Nerazîbûnên li dijî projeya JESê ya ku tê plankirin li Gimgim û Kanîreşê werê çêkirin, didomin. Di 24 Nîsanê de li Gimgimê û di 25ê Nîsanê de li Kanîreşê li dijî projeya JESê wê mîtîngên ekolojiyê bên kirin. Welatiyên herêmê ji bo beşdariya mitîngan bang kirin.
Li navçeyên Gimgima Mûşê û Kanîreşa Çewligê, ji aliyê şîrketa IGNIS H2 A.Ş.yê ve ku navenda wê li Amerîkayê ye, du projeyên cuda yên Santrala Enerjiya Jeotermal (JES) dê werin çêkirin. Pispor û şêniyên herêmê balê dikşînin ser vê yekê ku ev proje dê ne tenê xwezayê, di heman demê de jiyana li herêmê jî tune bikin.
Projeyên navborî, dê bandoreke rasterast li ser 22 gundên di navbera Kanîreş û Gimgimê de bikin. Welatiyên herêmê li dijî vê projeyê wê du mîtîngên mezin li dar bixin. Mîtînga Gimgimê di 24ê Nîsanê de û ya Kanîreşê jî wê di 25ê Nîsanê de were li dar xistin.
Kanîreş
Li gundên Qerxabazar, Aynik, Lîcik, Şorik, Çêrmûk û Siqavêlan ên navçeya Kanîreşa Çewlîgê, ji aliyê Şîrketa Anonîm a IGNIS H2 ya ku navenda wê li Amerîkayê ye ve, di çarçoveya xebatên “Lêgerîna Çavkaniyên Enerjiya Jeotermal” de tê plankirin ku bi kêmanî 25 bîrên sondajê werin vekirin. Şîrketa ku di 3ê Cotmeha 2025an de pêvajoya ÇEDê (Nirxandina Bandora li ser Jîngehê) dabû destpêkirin, di 1ê Nîsanê de bersiva erênî wergirt. Li dijî rapora “ÇED guncaw e” welatiyên herêmê amadehiya vekirina dozê dike.
Gimgim
Her weha heman şîrket dixwaze di nav sînorên gundê Xwarika Gimgimê de jî dê projeyên JESê pêk bîne û wê bandorê li 16 gundan bike.
Gundên ku li Gimgimê li ber JESê kevin ev in: Tanzik, Tatan , Hemug , Çorsan, Xwarik, mezraya Dewreşêlî, Qasiman, Ameran, Zengena, Mengel, Kuzik, Civarkan, Caneseran, Xaşxaş, Uskira, Şorik, Şeman , Gadizan, Badan.
Di 24 Nîsanê de li Gimgimê û di 25ê Nîsanê de li Kanîreşê li dijî projeya JESê wê mîtîngên ekolojiyê bên kirin. Welatî, nûnerên partiyên siyasî û nûnerên rêxistinên civaka sivîl ji bo beşdariya mitîngan bang kirin.
Hevseroka Giştî ya Partiya Herêmên Demokratîk (DBP) Çîgdem Kiliçgun Ûçar, aktivîsta Tevgera Jinên Azad (TJA) Sebahat Tuncel, Parlamenterên Partiya Demokrasî û Wekheviyê a Gelan(DEM Partî) Omer Faruk Hulaku, Sumeyye Boz û Ayten Kordu û her wiha gelek siyasetmedar û aktivîstên ekolojiyê beşdarî mitîngê bibin.
“Em xwezaya xwe radestî tu kesî nakin”
Yek ji şêniyên gundê Qerxabazarê Mahsûn Avci diyar kir ku axa ku ew lê dijîn ji hêla dîrokî û olî ve ji bo wan bi qîmet e û got:
“Ev qada jiyana me ye. Ji ber vê yekê em li dijî wê ne. Ji ber vê, em li dijî projeya JES’ê ne. Ji ber ku ew madeyên zirardar derdixe û erdê wêran dike. Em ê di 24’ê mehê de bi xwişk û birayên xwe yên li Gimgimê mitîngekê li dar bixin. Em li benda hemû gelê xwe ne. Her wiha di 25’ê mehê de li Kanîreşê mitîngek me heye. Em li benda xwişk û birayên xwe yên li wir jî ne. Îro roja hevgirtin û biratiyê ye. Divê em li dijî kesên ku axê wêran dikin bisekinin.”
Her weha Halîl Harmanci jî diyar kir ku li Qerxabazarê kes JESê naxwazin û got ku ew naxwaze ev proje xwezayê wêran bike û got:
“Em ê gundê xwe terk nekin. Em ê heta mirinê, heta dawiyê li ber xwe bidin. Sedema ku çav berdana erdnîgariya me, bedewiya wê ye. Li gundê me sewalvanî û av heye. Me zarokatiya xwe li vir derbas kir. Em naxwazin ew bên gundê me.”
Mehmet Harmanci jî bi Niha+’yê re axivî û diyar kir ku berxwedana wan a li dijî talankeran nû dest pê dike û got: “Di rûmeta mirovahiyê de ma tiştek wisa ye heye ku axa xwe, ava xwe, xwezaya xwe û mala xwe ji bo rûxandinê radestî kesî bike. Bila bizanibin axa me, xwezaya me rûmeta me ye. Ew çi bikin jî vê qadê û xwezayê em nadin wan û ew jî talan nakin. Piştî mîtîngê em ê xebatên xwe bidomîne, me di warê hiqûqî de serlêdanên pêwîst kirin.”
Harmanci ji bo beşdariya mîtîngê jî bang li welatiyan kir ku beşdarî mîtîngê bibin û xwedî li rûmeta xwe derkevin. Divê em av, xweza û ajalan ji van talankeran biparêzin.
Parlamentera DEM Partiyê ya Mûşê Sumeyye Bozê bi bîr xist ku qanûnên derbarê avhewa û madenê de bilez hatine derxistin û diyar kir ku ev biryar yekûna tercîhên siyasî ne. Sumeyye Bozê bi bîr xist ku xweza di bin navê enerjiya domdar de ji bo berjewendiyên şîrketan tê pêşkêşkirin û got ku qanûn li gorî daxwazê li ser gel tên ferzkirin.
“Werin em hemû ber bi Gimgimê“
Hevserokê DBP’ê yê Mûşê Ûmût Yilmaz, bal kişand ser xetera ku proje bibe sedema wêraniyeke mezin. Yilmaz diyar kir ku ev mitîng dê li Tirkiye û Herêmê yekemîn mitînga mezin a ekolojiyê be û got:
“Em li her deverê amadekariyan dikin. Em bang li hemû xelkê Mûşê dikin; werin em hemû ber bi Gimgimê ve biherikin û li dijî vê wêrankirina jîngehê dengê xwe bilind bikin. Tiştê ku îro li wir dest pê dike, dê rê li ber karesatekê veke ku dê li seranserê herêmê belav bibe.”
