewnanî, kurd û tirk jî di nav de ji gelên din kes beşdar bûn.
Serenavê bernameyê “Xwendina dîroka cîhanê di ser navên piçûk re” bû û Sekreterê Giştî yê Komîteya Navendî yê KKEyê Dimitris Kutsumbas bal kişand ser weşandina fotografan ên demên dawî yên komunîstan nîşan didin. Kutsumbas destnîşan kir ku dîmen di nav civakê de bandoreke kûr çêkirine.
Kutsumbas diyar kir ku ev çalakî ne tenê însiyatîfeke partiyê ye, di heman demê de bersivek e ji bo rûmet, wêrekî û serbilindiya 200 komunîstên ber bi mirinê ve diçûn. Wî got ku yên hatine qetilkirin ne fîgurên rabirdûyê ne, ew beşek ji têkoşîna dîrokî û çînî ya ku îro jî berdewam dike ne û mafdarî di dawiyê de dê bi serkeftina gel pêk were.
Bernameya bîranînê piştî çalakiya muzîkê bi dawî bû.
Wêneyên komkujiyê bi tesadufî hatin dîtin
Di sala 1944’an de dema ku Yewnanistan di bin dagirkeriya Naziyan de bû, piştî partîzanên Artêşa Rizgariya Gel a Yewnanistanê li Nîvgirava Morayê tûmgeneralê Nazî Franz Krech kuşt, Naziyan wekî tolhildanê di 1ê Gulanê Roja Karkeran de li Atînayê 200 komunîstên yewnanî gulebaran kirin. Komkujiya ku li Polîgona Gulebaranê ya Kesarianî pêk hat, di nav giranatrin sûcên mirovahiyê de ye ku di dema dagirkeriya Almanyayê de li Yewnanistanê hatine kirin.
Foto: Greece at WWII Archives
Berevajî çalakiyên bîranînê yên her sal, çalakiya îsal hem qerebalixtir û hem jî bi xemgîntir derbas bû. Sedem ev bû ku; di meha sibata borî de, cara yekem ev komkujî di wêneyên ku ji aliyê koleksiyonerên belçîkayî yên pisporê kelûpelên bîranînê yên leşkerên alman ve hatibûn firotin de hate belgekirin. Wêneyên ku di albûmeke aîdî çawîşê Nazî Hermann Hoyer de hatibûn dîtin, li Yewnanistanê dengvedaneke mezin çêkiribû.
Tê diyarkirin ku di nava wêneyan de, kêliyên girtî di deriyekî re derbas dibin û li ber dîwar têne rêzkirin hene. qetlîama li Kaisarianî, wekî yek ji giranbihatirîn komkujiyên ku di serdema dagirkeriya Naziyan de li Yewnanistanê hatine kirin, tê qebûlkirin.
Foto: Greece at WWII Archives
Li dijî çalakiyan înfaza rehîneyan
Ev bûyera ku li Atînayê wekî “Komkujiya 200an” tê naskirin, ne tenê komkujiya Almanyaya Nazî bû. Di dema dagirkeriya almanan de ango di Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, nêzî 600 girtiyên siyasî ji Akronaúpliayê sewqî kampên li Larisa, Vonitsa û Korfuyê hatin kirin. Di seranserê dagirkeriyê de ev kes wekî rehîne li dijî çalakiyên berxwedanê hatin bikaranîn. Wekî mînak, di Hezîrana 1943an de piştî sabotaja rêhesinê ya li Kournovoyê 106 girtî hatin înfazkirin.
Foto: Greece at WWII Archives
Kuştina 200an a li Kesarianî jî di 27ê Nîsana 1944an de piştî êrîşa yekîneyên Artêşa Rizgariya Gel a Yewnanistanê ya li ser tûmgeneralê Alman Franz Krech pêk hat. Piştî ku Krech hat kuştin, rêveberiya Naziyan biryara tolhildaneke tund girt û ragihand ku dê 200 girtiyên ji Kampa Komkirinê ya Haydarî werin gulebarankirin. Haydarî, kampeke ku bi îşkence û şert û mercên xwe yên giran navdar bû.
Foto: Greece at WWII Archives
Yek ji sembolên şerê navxweyî ye
Kuştina li Kaisarianî, wekî yek ji bûyerên herî krîtîk ên di dema dagirkeriya Naziyan de tê dîtin. Tê diyarkirin ku ev bûyer di hafizeya civakî ya şerê navxweyî de (yê ku piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn di navbera hêzên hikûmetê yên bi piştgiriya Rojava û komên komunîst de heta sala 1949an berdewam kir) xwedî cihekî girîng e. Abîdeya 200an, ne tenê ya 200 girtiyên komunîst e, lê bûye sembola hemû berxwedêrên ku di dema dagirkeriyê de hatine îdamkirin û qetilkirin. Her sal di 1ê Gulanê de sendîka, partiyên çep û rêxistinên civakî yên sivîl li vir merasîmên bîranînê li dar dixin.
Nerazîbûnên li dijî projeya JESê ya ku tê plankirin li Gimgim û Kanîreşê werê çêkirin, didomin. Di 24 Nîsanê de li Gimgimê û di 25ê Nîsanê de li Kanîreşê li dijî projeya JESê wê mîtîngên ekolojiyê bên kirin. Welatiyên herêmê ji bo beşdariya mitîngan bang kirin.
Li navçeyên Gimgima Mûşê û Kanîreşa Çewligê, ji aliyê şîrketa IGNIS H2 A.Ş.yê ve ku navenda wê li Amerîkayê ye, du projeyên cuda yên Santrala Enerjiya Jeotermal (JES) dê werin çêkirin. Pispor û şêniyên herêmê balê dikşînin ser vê yekê ku ev proje dê ne tenê xwezayê, di heman demê de jiyana li herêmê jî tune bikin.
Projeyên navborî, dê bandoreke rasterast li ser 22 gundên di navbera Kanîreş û Gimgimê de bikin. Welatiyên herêmê li dijî vê projeyê wê du mîtîngên mezin li dar bixin. Mîtînga Gimgimê di 24ê Nîsanê de û ya Kanîreşê jî wê di 25ê Nîsanê de were li dar xistin.