“Divê em pêşî li wêrankirinê bigirin”
Endamê Şaxa OHD a Mûşê Îsmaîl Mazlum Saysal destnîşan kir ku proje ne tenê gefê li wêrankirina çavkaniyên bingehîn ên debarê dixwe, di heman demê de zirarên cidî dide xwezayê jî û got ku proje ji bo qezenca şîrketan xizmetê dikin. Saysal bi bîr xist ku ji gelek deverên Tirkiyeyê dê kes beşdarî mitînga Gimgimê bibin û got:
“Ez difikirim ku divê em dengê xwe bi tundî li dijî JES a plankirî bilind bikin. Divê em bi hev re bin. Wekî OHD a Mûşê, em gelê xwe vedixwînin mitîngê.”
Hevşaredara Mûşê Tuba Sayilganê jî banga beşdarbûna mitînga Gimgimê kir û got:
“Wekî ku hûn dizanin, mitînga ekolojiyê a mezin, ya yekem a bi vî rengî li Tirkiye û Kurdistanê, dê di 24’ê Nîsanê de li Gimgimê ji bo protestokirina JES a plankirî bê lidarxistin. Em we hemûyan vedixwînin ku bi hesasiyet nêzî bibin û beşdar bibin, da ku pêşî li wêrankirina ekolojiyê li Gimgimê, herêmên din ên Herêmê û li seranserê Tirkiyeyê bigirin. Em di 24’ê Nîsanê de li benda hemû gelê xwe ne ku bên Gimgimê.”
Hevserokê DEM Partiyê yê Mûşê Îlyas Aslan, destnîşan kir ku mirov beşek ji xwezayê ne û bi bîr xist ku piştî qanûna avhewayê ya ku ji aliyê Meclisê ve hatiye derxistin, li gelek bajaran ruxsetên madenê hatine dayîn. Aslan bi bîr xist ku xebatên lêgerîna zêr li Giyadînê û projeya JES’ê ya li Gimgimê dê zirarê bidin herêmê û got: “Ya ku divê em îro bikin ev e ku em li dijî vê jeotermalê bisekinin. Wek DEM Partî û saziyên demokratîk, em ê bi beşdarbûneke xurt di mitînga ku dê di 24’ê Nîsanê de li Gimgimê bê lidarxistin de li dijî wêrankirina xwezayê bisekinin.”
Bandora Erdhejê
Xeta şikesteka(FAY) Kanîreşê, li navçeya Kanîreşa Çewligê xaleke hevbeş e ku her du xetên mezin, anku Xeta Şikesteka Bakurê Anadoluyê (KAF) û Xeta Şikesteka Rojhilatê Anadoluyê (DAF), digihîjin hev. Ev herêm, li ser xeta Kanîreş-Çewlig-Goynûkê di rêgeza rojhilat-rojava de dirêj dibe; bi xetên KAF, DAF û ya Gimgimê re dibe yek û koridoreke bixetere pêk tîne ku ji Erzincanê heta Marmarayê diçe.
Şîrket amadehiyê dike ku di meha Gulanê de, li gundê Xwarik ê Gimgimê (ku nêzî 25 kîlometre dûrî Qerxabazarê ye) li ser heman xetê yekemîn sondajê lê bide.
Sîsmologên ku xetên şikestekan lêkolîn dikin, balê dikşînin ku di valahiya sîsmîk ya Qerxabazarê de enerjiyeke mezin berhev bûye û dibe ku erdhejeke bi mezinahiya herî kêm 7 pileyî çêbibe. Her wiha ji bo projeyê tenê li gundê Qerxabazarê wê 8 hezar û 139 metreçargoşe qad were bikaranîn. Proje wê çêrgehan dagir bike û çandinî û sewalkariya ku çavkaniya sereke ya debara herêmê ye, tune bike. Dîsa ji ber projeyê, cihên pîroz ên welatiyên Kurdên Elewî yên li Kanîreşê wê bandoreke neyînî bibînin.
Bandorên projeyên JESê ên li ser hawirdor û jiyanê
Her çend enerjiya jeotermal wekî “enerjiya paqij” were naskirin jî, dema ku li ser xetên şikestekê (fay) û nêzî gundan bi awayekî bêserûber tê avakirin, dibe sedema van metirsiyên li jêr:
Kîmyewî: Di dema sondajê de gazên wekî hîdrojen sîlfur ($H_2S$) û metalên giran (wekî arsenîk û bor) derdikevin. Ger ev kîmyewî tevlî ava bin erdê bibin, çavkaniyên ava vexwarinê û çandiniyê jehrî dikin. Gihayan dikuje û dibe sedem ku tevahî zindî bi nexweşiyên kronîk û xeternak bikevin.
Germahiya Avê: Ava ku ji bin erdê tê derxistin pir germ e; ger ev av bi baldarî neyê kontrolkirin, dikare ekosîstema çem û kaniyan xira bike, çavkaniyên xwezayî zuha bike û gihayên endemîk di binî de bikujin.
Ji ber ku Gimgim û Kanîreş li ser xaleke herî krîtîk a xetên şikestekê (KAF û DAF) ne, sondajên kûr û derxistina avê dikare bibe sedema erdhejên biçûk an jî fişarê li ser xetên şikestekê zêde bike.
Mêrg û Zozan: Ev proje li herêmên ku heywandarî lê tê kirin tên avakirin. Dûmana santralan û bîna xirab (wekî bîna hêkên pûç) bandoreke neyînî li ser tenduristiya heywanan û mêşhingivan dike.
Gaza Karbonê: Santralên jeotermal gaza $CO_2$ berdidin hewayê ku ev jî dibe sedema guherîna avhewayê li wê herêma taybet.
Koçberî: Pispor dibêjin ku bi xirabûna çandinî û heywandariyê, dibe ku xelkê gundên derdorê (22 gund) neçar bimînin ku ji warê xwe koç bikin
Derbarê Ignis H2ê de
Şîrketa Ignis H2 Energy di sala 2021an de hatiye avakirin û navenda wê ya sereke li Houstonê (DYA) ye. Ev şîrket bi piştgiriya binesaziya Geolog International kar dike û di warê lêgerîn, sondaj û pêşxistina enerjiya jeotermal de pispor e.
Li Tirkiyeyê, bi taybetî li herêmên wekî Kanîreş-Yedisûyê (Çewlig) û Gimgimê (Mûş) projeyên santralên jeotermal birêve dibe. Armanca fîrmayê ew e ku bi tecrûbeya xwe ya ji sektora petrol û gazê girtiye, enerjiya jeotermal wekî çavkaniyeke bingehîn a enerjiya paqij bikar bîne. Şîrket li Tirkiyeyê (bi buroya xwe ya Îzmîrê re), li Ewropa û li seranserê cîhanê projeyên enerjiya domdar pêş dixe.
*Çavkanî: Google Map, Sepana Hişê Çêkiri Gemini, İgnis H2, Resetxaneya Kandilliyê ya Bogaziçiyê û herweha tenê beşek ji hevpeyvînan ji Ajansa Mezopotamyayê hatiye girtin.
Beriya niha bi 128 salan Mîqdat Mîdhad Bedirxan li Qahîreya Misrê bi derxistina rojnameya Kurdistanê, çira rojnamegeriya kurdî pê xist. Digel zor û zehmetiyan, îşkence, kuştin, surginkirinan, ev kevneşopî berdewam dike.
Fotografê Mîqdat Mîdhad Bedirxan li ser rojnameya Kurdistanê
Rojnamegeriya kurdî ji destpêkê ve ne tenê amûreke agahiyê bû, bû neynika nasnameya neteweyî, qada têkoşîna ziman û platformeke siyasî ya neteweyeke bê dewlet. Li her çar parçeyên Kurdistanê her weşanek di heman demê de hem çapemenî, hem berxwedan, hem jî bîra çandî bû. Taybetmendiya vê rojnamegeriyê wê ji gelek şiklên din cuda dike û ji bo lêkolîna siyasî û çandî bûye çavkaniyek girîng.
Ji Kurdistanê heta Rojî Kurd, Jiyan, Hawar, Ronahî, Rojname, Welat, Azadiya Welat û gelekên din, rojnamegeriya kurdî digel zor û zehmetiyan, îşkence, kuştin û sirgunkirinan, berdewam dike.
Kurdistan, yekem rojnameya kurdî
Di 22ê Nîsana 1898ê de, Mîqdad Midhat Bedirxan, kurê Bedirxan Paşayê Botanê (1858–1915) li Qahireyê yekem rojnameya kurdî bi navê Kurdistan weşand. Di bin siya sansura Osmanî de, li derveyî welat, li Cenêvê, Londonê û Folkestonê hate çapkirin û bi tevahî 31 hejmar derket. Hejmara dawî di sala 1902yê de hate çapkirin.
Di yekem hejmarê de Mîqdad Midhat Bedirxan armanca xwe wiha diyar kir:
“Ez ê her carê ji bo kurdan hinekî qala feydeya xwendinê û zanînê bikim. Meriv bi xwendinê û zanînê her tiştî fêm dike. Kurdên me bi qasî neteweyên din nexwendî ne. Ji ber vê yekê ew ji halê dinyayê bêxeber in.”
Cihên çapkirinê bi rêz: Qahîre (1–5), Cenevrê (6–19), dîsa Qahîre (20–23), London (24), başûrê Englandê (25–29), Cenevrê (30–31). Birayê wî Abdurrahman Beg jî di demsalên paşîn de berpirsiyariya weşandinê girt.
Kurdistan ne tenê çavkaniyeke agahiyê bû, platformeke îdeolojîk bû. Zimanê kurdî wek amûreke îfadeya entelektuel û berxwedanê pejirand û bingeheke sedsala pêş danî.
Dîroka Rojnamegeriya Kurdî (1898–2026)
Rojnamegeriya kurdî ji destpêkê ve ne tenê amûreke agahiyê bû, bû neynika nasnameya neteweyî, qada têkoşîna ziman û platformeke siyasî ya neteweyeke bê dewlet. Li her çar parçeyên Kurdistanê her weşanek di heman demê de hem çapemenî, hem berxwedan, hem jî bîra çandî bû.
I. SERDEMA DESTPÊKÊ: QAHÎRE û SIRGÛN (1898–1908)
Kurdistan — Yekem Rojnameya Kurdî
Di 22ê Nîsana 1898ê de, Mîqdad Midhat Bedirxan li Qahireyê yekem rojnameya kurdî bi navê Kurdistan weşand.
“Ez ê her carê ji bo kurdan hinekî qala feydeya xwendinê û zanînê bikim. Meriv bi xwendinê û zanînê her tiştî fêm dike. Kurdên me bi qasî neteweyên din nexwendî ne. Ji ber vê yekê ew ji halê dinyayê bêxeber in.”
Cihên çapkirinê: Qahîre (1–5), Cenevrê (6–19), dîsa Qahîre (20–23), London (24), başûrê Englandê (25–29), Cenevrê (30–31).
II. SERDEMA STENBOLÊ (1908–1918)
Rojî Kurd û Hetawî Kurd (1913–1914)
Di 6ê Hezîrana 1913ê de Komeleya Hêvî kovara Rojî Kurd derxist. Piştî girtinê bi navê Hetawî Kurd berdewam kir.
Jîn û Kurdistan (1916–1918)
Di sala 1916ê de, Süreyya Bedirxan li Stenbolê heftenameya Jîn (Jiyan) bi tirkî weşand. Ev weşan ji Jîna Silêmaniyê ya Pîremêrd cuda ye.
III. BAŞÛR û SOVYETÊ (1919–1932)
Pêşkewtin û Silêmaniyê
Yekem rojnameya li herêma Kurdistanê, Pêşkewtin (1920–1922) li Silêmaniyê derket. Piştre Jiyan (1926) di bin edîtoriya Pîremêrd de bû sembola vê serdemê.
Riya Teze (1930–) — Dengê Kurdistana Sovyetê
Di 25ê Adara 1930ê de li Erîvanê dest bi weşanê kir. Bû organa kurdî ya Partiya Komunîst a Ermenistanê.
IV. SERDEMA HAWARÊ (1932–1943)
Celadet Alî Bedirxan û Kovara Hawar
Di 15ê Gulanê 1932ê de li Şamê Hawar hat weşandin. Celadet alfabeyeke bingeha Latîniyê afirand ku heta îro standard e.
Nûserên Sereke: Celadet û Kamûran Bedirxan, Rewşen Bedirxan, Cegerxwîn, Osman Sebrî.
V. KOMARA MEHABADÊ (1945–1946)
Rojnameya Kurdistan
Di 11ê Çileya Paşîn 1946ê de li Mehabadê hat damezrandin. Komara Mehabadê tenê 11 meh jiyan kir lê di dîroka medyaya kurdî de ciheke taybet girt.
VI. & VII. ÇAPEMENIYA AZAD (1990–2016)
Özgür Gündem û Apê Musa
Di 30ê Gulanê 1992ê de Özgür Gündem dest bi weşanê kir. Musa Anter (Apê Musa) di 20ê Îlona 1992an de li Amedê hat şehîdkirin.