Kanîreş
Li gundên Qerxabazar, Aynik, Lîcik, Şorik, Çêrmûk û Siqavêlan ên navçeya Kanîreşa Çewlîgê, ji aliyê Şîrketa Anonîm a IGNIS H2 ya ku navenda wê li Amerîkayê ye ve, di çarçoveya xebatên “Lêgerîna Çavkaniyên Enerjiya Jeotermal” de tê plankirin ku bi kêmanî 25 bîrên sondajê werin vekirin. Şîrketa ku di 3ê Cotmeha 2025an de pêvajoya ÇEDê (Nirxandina Bandora li ser Jîngehê) dabû destpêkirin, di 1ê Nîsanê de bersiva erênî wergirt. Li dijî rapora “ÇED guncaw e” welatiyên herêmê amadehiya vekirina dozê dike.
Gimgim
Her weha heman şîrket dixwaze di nav sînorên gundê Xwarika Gimgimê de jî dê projeyên JESê pêk bîne û wê bandorê li 16 gundan bike.
Gundên ku li Gimgimê li ber JESê kevin ev in: Tanzik, Tatan , Hemug , Çorsan, Xwarik, mezraya Dewreşêlî, Qasiman, Ameran, Zengena, Mengel, Kuzik, Civarkan, Caneseran, Xaşxaş, Uskira, Şorik, Şeman , Gadizan, Badan.
Di 24 Nîsanê de li Gimgimê û di 25ê Nîsanê de li Kanîreşê li dijî projeya JESê wê mîtîngên ekolojiyê bên kirin. Welatî, nûnerên partiyên siyasî û nûnerên rêxistinên civaka sivîl ji bo beşdariya mitîngan bang kirin.
Hevseroka Giştî ya Partiya Herêmên Demokratîk (DBP) Çîgdem Kiliçgun Ûçar, aktivîsta Tevgera Jinên Azad (TJA) Sebahat Tuncel, Parlamenterên Partiya Demokrasî û Wekheviyê a Gelan(DEM Partî) Omer Faruk Hulaku, Sumeyye Boz û Ayten Kordu û her wiha gelek siyasetmedar û aktivîstên ekolojiyê beşdarî mitîngê bibin.
“Em xwezaya xwe radestî tu kesî nakin”
Yek ji şêniyên gundê Qerxabazarê Mahsûn Avci diyar kir ku axa ku ew lê dijîn ji hêla dîrokî û olî ve ji bo wan bi qîmet e û got:
“Ev qada jiyana me ye. Ji ber vê yekê em li dijî wê ne. Ji ber vê, em li dijî projeya JES’ê ne. Ji ber ku ew madeyên zirardar derdixe û erdê wêran dike. Em ê di 24’ê mehê de bi xwişk û birayên xwe yên li Gimgimê mitîngekê li dar bixin. Em li benda hemû gelê xwe ne. Her wiha di 25’ê mehê de li Kanîreşê mitîngek me heye. Em li benda xwişk û birayên xwe yên li wir jî ne. Îro roja hevgirtin û biratiyê ye. Divê em li dijî kesên ku axê wêran dikin bisekinin.”
Her weha Halîl Harmanci jî diyar kir ku li Qerxabazarê kes JESê naxwazin û got ku ew naxwaze ev proje xwezayê wêran bike û got:
“Em ê gundê xwe terk nekin. Em ê heta mirinê, heta dawiyê li ber xwe bidin. Sedema ku çav berdana erdnîgariya me, bedewiya wê ye. Li gundê me sewalvanî û av heye. Me zarokatiya xwe li vir derbas kir. Em naxwazin ew bên gundê me.”
Mehmet Harmanci jî bi Niha+’yê re axivî û diyar kir ku berxwedana wan a li dijî talankeran nû dest pê dike û got: “Di rûmeta mirovahiyê de ma tiştek wisa ye heye ku axa xwe, ava xwe, xwezaya xwe û mala xwe ji bo rûxandinê radestî kesî bike. Bila bizanibin axa me, xwezaya me rûmeta me ye. Ew çi bikin jî vê qadê û xwezayê em nadin wan û ew jî talan nakin. Piştî mîtîngê em ê xebatên xwe bidomîne, me di warê hiqûqî de serlêdanên pêwîst kirin.”
Harmanci ji bo beşdariya mîtîngê jî bang li welatiyan kir ku beşdarî mîtîngê bibin û xwedî li rûmeta xwe derkevin. Divê em av, xweza û ajalan ji van talankeran biparêzin.
Parlamentera DEM Partiyê ya Mûşê Sumeyye Bozê bi bîr xist ku qanûnên derbarê avhewa û madenê de bilez hatine derxistin û diyar kir ku ev biryar yekûna tercîhên siyasî ne. Sumeyye Bozê bi bîr xist ku xweza di bin navê enerjiya domdar de ji bo berjewendiyên şîrketan tê pêşkêşkirin û got ku qanûn li gorî daxwazê li ser gel tên ferzkirin.
“Werin em hemû ber bi Gimgimê“
Hevserokê DBP’ê yê Mûşê Ûmût Yilmaz, bal kişand ser xetera ku proje bibe sedema wêraniyeke mezin. Yilmaz diyar kir ku ev mitîng dê li Tirkiye û Herêmê yekemîn mitînga mezin a ekolojiyê be û got:
“Em li her deverê amadekariyan dikin. Em bang li hemû xelkê Mûşê dikin; werin em hemû ber bi Gimgimê ve biherikin û li dijî vê wêrankirina jîngehê dengê xwe bilind bikin. Tiştê ku îro li wir dest pê dike, dê rê li ber karesatekê veke ku dê li seranserê herêmê belav bibe.”
“Divê em pêşî li wêrankirinê bigirin”
Endamê Şaxa OHD a Mûşê Îsmaîl Mazlum Saysal destnîşan kir ku proje ne tenê gefê li wêrankirina çavkaniyên bingehîn ên debarê dixwe, di heman demê de zirarên cidî dide xwezayê jî û got ku proje ji bo qezenca şîrketan xizmetê dikin. Saysal bi bîr xist ku ji gelek deverên Tirkiyeyê dê kes beşdarî mitînga Gimgimê bibin û got:
“Ez difikirim ku divê em dengê xwe bi tundî li dijî JES a plankirî bilind bikin. Divê em bi hev re bin. Wekî OHD a Mûşê, em gelê xwe vedixwînin mitîngê.”