Bombekirina Avahiyan (1994)
Di 2-3ê Kanûna Pêşîn 1994ê de navenda Özgür Ülke hat bombekirin. Ersin Yıldız jiyana xwe ji dest da.
Navê Rojnameyê
Sal
Rewş
Özgür Gündem
1992
Hat girtin (1994)
Özgür Ülke
1994
Hat bombakirin
Azadiya Welat
2006
Hat girtin (2016)
VIII. ROLA JINÊ
Gurbetelli Ersöz (1965–1997)
Yekem sernivîskara jin a rojnameyeke rojane li Tirkiyeyê (Özgür Gündem). 8ê Çiriya Pêşiyê weke Roja Rojnamegerên Jin ên Kurd tê pîrozkirin.
Saziyên Nûjen: JINNEWS û JIN TV (Yekem kanala satelîtê ya jinan, 2018).
IX. ŞOREŞA SATELÎTÊ: MED TV
MED TV (1995–1999)
Yekem kanala satelîtê ya kurdî. Di Adara 1995ê de dest bi weşanê kir. Bû şoreşek ji bo Kurdan û standardkirina zimanê kurdî.
X. ENCAM û KESAYETÊN SEREKE
Nexşerêya Dîrokî
Tarîx
Bûyer
1898
Kurdistan, Qahîre
1932
Hawar, Şam
1946
Kurdistan, Mehabad
1995
MED TV, Ewropa
2018
JIN TV
Rojnamegeriya kurdî ji sirgûnê heta dîjîtalê, kevneşopeke 128 salî ya berxwedanê ye.
Çavkanî: Wikipedia, Encyclopaedia Iranica, KurdîLit, CPJ, RSF, Cambridge History of the Kurds.
II. Serdema Stenbolê (1908–1918)
Rojî Kurd û Hetawî Kurd (1913–1914)
Di 27ê Tîrmeha 1912ê de Komeleya Xwendekarên Kurd ên Hêvî li Stenbolê hat damezrandin. Di 6ê Hezîrana 1913ê de Komele kovara Rojî Kurd derxist. Piştî çar hejmaran ji aliyê hikûmetê ve hate girtin. Di heman demê de Yekbûn (1913, 3 hejmar) hat weşandin. Di 24ê Çiriya Pêşiyê ya 1913ê de kovara xwe guhart û bû Hetawî Kurd. Bi eslê xwe heman weşan bû, navê xwe guhart û berdewam kir. Pênaseya navên herdu balkêş e: Roj bi kurmancî, Hetaw ji soranî di heman wateyê de ne.
Jîn û Kurdistan (1916–1918)
Di sala 1916ê de, Süreyya Bedirxan li Stenbolê heftenameya Jîn (Jiyan) bi zimanê tirkî weşand, daxwaza serbixwebûna kurdan dikir. Di 1917–1918ê de jî heftenameya Kurdistanê weşand. Divê were zelalkirin: ev Jîna Stenbolê bi tirkî bû û ji Jîna Silêmaniyê ya Pîremêrd bi tevahî cihêreng e.
III. Başûr û Sovyet (1919–1932)
Pêşkewtin û Silêmaniyê
Yekem rojnameya kurdî ya li herêma Kurdistanê bixwe, Pêşkewtin (Progress), di bin desthilatdariya Brîtanî de, ji 1920 heta 1922ê li Silêmaniyê hate weşandin. 118 hejmar çap bûn. Piştî wê silsileyeke weşanan derket:
Bangê Kurdistan (1922, 14 hejmar)
Rojî Kurdistan (1922–1923, 15 hejmar)
Jiyanewe (1924–1926, 56 hejmar)
Jiyan (1926–1938, 556+ hejmar, di bin edîtoriya Pîremêrd de
Zarî Kurmancî (1926–1932, Rawandizê, 30 hejmar)
Pîremêrd û Jiyan–Jîn: Tewfîq Mehmûd Hemze, bi navê nivîskî Pîremêrd (1867 – 19ê Hezîrana 1950), li Silêmaniyê ji dayik bûye. Di sala 1926ê de bû sernivîskarê Jiyanê, di 1932ê de bû gerînende û di 1938ê de navê Jiyanê guhart û bû Jîn, heya mirina xwe di 19ê Hezîrana 1950ê de berdewam kir. Wî di heman demê de yekem dibistana taybet a kurdî ya navê Qutabxaney Zanistî jî ava kir.
Riya Teze (1930–) – Dengê Kurdistana Sovyetê
Di 25ê Adara 1930ê de li Erîvanê bi alfabeye Marogulov û Şamîlov çap bû. Organ bû beşa kurdî ya Partiya Komunîst a Ermenistanê. Di destpêkê de sê Ermeniyên kurdzan birêve dibirin: Kevork Paris, Hraçya Koçar û Harûtyûn Mkirtçyan. Di 1934ê de Cerdoy Gênco bû sernivîskar. Di dema Stalîn de hate sekinandin; di 1955ê de bi alfabeyeke kirîlî dîsa dest bi weşanê kir. Mîroyê Esed (1919–2008) heya 1989ê gerînendiya wê kir.
IV. Serdema Hawarê (1932–1943)
Celadet Alî Bedirxan û Kovara Hawar
Piştî sirgûnbûna ji Tirkiyeyê, Celadet Alî Bedirxan di 15ê Gulanê 1932ê de li Şamê Hawar weşand. Ji 1932 heta 1935ê û ji 1941 heta 1943ê bi tevahî 57 hejmar derket.
Ji ber ku hawar yekem dezgeha medyayê ya bi kurdiya kurmancî hatiye weşandin, xwedî girîngiyeke taybet e. Ji ber vê jî, ji sala 2006ê ve, 15ê Gulanê wek Roja Zimanê Kurdî tê pîrozkirin.
Celadet alfabeyeke bingeha Latîniyê ji bo kurmanciya Bakur afirand, wek “Alfabeya Hawarê” an “Alfabeya Bedirxaniyan” tê nasîn û heta îro standard e.
Armanca wê:“Hawar dengê zanistê ye. Zanist ew e ku meriv xwe binase; zanîna xwe vê riya azadî û bexteweriyê ji me re vedike.”
Nûserên sereke: Celadet û Kamûran Bedirxan, Rewşen Bedirxan, Qedrî Can, Cegerxwîn, Osman Sebrî, Nûredîn Zaza, Ekrem Cemîl Paşa, Ahmed Namî.
Roja Nû û Stêr ji aliyê Kamûran Bedirxan ve li Beyrûtê hatin weşandin. Nûdem (1992–2001, Stockholmê, 40 hejmar, edîtoriya Firat Cewerî) wek “Hawarê duyem” hate binavkirin.
Rewşen Bedirxan
Di qadeke bi piranî ji hêla mêran ve desthilatdar bûya de, Rewşen Bedirxan di nivîsarên Hawarê de cihê xwe wek nûsereke çalak girt. Mînakeke pêşeng e.
V. Komara Kurdistanê li Mehabadê (1945–1946)
Di 11ê Çileya Paşîn 1946ê de, di nav hebûna kurt a Komara Kurdistanê de, rojnameya Kurdistan hat damezrandin, yekem rojnameya kurdî ya vê herêmê, bi tevahî 113 hejmar. Bi wê re Kurdistana kovara wêjeyî jî (16 hejmar) derket.
Dema ku artêşa Îranê di 15ê Kanûna Pêşîn 1946ê de ket Mehabadê, çapxaneya kurdî hat girtin, perwerdehiya bi kurdî hate qedexekirin û hemû pirtûkên kurdî hatin şewitandin. Di 31ê Adara 1947ê de Qazî Mehemd hat daleqandin. Komara Mehabadê tenê 11 meh jiyan kir lê di dîroka medyaya kurdî de ciheke taybet girt.
VI. Başûr (1950–1990)
Başûrê Kurdistanê
Di salên 1950–1963ê de li Bexdayê û Silêmaniyê gelek weşan derketin:
Hîwa (1957–1963, Bexda, 36 hejmar)
Xebat (1959–1961, Bexda, 462 hejmar)
Ray Gel (1959–1962, Kerkûkê, 34 hejmar)
Azadî (1959–1961, Rwandizê, 56 hejmar)
Piştî 1968ê û dagirkirina Baasê, çapemeniya kurdî kete bin zextê. Di 1988ê de êrîşa kîmyewî ya Enfal û Helebceyê kuta bû.
Diaspora
Ji salên 1970ên de medyaya kurdî bar kir û li Ewropayê, Elmanya, Swêd, Fransa, Belçîka, berdewam kir. Weşanên girêdayî partiyan bûn û naveroka wan bi piranî siyasî bûn.
Rojnameya “Rojname” (8ê Gulana 1991)
Di destpêka salên 90î de, piştî ku qedexeya li ser zimanê kurdî hinekî sist bû, rewşenbîr û rojnamegerên Kurd xwestin di warê nûçegihaniya rojane de gavan bihavêjin.
Ev rojname di dîroka Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de, piştî demeke dirêj a bêdengiyê, wekî yekemîn ceribandina rojnameyeke rojane ya ku li ser bingeha “Rastiya Kurd” derdiket, tê qebûlkirin.
Rojname tenê hejmarek hat çapkirin. Hema di roja ku derket de, ji aliyê Dadgeha Ewlehiya Dewletê (DGM) ve biryara komkirin û qedexekirinê jê re hat dayîn.
VII. Çapemeniya Azad a Bakur (1992–2016)
Özgür Gündem(1992–1994)
Di 30ê Gulanê 1992ê de, di bin serokatiya Ragıp Duran, Özgür Gündem dest bi weşanê kir, tiraj gihêşt 60,000. Di dema Ocak Işık Yurtçu de tiraj gihêşt 100,000.
Kuştinên Sîstematîk (1990–1995):
Di navbera 1990 û 1995ê de bi dehan rojnameger hatin kuştin, piraniya wan ji çapemeniya azad a kurdî bûn: Di çarçoveya vê dîrokê de jimare 76 qurbaniyan wek “şehidên çapemeniya azad” tê behs kirin.
Kuştina Apê Musa, 20ê Îlona 1992an
Musa Anter (1920-20ê Îlona 1992) di gundê Zivingê, Nisêbina Mêrdînê hat dinyayê. Bi navê “Apê Musa” dihat naskirin, nûskar û ronakbirekî kurd ê berbiçav bû; Özgür Gündem û Yeni Ülkeyê, her weha di Welat de dinivîsand. Di “Dadgeha 49an” de bi tawana propagandaya kurdî hat mehkûmkirin.
Di 20ê Îlona 1992ê de, li Amedê bi xefkekê hat kuştin. Kuştina wî weke “kuştina fail nediyar” hate binavkirin. Di 2008ê de Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê Tirkiyê mehkûm kir.
Bombekirina Avahiyan, 2–3yê Kanûna Pêşîn a 1994an
Özgür Gündem di 14ê Nîsana 1994ê de hat girtin. Du hefteyan şûnde Özgür Ülke hate vekirin. Di şeva 2–3yê Kanûna Pêşîn a 1994ê de navenda teknîkî ya li Kadırgaya Stenbolê, buroya Çağaloğlu û buroya Enqerê di heman demê de hatin bombakirin. Koordînatora veguhastinê Ersin Yıldız jiyana xwe ji dest da; zêdetirî 20 xebatkar birîndar bûn.
Kronolojî (1992–2016):
Nav
Destpêk
Çi Bû
Özgür Gündem
1992
14ê Nîsana 1994ê hate girtin
Özgür Ülke
1994
2–3ê Kanûna Pêşîn 1994 hat bombakirin
Gündem
1995
Hat girtin
Ülke
1996
Hat girtin
Özgür Gündem (nû)
2011
Tebaxê 2016ê hate girtin
Welatû Azadiya Welat
Di 22ê Sibata 1992ê de li Stenbolê wekî heftename hate weşandin, yekem rojnameya bi zimanê kurdî ya Tirkiyeyê piştî rakirina qedexeya 1991ê ye. Di 1996ê de bû Azadiya Welat. Di 2003ê de navenda xwe kir Amed, di 2006ê de bû rojnameya rojane. Di 8ê Tebaxê 2018ê de bi biryarnameya KHKê ya rewşa awarteyê hate girtin.
VIII. Rola Jinan
Rewşen Bedirxan
Di dibistana Hawarê de, wek nûsereke çalak cihê xwe girt. Mînakeke pêşeng e di weşana kurdî ya pêşîn de.
Gurbetelli Ersöz (1965–1997)
Kîmyanas bû û ji Elazîx/Paluyê ye. Di 1990ê de ji ber çalakiyên siyasî hat girtin û du sal di girtîgehê de ma. Di 23ê Nîsana 1993ê de dest bi xebatê kir li Özgür Gündemê û bû sernivîskar, bi vî awayî bû yekem sernivîskara jin a rojname ya rojane yani Tirkiyeyê, ne tenê ya medyaya kurdî.