Hevşaredara Mûşê Tuba Sayilganê jî banga beşdarbûna mitînga Gimgimê kir û got:
“Wekî ku hûn dizanin, mitînga ekolojiyê a mezin, ya yekem a bi vî rengî li Tirkiye û Kurdistanê, dê di 24’ê Nîsanê de li Gimgimê ji bo protestokirina JES a plankirî bê lidarxistin. Em we hemûyan vedixwînin ku bi hesasiyet nêzî bibin û beşdar bibin, da ku pêşî li wêrankirina ekolojiyê li Gimgimê, herêmên din ên Herêmê û li seranserê Tirkiyeyê bigirin. Em di 24’ê Nîsanê de li benda hemû gelê xwe ne ku bên Gimgimê.”
Hevserokê DEM Partiyê yê Mûşê Îlyas Aslan, destnîşan kir ku mirov beşek ji xwezayê ne û bi bîr xist ku piştî qanûna avhewayê ya ku ji aliyê Meclisê ve hatiye derxistin, li gelek bajaran ruxsetên madenê hatine dayîn. Aslan bi bîr xist ku xebatên lêgerîna zêr li Giyadînê û projeya JES’ê ya li Gimgimê dê zirarê bidin herêmê û got: “Ya ku divê em îro bikin ev e ku em li dijî vê jeotermalê bisekinin. Wek DEM Partî û saziyên demokratîk, em ê bi beşdarbûneke xurt di mitînga ku dê di 24’ê Nîsanê de li Gimgimê bê lidarxistin de li dijî wêrankirina xwezayê bisekinin.”
Bandora Erdhejê
Xeta şikesteka(FAY) Kanîreşê, li navçeya Kanîreşa Çewligê xaleke hevbeş e ku her du xetên mezin, anku Xeta Şikesteka Bakurê Anadoluyê (KAF) û Xeta Şikesteka Rojhilatê Anadoluyê (DAF), digihîjin hev. Ev herêm, li ser xeta Kanîreş-Çewlig-Goynûkê di rêgeza rojhilat-rojava de dirêj dibe; bi xetên KAF, DAF û ya Gimgimê re dibe yek û koridoreke bixetere pêk tîne ku ji Erzincanê heta Marmarayê diçe.
Şîrket amadehiyê dike ku di meha Gulanê de, li gundê Xwarik ê Gimgimê (ku nêzî 25 kîlometre dûrî Qerxabazarê ye) li ser heman xetê yekemîn sondajê lê bide.
Sîsmologên ku xetên şikestekan lêkolîn dikin, balê dikşînin ku di valahiya sîsmîk ya Qerxabazarê de enerjiyeke mezin berhev bûye û dibe ku erdhejeke bi mezinahiya herî kêm 7 pileyî çêbibe. Her wiha ji bo projeyê tenê li gundê Qerxabazarê wê 8 hezar û 139 metreçargoşe qad were bikaranîn. Proje wê çêrgehan dagir bike û çandinî û sewalkariya ku çavkaniya sereke ya debara herêmê ye, tune bike. Dîsa ji ber projeyê, cihên pîroz ên welatiyên Kurdên Elewî yên li Kanîreşê wê bandoreke neyînî bibînin.
Bandorên projeyên JESê ên li ser hawirdor û jiyanê
Her çend enerjiya jeotermal wekî “enerjiya paqij” were naskirin jî, dema ku li ser xetên şikestekê (fay) û nêzî gundan bi awayekî bêserûber tê avakirin, dibe sedema van metirsiyên li jêr:
Kîmyewî: Di dema sondajê de gazên wekî hîdrojen sîlfur ($H_2S$) û metalên giran (wekî arsenîk û bor) derdikevin. Ger ev kîmyewî tevlî ava bin erdê bibin, çavkaniyên ava vexwarinê û çandiniyê jehrî dikin. Gihayan dikuje û dibe sedem ku tevahî zindî bi nexweşiyên kronîk û xeternak bikevin.
Germahiya Avê: Ava ku ji bin erdê tê derxistin pir germ e; ger ev av bi baldarî neyê kontrolkirin, dikare ekosîstema çem û kaniyan xira bike, çavkaniyên xwezayî zuha bike û gihayên endemîk di binî de bikujin.
Ji ber ku Gimgim û Kanîreş li ser xaleke herî krîtîk a xetên şikestekê (KAF û DAF) ne, sondajên kûr û derxistina avê dikare bibe sedema erdhejên biçûk an jî fişarê li ser xetên şikestekê zêde bike.
Mêrg û Zozan: Ev proje li herêmên ku heywandarî lê tê kirin tên avakirin. Dûmana santralan û bîna xirab (wekî bîna hêkên pûç) bandoreke neyînî li ser tenduristiya heywanan û mêşhingivan dike.
Gaza Karbonê: Santralên jeotermal gaza $CO_2$ berdidin hewayê ku ev jî dibe sedema guherîna avhewayê li wê herêma taybet.
Koçberî: Pispor dibêjin ku bi xirabûna çandinî û heywandariyê, dibe ku xelkê gundên derdorê (22 gund) neçar bimînin ku ji warê xwe koç bikin
Derbarê Ignis H2ê de
Şîrketa Ignis H2 Energy di sala 2021an de hatiye avakirin û navenda wê ya sereke li Houstonê (DYA) ye. Ev şîrket bi piştgiriya binesaziya Geolog International kar dike û di warê lêgerîn, sondaj û pêşxistina enerjiya jeotermal de pispor e.
Li Tirkiyeyê, bi taybetî li herêmên wekî Kanîreş-Yedisûyê (Çewlig) û Gimgimê (Mûş) projeyên santralên jeotermal birêve dibe. Armanca fîrmayê ew e ku bi tecrûbeya xwe ya ji sektora petrol û gazê girtiye, enerjiya jeotermal wekî çavkaniyeke bingehîn a enerjiya paqij bikar bîne. Şîrket li Tirkiyeyê (bi buroya xwe ya Îzmîrê re), li Ewropa û li seranserê cîhanê projeyên enerjiya domdar pêş dixe.
*Çavkanî: Google Map, Sepana Hişê Çêkiri Gemini, İgnis H2, Resetxaneya Kandilliyê ya Bogaziçiyê û herweha tenê beşek ji hevpeyvînan ji Ajansa Mezopotamyayê hatiye girtin.