Di 10ê Kanûna Pêşîn a 1993ê de avahiya rojnameyê hat dorpêçkirin; Ersöz ligel 17 hevalên xwe hat girtin. Piştî 13 roj desteserkirî ma hat girtin û ew şandin Girtîgeha Sağmalcılarê. Di dadgehê de dozger 15 sal ceza jê re xwest; Harold Pinter, Noam Chomsky û CPJ piştgirî danê. Bi 3 sal û 9 mehan hat mehkûmkirin, di Hezîrana 1994ê de hat berdan. Ji ber nehêştin wek rojnameger bixebite, di 1995ê de tevlî PKKyê bû. Di 8ê Çiriya Pêşîn a 1997ê de di şerekî de jiyana xwe ji dest da.
8ê Çiriya Pêşiyê weke Roja Rojnamegerên Jin ên Kurd tê pîrozkirin.
Jinha, Jinnews û Jin TV
JINHA weke Ajansa Nûçeyan a Jin dest bi kar kir. Di 2016ê de ji aliyê dewleta Tirkiyeyê ve hate girtin; piştî wê bi navê JINNEWS berdewam kir. JIN TV di 8ê Adara 2018ê de, bi mûnasebeta Roja Jinên Cîhanê, wek yekem kanalek satelîtê ya bi karmendên jin dest bi weşanê kir.
IX. Şoreşa satelitê: MED TV û piştî wê (1995–2010)
MED TV (1995–1999)
Di sala 1994ê de ji aliyê Komîsyona Televîzyona Serbixwe ya Brîtanyayê (ITC) destûr wergirt û di Adara 1995ê de dest bi weşanên ceribandinê kir. Yekem kanalek satelîtê ya kurdî bû , di demê de Kurd dihatin kuştin, sirgûnkirin û girtin bi taybetî ji aliyê Tirkiyeyê. Ji bo Kurdan bû şoreşeke medyayê: li Rojavayê, li her maleke kurdan antenên satelît hebûn û bi dehan malbat êvaran dicivîyan da ku nûçeyên bi zimanê xwe bibîhisin.
Li ser daxwaza dewleta Tirkiyeyê, destûra MED TVyê di 23ê Nîsana 1999ê de hate rakirin. Piştî wê:
Medya TV hat vekirin lê ji aliyê rayedarên Fransayê ve hate girtin
Roj TV (2003, Danîmarka), hat girtin
Nûçe TV, Stêrk TV û yên din li pey hev hatin vekirin
Ajansên Nûçeyan ên Ewropayê
Yekem ajansa nûçeyan ya kurdî di 2000ê de li Elmanyayê bi navê Dam hate damezrandin, paşê bû Ajansa Nûçeyan a Mezopotamyayê (MHA) li Frankfurtê. Piştî girtina MHAyê ya ji aliyê polisên alman ve, di 2005ê de Ajansa Nûçeyan a Firatê (ANF) li Belçîkayê hate damezrandin.
X. Rojava (2011–2019)
Di 21ê Çileya Paşîn 2014ê de, bi mûnasebeta salvegera Komara Mehabadê, Rêveberiya Xweseriya Demokratîk li Qamişloyê hat ragihandin. Di heman salê de, dema DAÎŞê êrîşî Şengalê kir, rojnamegeriya kurdî rolek sereke lîst: dengê civata êzîdî gihand cîhanê. Di dema dorpêça Kobanê de, radyoya Dengê Kobanî bû dengê berxwedanê.
XI. Kesayetên sereke
Malbata Bedirxaniyan
Nav
Jiyan
Beşdarî
Mîqdad Midhat Bedirxan
1858–1915
Kurdistan (1898) — damezrîner
Süreyya Bedirxan
1883–1938
Jîn (1916), Kurdistan (1918)
Jeladet Alî Bedirxan
1893–1951
Hawar (1932–1943), Alfabe
Kamûran Bedirxan
1895–1978
Roja Nû, Stêr (Beyrût)
Rewşen Bedirxan
—
Nûserê dibistana Hawarê
Pîremêrd (1867–1950)
Navê rastê: Tewfîq kurî Mehmûd Hemze. Li taxê Gwêjeyê, Silêmaniyê ji dayik bûye. Helbestvan, nivîskar û rojnamerger e. Di 1926ê de bû sernivîskarê Jiyanê, di 1932ê de bû gerînende, di 1938ê de navê Jiyanê guhart û bû Jîn. Yekem dibistana taybet a kurdî ya Qutabxaney Zanistî ava kir. Di 19ê Hezîrana 1950ê de li Silêmaniyê wefat kir.
Musa Anter — Apê Musa (1920–1992)
Li gundê Zivingê, Nisêbîna, Mêrdînê ji dayik bûye. Di “Dadgeha 49an” de hat mehkûmkirin. Di Özgür Gündem û Yeni Ülkeyê de dinivîsand. Di 20ê Îlona 1992ê de li Amedê ji aliyê JÎTEMê ve hat kuştin.
XII. Zor û zehmetî
Qedexeyên Sîstematîk
Li Tirkiyeyê, ji 1924 heta 1991ê weşandina bi kurdî bi eşkereyî hatibû qedexekirin. Piştî wê, bi Xala 8ê ya Qanûna Dijterorê û dûre bi Xala 314ê rojnamegerên kurd hatin mehkûmkirin.
Girtina Girseyî ya 2016ê
Di rewşa awarteyê ya 2016–2018ê de, bi biryarnameyên KHKê:
Pir bû: Medyaya civakî, malper û podcastên kurdî zêde bûn.
Qels bû: Modela darayî ya medyaya çapkirî têk çû; gelek rojname hatin girtin.
Nû bû: ANHA, ANF, Rudaw, Kurdistan 24, modeleke medyaya dîjîtal ya Kurdistana global pêş ve birin. Lê piranî bi partî an desthilatdariyên siyasî girêdayî ne.
Encam
Dîrok
Bûyer
22ê Nîsana 1898
Kurdistan, Qahîre — Mîqdad Midhat Bedirxan
6ê Hezîrana 1913
Rojî Kurd, Stenbol
25ê Adara 1930
Riya Teze, Erîvan
15ê Gulanê 1932
Hawar, Şam — Jeladet Alî Bedirxan
11ê Çileya Paşîn 1946
Kurdistan, Mehabad — Komara Mehabadê
30ê Gulanê 1992
Özgür Gündem, Stenbol
22ê Sibata 1992
Welat, Stenbol
20ê Îlona 1992
Kuştina Apê Musa
2–3ê Kanûna Pêşîn 1994
Bombekirina Özgür Ülkeyê
Adara 1995
MED TV — Yekem TV ya Satelîtê
8ê Cotmeha 1997
Kuştina Gurbetelli Ersöz
8ê Adara 2018
JIN TV
2026
Rêwîtî berdewam dike
Rojnamegeriya kurdî ji 128 salan zêdetir e ku bi zor û zextan re rû bi rû ye. ji Qahireyê heta platformên dîjîtalê, ji sirgûnê heta şer, ji malbata Bedirxaniyan heta nifşê Jinnews û Jin TVyê ev kevneşopê berdewam dike.