Beriya niha bi 128 salan Mîqdat Mîdhad Bedirxan li Qahîreya Misrê bi derxistina rojnameya Kurdistanê, çira rojnamegeriya kurdî pê xist. Digel zor û zehmetiyan, îşkence, kuştin, surginkirinan, ev kevneşopî berdewam dike.
Fotografê Mîqdat Mîdhad Bedirxan li ser rojnameya Kurdistanê
Rojnamegeriya kurdî ji destpêkê ve ne tenê amûreke agahiyê bû, bû neynika nasnameya neteweyî, qada têkoşîna ziman û platformeke siyasî ya neteweyeke bê dewlet. Li her çar parçeyên Kurdistanê her weşanek di heman demê de hem çapemenî, hem berxwedan, hem jî bîra çandî bû. Taybetmendiya vê rojnamegeriyê wê ji gelek şiklên din cuda dike û ji bo lêkolîna siyasî û çandî bûye çavkaniyek girîng.
Ji Kurdistanê heta Rojî Kurd, Jiyan, Hawar, Ronahî, Rojname, Welat, Azadiya Welat û gelekên din, rojnamegeriya kurdî digel zor û zehmetiyan, îşkence, kuştin û sirgunkirinan, berdewam dike.
Kurdistan, yekem rojnameya kurdî
Di 22ê Nîsana 1898ê de, Mîqdad Midhat Bedirxan, kurê Bedirxan Paşayê Botanê (1858–1915) li Qahireyê yekem rojnameya kurdî bi navê Kurdistan weşand. Di bin siya sansura Osmanî de, li derveyî welat, li Cenêvê, Londonê û Folkestonê hate çapkirin û bi tevahî 31 hejmar derket. Hejmara dawî di sala 1902yê de hate çapkirin.
Di yekem hejmarê de Mîqdad Midhat Bedirxan armanca xwe wiha diyar kir:
“Ez ê her carê ji bo kurdan hinekî qala feydeya xwendinê û zanînê bikim. Meriv bi xwendinê û zanînê her tiştî fêm dike. Kurdên me bi qasî neteweyên din nexwendî ne. Ji ber vê yekê ew ji halê dinyayê bêxeber in.”
Cihên çapkirinê bi rêz: Qahîre (1–5), Cenevrê (6–19), dîsa Qahîre (20–23), London (24), başûrê Englandê (25–29), Cenevrê (30–31). Birayê wî Abdurrahman Beg jî di demsalên paşîn de berpirsiyariya weşandinê girt.
Kurdistan ne tenê çavkaniyeke agahiyê bû, platformeke îdeolojîk bû. Zimanê kurdî wek amûreke îfadeya entelektuel û berxwedanê pejirand û bingeheke sedsala pêş danî.
Dîroka Rojnamegeriya Kurdî (1898–2026)
Rojnamegeriya kurdî ji destpêkê ve ne tenê amûreke agahiyê bû, bû neynika nasnameya neteweyî, qada têkoşîna ziman û platformeke siyasî ya neteweyeke bê dewlet. Li her çar parçeyên Kurdistanê her weşanek di heman demê de hem çapemenî, hem berxwedan, hem jî bîra çandî bû.
I. SERDEMA DESTPÊKÊ: QAHÎRE û SIRGÛN (1898–1908)
Kurdistan — Yekem Rojnameya Kurdî
Di 22ê Nîsana 1898ê de, Mîqdad Midhat Bedirxan li Qahireyê yekem rojnameya kurdî bi navê Kurdistan weşand.
“Ez ê her carê ji bo kurdan hinekî qala feydeya xwendinê û zanînê bikim. Meriv bi xwendinê û zanînê her tiştî fêm dike. Kurdên me bi qasî neteweyên din nexwendî ne. Ji ber vê yekê ew ji halê dinyayê bêxeber in.”
Cihên çapkirinê: Qahîre (1–5), Cenevrê (6–19), dîsa Qahîre (20–23), London (24), başûrê Englandê (25–29), Cenevrê (30–31).
II. SERDEMA STENBOLÊ (1908–1918)
Rojî Kurd û Hetawî Kurd (1913–1914)
Di 6ê Hezîrana 1913ê de Komeleya Hêvî kovara Rojî Kurd derxist. Piştî girtinê bi navê Hetawî Kurd berdewam kir.
Jîn û Kurdistan (1916–1918)
Di sala 1916ê de, Süreyya Bedirxan li Stenbolê heftenameya Jîn (Jiyan) bi tirkî weşand. Ev weşan ji Jîna Silêmaniyê ya Pîremêrd cuda ye.
III. BAŞÛR û SOVYETÊ (1919–1932)
Pêşkewtin û Silêmaniyê
Yekem rojnameya li herêma Kurdistanê, Pêşkewtin (1920–1922) li Silêmaniyê derket. Piştre Jiyan (1926) di bin edîtoriya Pîremêrd de bû sembola vê serdemê.
Riya Teze (1930–) — Dengê Kurdistana Sovyetê
Di 25ê Adara 1930ê de li Erîvanê dest bi weşanê kir. Bû organa kurdî ya Partiya Komunîst a Ermenistanê.
IV. SERDEMA HAWARÊ (1932–1943)
Celadet Alî Bedirxan û Kovara Hawar
Di 15ê Gulanê 1932ê de li Şamê Hawar hat weşandin. Celadet alfabeyeke bingeha Latîniyê afirand ku heta îro standard e.
Nûserên Sereke: Celadet û Kamûran Bedirxan, Rewşen Bedirxan, Cegerxwîn, Osman Sebrî.
V. KOMARA MEHABADÊ (1945–1946)
Rojnameya Kurdistan
Di 11ê Çileya Paşîn 1946ê de li Mehabadê hat damezrandin. Komara Mehabadê tenê 11 meh jiyan kir lê di dîroka medyaya kurdî de ciheke taybet girt.
VI. & VII. ÇAPEMENIYA AZAD (1990–2016)
Özgür Gündem û Apê Musa
Di 30ê Gulanê 1992ê de Özgür Gündem dest bi weşanê kir. Musa Anter (Apê Musa) di 20ê Îlona 1992an de li Amedê hat şehîdkirin.
Bombekirina Avahiyan (1994)
Di 2-3ê Kanûna Pêşîn 1994ê de navenda Özgür Ülke hat bombekirin. Ersin Yıldız jiyana xwe ji dest da.
Navê Rojnameyê
Sal
Rewş
Özgür Gündem
1992
Hat girtin (1994)
Özgür Ülke
1994
Hat bombakirin
Azadiya Welat
2006
Hat girtin (2016)
VIII. ROLA JINÊ
Gurbetelli Ersöz (1965–1997)
Yekem sernivîskara jin a rojnameyeke rojane li Tirkiyeyê (Özgür Gündem). 8ê Çiriya Pêşiyê weke Roja Rojnamegerên Jin ên Kurd tê pîrozkirin.
Saziyên Nûjen: JINNEWS û JIN TV (Yekem kanala satelîtê ya jinan, 2018).
IX. ŞOREŞA SATELÎTÊ: MED TV
MED TV (1995–1999)
Yekem kanala satelîtê ya kurdî. Di Adara 1995ê de dest bi weşanê kir. Bû şoreşek ji bo Kurdan û standardkirina zimanê kurdî.
X. ENCAM û KESAYETÊN SEREKE
Nexşerêya Dîrokî
Tarîx
Bûyer
1898
Kurdistan, Qahîre
1932
Hawar, Şam
1946
Kurdistan, Mehabad
1995
MED TV, Ewropa
2018
JIN TV
Rojnamegeriya kurdî ji sirgûnê heta dîjîtalê, kevneşopeke 128 salî ya berxwedanê ye.
Çavkanî: Wikipedia, Encyclopaedia Iranica, KurdîLit, CPJ, RSF, Cambridge History of the Kurds.
II. Serdema Stenbolê (1908–1918)
Rojî Kurd û Hetawî Kurd (1913–1914)
Di 27ê Tîrmeha 1912ê de Komeleya Xwendekarên Kurd ên Hêvî li Stenbolê hat damezrandin. Di 6ê Hezîrana 1913ê de Komele kovara Rojî Kurd derxist. Piştî çar hejmaran ji aliyê hikûmetê ve hate girtin. Di heman demê de Yekbûn (1913, 3 hejmar) hat weşandin. Di 24ê Çiriya Pêşiyê ya 1913ê de kovara xwe guhart û bû Hetawî Kurd. Bi eslê xwe heman weşan bû, navê xwe guhart û berdewam kir. Pênaseya navên herdu balkêş e: Roj bi kurmancî, Hetaw ji soranî di heman wateyê de ne.
Jîn û Kurdistan (1916–1918)
Di sala 1916ê de, Süreyya Bedirxan li Stenbolê heftenameya Jîn (Jiyan) bi zimanê tirkî weşand, daxwaza serbixwebûna kurdan dikir. Di 1917–1918ê de jî heftenameya Kurdistanê weşand. Divê were zelalkirin: ev Jîna Stenbolê bi tirkî bû û ji Jîna Silêmaniyê ya Pîremêrd bi tevahî cihêreng e.
III. Başûr û Sovyet (1919–1932)
Pêşkewtin û Silêmaniyê
Yekem rojnameya kurdî ya li herêma Kurdistanê bixwe, Pêşkewtin (Progress), di bin desthilatdariya Brîtanî de, ji 1920 heta 1922ê li Silêmaniyê hate weşandin. 118 hejmar çap bûn. Piştî wê silsileyeke weşanan derket:
Bangê Kurdistan (1922, 14 hejmar)
Rojî Kurdistan (1922–1923, 15 hejmar)
Jiyanewe (1924–1926, 56 hejmar)
Jiyan (1926–1938, 556+ hejmar, di bin edîtoriya Pîremêrd de
Zarî Kurmancî (1926–1932, Rawandizê, 30 hejmar)
Pîremêrd û Jiyan–Jîn: Tewfîq Mehmûd Hemze, bi navê nivîskî Pîremêrd (1867 – 19ê Hezîrana 1950), li Silêmaniyê ji dayik bûye. Di sala 1926ê de bû sernivîskarê Jiyanê, di 1932ê de bû gerînende û di 1938ê de navê Jiyanê guhart û bû Jîn, heya mirina xwe di 19ê Hezîrana 1950ê de berdewam kir. Wî di heman demê de yekem dibistana taybet a kurdî ya navê Qutabxaney Zanistî jî ava kir.
Riya Teze (1930–) – Dengê Kurdistana Sovyetê
Di 25ê Adara 1930ê de li Erîvanê bi alfabeye Marogulov û Şamîlov çap bû. Organ bû beşa kurdî ya Partiya Komunîst a Ermenistanê. Di destpêkê de sê Ermeniyên kurdzan birêve dibirin: Kevork Paris, Hraçya Koçar û Harûtyûn Mkirtçyan. Di 1934ê de Cerdoy Gênco bû sernivîskar. Di dema Stalîn de hate sekinandin; di 1955ê de bi alfabeyeke kirîlî dîsa dest bi weşanê kir. Mîroyê Esed (1919–2008) heya 1989ê gerînendiya wê kir.
IV. Serdema Hawarê (1932–1943)
Celadet Alî Bedirxan û Kovara Hawar
Piştî sirgûnbûna ji Tirkiyeyê, Celadet Alî Bedirxan di 15ê Gulanê 1932ê de li Şamê Hawar weşand. Ji 1932 heta 1935ê û ji 1941 heta 1943ê bi tevahî 57 hejmar derket.
Ji ber ku hawar yekem dezgeha medyayê ya bi kurdiya kurmancî hatiye weşandin, xwedî girîngiyeke taybet e. Ji ber vê jî, ji sala 2006ê ve, 15ê Gulanê wek Roja Zimanê Kurdî tê pîrozkirin.
Celadet alfabeyeke bingeha Latîniyê ji bo kurmanciya Bakur afirand, wek “Alfabeya Hawarê” an “Alfabeya Bedirxaniyan” tê nasîn û heta îro standard e.
Armanca wê:“Hawar dengê zanistê ye. Zanist ew e ku meriv xwe binase; zanîna xwe vê riya azadî û bexteweriyê ji me re vedike.”
Nûserên sereke: Celadet û Kamûran Bedirxan, Rewşen Bedirxan, Qedrî Can, Cegerxwîn, Osman Sebrî, Nûredîn Zaza, Ekrem Cemîl Paşa, Ahmed Namî.
Roja Nû û Stêr ji aliyê Kamûran Bedirxan ve li Beyrûtê hatin weşandin. Nûdem (1992–2001, Stockholmê, 40 hejmar, edîtoriya Firat Cewerî) wek “Hawarê duyem” hate binavkirin.