*Înfografî bi Gemini û Chatgptyê hatine amadekirin
Bi dawîhatina rêveberiya Orbán re, serdemeke nû li Macaristanê dest pê kir. Lê belê bêdengiya Péter Magyar û Partiya Tisza ya ku di hilbijartinan de piraniya dengan bi dest xist, derbarê mafên LGBTI+yan de bûye sedema nîqaşan. Berdevka Budapeşt Prideê Johanna Majercsik got: ‘Daxwaza me ya herî lezgîn, vegerandina mafê kombûn û meşê ye.
Di hilbijartinên giştî yên 12ê Nîsanê de ku li Macaristanê hatin kirin, partiya rastgira tundrew Fidesz (Yekîtiya Hemwelatiyên Macar) a Viktor Orbán ku 16 sal in desthilatdar bû, hêza xwe winda kir. Péter Magyar û partiya wî TISZA (Partiya Rêz û Azadiyê) ku di destpêkê de nêzî Orbán bûn lê paşê ji Fideszê veqetiyan û bi serkeftineke mezin ji hilbijartinê derketin.
Li gorî encamên hilbijartinê, TISZAyê di parlementoya ku ji 199 endaman pêk tê de 138 kursî bi dest xistin. Bi 133 kursiyan TISZA bi tena serê xwe dikare destûra bingehîn biguhere.
Viktor Orbán ê ku heta têkçûna di hilbijartinên Nîsana 2026an de 16 salan Serokwezîrtiya Macaristanê kir, bi pêkanîna gelek yasa û polîtîkayên li dijî civaka LGBTI+yan ketibû rojevê.
Budapeşt Pride: “Meseleya herî lezgîn vegerandina mafê kombûnê ye”
Berdevka Budapeşt Pride Johanna Majercsik, piştî hilbijartinên Macaristanê daxwazên Budapeşt Prideê ragihand. Majercsik, hilweşîna desthilata 16 salî ya Viktor Orbán wekî rêyeke ku ber bi dewleta hiqûqê ve diçe pênase kir: “Bêyî mafên mirovan ku mafên LGBTQ+yan jî di nav de, demokrasiyeke adil û durust pêk nayê.”
Majercsik destnîşan kir ku bi piraniya sê parên ji du (2/3), hemû yasayên dijî LGBTI+yan ku ji aliyê hikûmeta Orbán ve hatine derxistin dikarin bên betalkirin:
‘Meseleya herî lezgîn, vegerandina mafê kombûn û xwepêşandanê ye. Ji ber ku em ê di 27ê Hezîranê de Meşa Rûmetê ya Budapeştê li dar bixin, ev rewş xwedî lezgîniyeke taybet e. Lê ji xeynî vê, hikûmeta berê gelek yasayên dijî kuiran derxistibûn û di destûra bingehîn de bi cih kiribûn. Piraniya van yasayan jî dikarin bên betalkirin”
“Em helwesta Magyar a derbarê mafên LGBTQ+yan de nizanin”
“Majercsik diyar kir ku di bernameya Partiya TISZAyê ya Péter Magyar de qet behsa civaka LGBTI+yan nayê kirin:
‘Di axaftinên xwe yên ji bo raya giştî de û wekî ku di civîna çapemeniyê ya navneteweyî ya 13ê Nîsanê de got, îfadeyên pir nezelal bikar tîne; dibêje: ‘Heta ku yasayan binpê nekin, her kes di hezkirina kesê/a ku dixwaze de azad e.’ Mixabin ji van gotinan nayê fêmkirin ka niyeta wî heye ku ji bo zewaca cotên hevzayend û mafê zarok-xwedîkirinê rêziknameyeke yasayî çêbike yan na. Her wiha, em der barê helwesta wî ya li ser guhertina nav û zayenda yasayî de jî tu tiştî nizanin.’
Majercsik destnîşan kir ku civaka LGBTI+ ya li Macaristanê niha di heman demê de tirs, rihetbûn, bêbawerî û hêviyê hîs dike. Sedemên van hestên tevlîhev jî wisa rêz kirin:
‘Di bernameya Partiya TISZAyê de behsa civaka LGBTQ+ nayê kirin, Péter Magyar di vê mijarê de nezelal dipeyive, her wiha sala par dema Viktor Orbán dixwest meşên Onurê qedexe bike, Magyar di wê demê de bêdeng mabû û dengê xwe ji bo LGBTQ+yan bilind nekiribû.
Tehamula mirovan êdî nema”
“Majercsik diyar kir ku sala par zêdetirî 300.000 kesî beşdarî Meşa Rûmetê ya li Budapeştê bûn; gava mirov vê bi hejmara 35.000 beşdarên meşên berê re bide ber hev, ev wekî rekora hemû deman tê hesibandin. Majercsik destnîşan kir ku hejmara beşdarên sala par bi awayekî zelal nîşan dide ku êdî tehamula mirovan li hemberî binpêkirina mafên wan nema ye:
Di sala 2025an de gel peyameke zelal da desthilatdaran ku êdî ew ê destûrê nedin hejandina mafên xwe yên bingehîn û îlan kirin ku mafê kombûnê aîdî her kesî ye. Meşa Rûmetê ya sala par, di rûxandina rejîma Orbán de roleke krîtîk lîst: Ew yek ji çalakiyên sereke bû ku mirov bi hejmareke pir mezin hatin cem hev da ku bibêjin êdî bes e û daxwaza guhertinê bikin.
Rojnameger Veysi Polat, Öznur Değer, Murat Bayram û Faruk Balıkçı bi salan e li Amedê di bin her cure zextan de dixebitin, sînor û zehmetiyên rojnamegeriya li bajêr nirxandin.
Çavkanî: DFG
Belgefilma 140journosê ya bi navê “Şeytantepe” ku li ser kuştina Narin Güran hatiye amadekirin, nîqaşên kevin ên derbarê zor û zehmetiyên rojnamegeriya li Amedê de careke din geş kirin.
Di salên 1990î de li Amed û herêmê, rojnameger bûn qurbaniyên kuştinên “kiriyar nediyar”, hatin desteserkirin, îşkencekirin û girtin; belavkirina rojnameyan hat qedexekirin. Di salên 2000î de her çend kuştinên “kiriyar nediyar” mîna berê nebin jî, vê carê bi destê daraz û hêzên ewlehiyê karê rojnamegeran hat astengkirin. Bi girtin, sirgûn û hepsên malê rojnameger ji pîşeya xwe hatin dûrxistin; radyo, TV û malper hatin girtin û bi sedan rojnameger bêkar man.