Rewşen Bedirxan
Di qadeke bi piranî ji hêla mêran ve desthilatdar bûya de, Rewşen Bedirxan di nivîsarên Hawarê de cihê xwe wek nûsereke çalak girt. Mînakeke pêşeng e.
V. Komara Kurdistanê li Mehabadê (1945–1946)
Di 11ê Çileya Paşîn 1946ê de, di nav hebûna kurt a Komara Kurdistanê de, rojnameya Kurdistan hat damezrandin, yekem rojnameya kurdî ya vê herêmê, bi tevahî 113 hejmar. Bi wê re Kurdistana kovara wêjeyî jî (16 hejmar) derket.
Dema ku artêşa Îranê di 15ê Kanûna Pêşîn 1946ê de ket Mehabadê, çapxaneya kurdî hat girtin, perwerdehiya bi kurdî hate qedexekirin û hemû pirtûkên kurdî hatin şewitandin. Di 31ê Adara 1947ê de Qazî Mehemd hat daleqandin. Komara Mehabadê tenê 11 meh jiyan kir lê di dîroka medyaya kurdî de ciheke taybet girt.
VI. Başûr (1950–1990)
Başûrê Kurdistanê
Di salên 1950–1963ê de li Bexdayê û Silêmaniyê gelek weşan derketin:
Hîwa (1957–1963, Bexda, 36 hejmar)
Xebat (1959–1961, Bexda, 462 hejmar)
Ray Gel (1959–1962, Kerkûkê, 34 hejmar)
Azadî (1959–1961, Rwandizê, 56 hejmar)
Piştî 1968ê û dagirkirina Baasê, çapemeniya kurdî kete bin zextê. Di 1988ê de êrîşa kîmyewî ya Enfal û Helebceyê kuta bû.
Diaspora
Ji salên 1970ên de medyaya kurdî bar kir û li Ewropayê, Elmanya, Swêd, Fransa, Belçîka, berdewam kir. Weşanên girêdayî partiyan bûn û naveroka wan bi piranî siyasî bûn.
Rojnameya “Rojname” (8ê Gulana 1991)
Di destpêka salên 90î de, piştî ku qedexeya li ser zimanê kurdî hinekî sist bû, rewşenbîr û rojnamegerên Kurd xwestin di warê nûçegihaniya rojane de gavan bihavêjin.
Ev rojname di dîroka Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de, piştî demeke dirêj a bêdengiyê, wekî yekemîn ceribandina rojnameyeke rojane ya ku li ser bingeha “Rastiya Kurd” derdiket, tê qebûlkirin.
Rojname tenê hejmarek hat çapkirin. Hema di roja ku derket de, ji aliyê Dadgeha Ewlehiya Dewletê (DGM) ve biryara komkirin û qedexekirinê jê re hat dayîn.
VII. Çapemeniya Azad a Bakur (1992–2016)
Özgür Gündem(1992–1994)
Di 30ê Gulanê 1992ê de, di bin serokatiya Ragıp Duran, Özgür Gündem dest bi weşanê kir, tiraj gihêşt 60,000. Di dema Ocak Işık Yurtçu de tiraj gihêşt 100,000.
Kuştinên Sîstematîk (1990–1995):
Di navbera 1990 û 1995ê de bi dehan rojnameger hatin kuştin, piraniya wan ji çapemeniya azad a kurdî bûn: Di çarçoveya vê dîrokê de jimare 76 qurbaniyan wek “şehidên çapemeniya azad” tê behs kirin.
Kuştina Apê Musa, 20ê Îlona 1992an
Musa Anter (1920-20ê Îlona 1992) di gundê Zivingê, Nisêbina Mêrdînê hat dinyayê. Bi navê “Apê Musa” dihat naskirin, nûskar û ronakbirekî kurd ê berbiçav bû; Özgür Gündem û Yeni Ülkeyê, her weha di Welat de dinivîsand. Di “Dadgeha 49an” de bi tawana propagandaya kurdî hat mehkûmkirin.
Di 20ê Îlona 1992ê de, li Amedê bi xefkekê hat kuştin. Kuştina wî weke “kuştina fail nediyar” hate binavkirin. Di 2008ê de Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê Tirkiyê mehkûm kir.
Bombekirina Avahiyan, 2–3yê Kanûna Pêşîn a 1994an
Özgür Gündem di 14ê Nîsana 1994ê de hat girtin. Du hefteyan şûnde Özgür Ülke hate vekirin. Di şeva 2–3yê Kanûna Pêşîn a 1994ê de navenda teknîkî ya li Kadırgaya Stenbolê, buroya Çağaloğlu û buroya Enqerê di heman demê de hatin bombakirin. Koordînatora veguhastinê Ersin Yıldız jiyana xwe ji dest da; zêdetirî 20 xebatkar birîndar bûn.
Kronolojî (1992–2016):
Nav
Destpêk
Çi Bû
Özgür Gündem
1992
14ê Nîsana 1994ê hate girtin
Özgür Ülke
1994
2–3ê Kanûna Pêşîn 1994 hat bombakirin
Gündem
1995
Hat girtin
Ülke
1996
Hat girtin
Özgür Gündem (nû)
2011
Tebaxê 2016ê hate girtin
Welatû Azadiya Welat
Di 22ê Sibata 1992ê de li Stenbolê wekî heftename hate weşandin, yekem rojnameya bi zimanê kurdî ya Tirkiyeyê piştî rakirina qedexeya 1991ê ye. Di 1996ê de bû Azadiya Welat. Di 2003ê de navenda xwe kir Amed, di 2006ê de bû rojnameya rojane. Di 8ê Tebaxê 2018ê de bi biryarnameya KHKê ya rewşa awarteyê hate girtin.
VIII. Rola Jinan
Rewşen Bedirxan
Di dibistana Hawarê de, wek nûsereke çalak cihê xwe girt. Mînakeke pêşeng e di weşana kurdî ya pêşîn de.
Gurbetelli Ersöz (1965–1997)
Kîmyanas bû û ji Elazîx/Paluyê ye. Di 1990ê de ji ber çalakiyên siyasî hat girtin û du sal di girtîgehê de ma. Di 23ê Nîsana 1993ê de dest bi xebatê kir li Özgür Gündemê û bû sernivîskar, bi vî awayî bû yekem sernivîskara jin a rojname ya rojane yani Tirkiyeyê, ne tenê ya medyaya kurdî.
Di 10ê Kanûna Pêşîn a 1993ê de avahiya rojnameyê hat dorpêçkirin; Ersöz ligel 17 hevalên xwe hat girtin. Piştî 13 roj desteserkirî ma hat girtin û ew şandin Girtîgeha Sağmalcılarê. Di dadgehê de dozger 15 sal ceza jê re xwest; Harold Pinter, Noam Chomsky û CPJ piştgirî danê. Bi 3 sal û 9 mehan hat mehkûmkirin, di Hezîrana 1994ê de hat berdan. Ji ber nehêştin wek rojnameger bixebite, di 1995ê de tevlî PKKyê bû. Di 8ê Çiriya Pêşîn a 1997ê de di şerekî de jiyana xwe ji dest da.
8ê Çiriya Pêşiyê weke Roja Rojnamegerên Jin ên Kurd tê pîrozkirin.
Jinha, Jinnews û Jin TV
JINHA weke Ajansa Nûçeyan a Jin dest bi kar kir. Di 2016ê de ji aliyê dewleta Tirkiyeyê ve hate girtin; piştî wê bi navê JINNEWS berdewam kir. JIN TV di 8ê Adara 2018ê de, bi mûnasebeta Roja Jinên Cîhanê, wek yekem kanalek satelîtê ya bi karmendên jin dest bi weşanê kir.
IX. Şoreşa satelitê: MED TV û piştî wê (1995–2010)
MED TV (1995–1999)
Di sala 1994ê de ji aliyê Komîsyona Televîzyona Serbixwe ya Brîtanyayê (ITC) destûr wergirt û di Adara 1995ê de dest bi weşanên ceribandinê kir. Yekem kanalek satelîtê ya kurdî bû , di demê de Kurd dihatin kuştin, sirgûnkirin û girtin bi taybetî ji aliyê Tirkiyeyê. Ji bo Kurdan bû şoreşeke medyayê: li Rojavayê, li her maleke kurdan antenên satelît hebûn û bi dehan malbat êvaran dicivîyan da ku nûçeyên bi zimanê xwe bibîhisin.
Li ser daxwaza dewleta Tirkiyeyê, destûra MED TVyê di 23ê Nîsana 1999ê de hate rakirin. Piştî wê:
Medya TV hat vekirin lê ji aliyê rayedarên Fransayê ve hate girtin
Roj TV (2003, Danîmarka), hat girtin
Nûçe TV, Stêrk TV û yên din li pey hev hatin vekirin
Ajansên Nûçeyan ên Ewropayê
Yekem ajansa nûçeyan ya kurdî di 2000ê de li Elmanyayê bi navê Dam hate damezrandin, paşê bû Ajansa Nûçeyan a Mezopotamyayê (MHA) li Frankfurtê. Piştî girtina MHAyê ya ji aliyê polisên alman ve, di 2005ê de Ajansa Nûçeyan a Firatê (ANF) li Belçîkayê hate damezrandin.
X. Rojava (2011–2019)
Di 21ê Çileya Paşîn 2014ê de, bi mûnasebeta salvegera Komara Mehabadê, Rêveberiya Xweseriya Demokratîk li Qamişloyê hat ragihandin. Di heman salê de, dema DAÎŞê êrîşî Şengalê kir, rojnamegeriya kurdî rolek sereke lîst: dengê civata êzîdî gihand cîhanê. Di dema dorpêça Kobanê de, radyoya Dengê Kobanî bû dengê berxwedanê.
XI. Kesayetên sereke
Malbata Bedirxaniyan
Nav
Jiyan
Beşdarî
Mîqdad Midhat Bedirxan
1858–1915
Kurdistan (1898) — damezrîner
Süreyya Bedirxan
1883–1938
Jîn (1916), Kurdistan (1918)
Jeladet Alî Bedirxan
1893–1951
Hawar (1932–1943), Alfabe
Kamûran Bedirxan
1895–1978
Roja Nû, Stêr (Beyrût)
Rewşen Bedirxan
—
Nûserê dibistana Hawarê
Pîremêrd (1867–1950)
Navê rastê: Tewfîq kurî Mehmûd Hemze. Li taxê Gwêjeyê, Silêmaniyê ji dayik bûye. Helbestvan, nivîskar û rojnamerger e. Di 1926ê de bû sernivîskarê Jiyanê, di 1932ê de bû gerînende, di 1938ê de navê Jiyanê guhart û bû Jîn. Yekem dibistana taybet a kurdî ya Qutabxaney Zanistî ava kir. Di 19ê Hezîrana 1950ê de li Silêmaniyê wefat kir.
Musa Anter — Apê Musa (1920–1992)
Li gundê Zivingê, Nisêbîna, Mêrdînê ji dayik bûye. Di “Dadgeha 49an” de hat mehkûmkirin. Di Özgür Gündem û Yeni Ülkeyê de dinivîsand. Di 20ê Îlona 1992ê de li Amedê ji aliyê JÎTEMê ve hat kuştin.
XII. Zor û zehmetî
Qedexeyên Sîstematîk
Li Tirkiyeyê, ji 1924 heta 1991ê weşandina bi kurdî bi eşkereyî hatibû qedexekirin. Piştî wê, bi Xala 8ê ya Qanûna Dijterorê û dûre bi Xala 314ê rojnamegerên kurd hatin mehkûmkirin.
Girtina Girseyî ya 2016ê
Di rewşa awarteyê ya 2016–2018ê de, bi biryarnameyên KHKê:
Pir bû: Medyaya civakî, malper û podcastên kurdî zêde bûn.
Qels bû: Modela darayî ya medyaya çapkirî têk çû; gelek rojname hatin girtin.
Nû bû: ANHA, ANF, Rudaw, Kurdistan 24, modeleke medyaya dîjîtal ya Kurdistana global pêş ve birin. Lê piranî bi partî an desthilatdariyên siyasî girêdayî ne.
Encam
Dîrok
Bûyer
22ê Nîsana 1898
Kurdistan, Qahîre — Mîqdad Midhat Bedirxan
6ê Hezîrana 1913
Rojî Kurd, Stenbol
25ê Adara 1930
Riya Teze, Erîvan
15ê Gulanê 1932
Hawar, Şam — Jeladet Alî Bedirxan
11ê Çileya Paşîn 1946
Kurdistan, Mehabad — Komara Mehabadê
30ê Gulanê 1992
Özgür Gündem, Stenbol
22ê Sibata 1992
Welat, Stenbol
20ê Îlona 1992
Kuştina Apê Musa
2–3ê Kanûna Pêşîn 1994
Bombekirina Özgür Ülkeyê
Adara 1995
MED TV — Yekem TV ya Satelîtê
8ê Cotmeha 1997
Kuştina Gurbetelli Ersöz
8ê Adara 2018
JIN TV
2026
Rêwîtî berdewam dike
Rojnamegeriya kurdî ji 128 salan zêdetir e ku bi zor û zextan re rû bi rû ye. ji Qahireyê heta platformên dîjîtalê, ji sirgûnê heta şer, ji malbata Bedirxaniyan heta nifşê Jinnews û Jin TVyê ev kevneşopê berdewam dike.
*Înfografî bi Gemini û Chatgptyê hatine amadekirin
Bi dawîhatina rêveberiya Orbán re, serdemeke nû li Macaristanê dest pê kir. Lê belê bêdengiya Péter Magyar û Partiya Tisza ya ku di hilbijartinan de piraniya dengan bi dest xist, derbarê mafên LGBTI+yan de bûye sedema nîqaşan. Berdevka Budapeşt Prideê Johanna Majercsik got: ‘Daxwaza me ya herî lezgîn, vegerandina mafê kombûn û meşê ye.
Di hilbijartinên giştî yên 12ê Nîsanê de ku li Macaristanê hatin kirin, partiya rastgira tundrew Fidesz (Yekîtiya Hemwelatiyên Macar) a Viktor Orbán ku 16 sal in desthilatdar bû, hêza xwe winda kir. Péter Magyar û partiya wî TISZA (Partiya Rêz û Azadiyê) ku di destpêkê de nêzî Orbán bûn lê paşê ji Fideszê veqetiyan û bi serkeftineke mezin ji hilbijartinê derketin.
Li gorî encamên hilbijartinê, TISZAyê di parlementoya ku ji 199 endaman pêk tê de 138 kursî bi dest xistin. Bi 133 kursiyan TISZA bi tena serê xwe dikare destûra bingehîn biguhere.
Viktor Orbán ê ku heta têkçûna di hilbijartinên Nîsana 2026an de 16 salan Serokwezîrtiya Macaristanê kir, bi pêkanîna gelek yasa û polîtîkayên li dijî civaka LGBTI+yan ketibû rojevê.
Budapeşt Pride: “Meseleya herî lezgîn vegerandina mafê kombûnê ye”
Berdevka Budapeşt Pride Johanna Majercsik, piştî hilbijartinên Macaristanê daxwazên Budapeşt Prideê ragihand. Majercsik, hilweşîna desthilata 16 salî ya Viktor Orbán wekî rêyeke ku ber bi dewleta hiqûqê ve diçe pênase kir: “Bêyî mafên mirovan ku mafên LGBTQ+yan jî di nav de, demokrasiyeke adil û durust pêk nayê.”
Majercsik destnîşan kir ku bi piraniya sê parên ji du (2/3), hemû yasayên dijî LGBTI+yan ku ji aliyê hikûmeta Orbán ve hatine derxistin dikarin bên betalkirin:
‘Meseleya herî lezgîn, vegerandina mafê kombûn û xwepêşandanê ye. Ji ber ku em ê di 27ê Hezîranê de Meşa Rûmetê ya Budapeştê li dar bixin, ev rewş xwedî lezgîniyeke taybet e. Lê ji xeynî vê, hikûmeta berê gelek yasayên dijî kuiran derxistibûn û di destûra bingehîn de bi cih kiribûn. Piraniya van yasayan jî dikarin bên betalkirin”
“Em helwesta Magyar a derbarê mafên LGBTQ+yan de nizanin”
“Majercsik diyar kir ku di bernameya Partiya TISZAyê ya Péter Magyar de qet behsa civaka LGBTI+yan nayê kirin:
‘Di axaftinên xwe yên ji bo raya giştî de û wekî ku di civîna çapemeniyê ya navneteweyî ya 13ê Nîsanê de got, îfadeyên pir nezelal bikar tîne; dibêje: ‘Heta ku yasayan binpê nekin, her kes di hezkirina kesê/a ku dixwaze de azad e.’ Mixabin ji van gotinan nayê fêmkirin ka niyeta wî heye ku ji bo zewaca cotên hevzayend û mafê zarok-xwedîkirinê rêziknameyeke yasayî çêbike yan na. Her wiha, em der barê helwesta wî ya li ser guhertina nav û zayenda yasayî de jî tu tiştî nizanin.’
Majercsik destnîşan kir ku civaka LGBTI+ ya li Macaristanê niha di heman demê de tirs, rihetbûn, bêbawerî û hêviyê hîs dike. Sedemên van hestên tevlîhev jî wisa rêz kirin:
‘Di bernameya Partiya TISZAyê de behsa civaka LGBTQ+ nayê kirin, Péter Magyar di vê mijarê de nezelal dipeyive, her wiha sala par dema Viktor Orbán dixwest meşên Onurê qedexe bike, Magyar di wê demê de bêdeng mabû û dengê xwe ji bo LGBTQ+yan bilind nekiribû.
Tehamula mirovan êdî nema”
“Majercsik diyar kir ku sala par zêdetirî 300.000 kesî beşdarî Meşa Rûmetê ya li Budapeştê bûn; gava mirov vê bi hejmara 35.000 beşdarên meşên berê re bide ber hev, ev wekî rekora hemû deman tê hesibandin. Majercsik destnîşan kir ku hejmara beşdarên sala par bi awayekî zelal nîşan dide ku êdî tehamula mirovan li hemberî binpêkirina mafên wan nema ye:
Di sala 2025an de gel peyameke zelal da desthilatdaran ku êdî ew ê destûrê nedin hejandina mafên xwe yên bingehîn û îlan kirin ku mafê kombûnê aîdî her kesî ye. Meşa Rûmetê ya sala par, di rûxandina rejîma Orbán de roleke krîtîk lîst: Ew yek ji çalakiyên sereke bû ku mirov bi hejmareke pir mezin hatin cem hev da ku bibêjin êdî bes e û daxwaza guhertinê bikin.