Veysi Polat: Rastiya li qadê hişk e
Veysi Polat di sala 1991ê de li Amedê dest bi rojnamegeriyê kiriye. Ew û xalê wî Hafız Akdemir (nûçegihanê Özgür Gündemê) bi hev re rastî êrîşeke çekdarî hatin. Di sala 1992an de neçar ma biçe Stenbolê. Piştî 21 salan vegeriya Amedê û saziya nûçeyan a herêmî Aborî ava kir.
Veysi Polat (Yê mîkrofon di dest te)
Polat diyar kir ku polîtîkayên ewlehiyê, daraz, hesasiyetên civakî û dînamîkên herêmî qada tevgera rojnamegeran pir teng dike:
“Li bajarekî ku pirsgirêka Kurd rasterast bandorê lê dike, divê tu li ser her nûçeyê çend caran bifikirî û her hevokê bipîvî. Tu ne tenê ji tiştên te nivîsandine, ji tiştên te nenivîsandine jî berpirsiyar î.”
Polat ferqa navbera Amed û bajarên rojavayê Tirkiyeyê bi “giraniya pîşeyê” pênase dike û got ku bi guherîna cografyayê re rîsk û barê rojnamegeriyê jî diguhere.
Nûçeya ji herêmê tê, çawa tê guhertin?
Li gorî baweriya Polat agahiyên ji herêmê diçin navendê (Stenbol/Enqere), di parzûnên polîtîk û îdeolojîk re derbas dibin û tên guhertin: “Nexasim di medyaya navendî de, refleksa ‘zerar nedana têkiliya bi desthilatdariyê re’ dibe asteng ku nûçe wekî xwe were dayîn. Ev jî dibe sedema sansureke eşkere an jî ‘perdekirineke’ sofîstîke.”
Polat mînaka kaşkirina cenazeyê Hacı Lokman Birlik bi bîr anî û diyar kir ku medyaya navendî rastiyên herî rût ên herêmê yan nerm dike yan jî bi temamî winda dike.
Doza Narin Güran: Berî hemû kesî weşandina nûçeyê ne girîng e
Polat destnîşan kir ku heger bûyereke mîna ya Narinê li Stenbolê çêbibûya, dê herikîna nûçeyan kontrolkirî û birêxistin bimeşiya. Lê li Amedê torên têkiliyan (belavkirina agahiyan ji aliyê polîs û darazê ve bi rengekî nepen) ji refleksên rojnamegeriyê bêtir derketin pêş: “Agahiyên ku parçe bi parçe tên serviskirin, li şûna ku civakê ronî bikin, zêdetir ji bo arastekirina raya giştî xizmetê dikin. Ya girîng ne nûçegihaniya herî bilez e, ya herî rast e.”
Öznur Değer beriya 6 salan li Amedê dest bi pîşeya xwe kir. Ji bo wê, rojnamegeriya li vir tê wateya derxistina çîrokan ji nav polîtîkayên “şerê taybet”.
Değerê got ku Amed her çend tê xwestin ku sosyolojiya wê were guhertin jî, bajarekî têra xwe polîtîk e:
“Ji zarokên kaxezan kom dikin heta Dayikên Aştiyê, ji malbatên li ber girtîgehan heta jinên ku ji bo ‘Jin, Jiyan, Azadî’ tên girtin… vir her bi awayekî din ‘yê din’ e.”
Öznur Değer
Değerê bal kişand ku wekî rojnamegerên jin, ew her tim di navbera emniyet, dadgeh û girtîgehê de ne. Her wiha got ku li qadê rojnamegerên ku herî zêde ji aliyê polîsan ve tên astengkirin jin in. Derbarê doza Narinê de jî niha axivî: “Medyaya ku li Amedê şev û roj li pey magazînê bû, heger ev bûyer li Stenbolê bûya dê li ser kujeran bisekinîna.”
Murat Bayram: Polîsên ku tenê bi rojnamegeran re mijûl dibin hene
Murat Bayram ê rêveberê Botan Internationalê ye, diyar ku li Amedê tu bixwazî nexwazî nasnameyeke te ya polîtîk ava dibe. Hem hikûmet hem jî komên civakî yên kurd te wekî amûreke propagandayê dibînin.
Murat Bayram
Bayram diyar kir ku zext li Amedê pir eşkere ne:
“Li Stenbolê tu dikarî di nav qelebalixê de winda bibî. Lê li Amedê komeke taybet a polîsan heye ku her rojnamegerî bi nav û nîşan nas dike û wan dişopîne.”
Bayram her wiha behsa pirsgirêka zimanê kurdî di medyayê de kir. Wî got ku Saziya Îlanên Çapemeniyê (BİK) û Google Ads piştgiriyê nadin kurdî û nûçegihanên kurdî mîna ku bi dildarî bixebitin tên dîtin û keda wan a aborî nayê dayîn.
Faruk Balıkçı: Di medyaya herêmî de tu di ‘metbexê’ de yî
Faruk Balıkçı ku di gelek saziyên neteweyî û navneteweyî de xebitiye, Amedê wekî “navenda herêmê” dibîne. Li gorî wî, rojnamegerên li vir ji ber şerên li Iraq û Sûriyeyê bûne “nûçegihanên şer”.
Faruk Balıkçı
Balıkçı ferqa navbera medyaya herêmî û ya neteweyî wiha tîne ziman:
“Di medyaya neteweyî de navend (Stenbol) nûçeyê teşe dide. Lê di medyaya herêmî de tu di metbexa kar de yî. Tiştê tu dibînî, tu dikarî bi azadî û bi dilê xwe binivîsî.”
Înîsiyatîfa Yekîtiya Demokratîk, DEM Partî, DBP, Mesûd Barzanî, Bafil Talabanî, Nêçirvan Barzanî û Mesrûr Barzanî qurbaniyên Komkujiya Enfalê bi bîranîn.
Îro 38emîn Salvegera Komkujiya Enfalê ye. 38 sal berê bi hezaran Kurd bi bi destê rejîma Baasê hatin qetilkirin û bi hezaran gund hatin şewitandin. Partî, sazî û serkirdeyên Kurd têkildarî Enfalê daxuyanî dan.
Înîsiyatîfa Yekîtiya Demokratîk, Partiya Demokrasî û Wekheviyê a Gelan(DEM Partî), Partiya Herêmên Demokratîk(DBP), Serokê Giştî ê Partiya Demokrata Kurdistanê(PDK)Mesûd Barzanî, Serokê Yekitiya Niştimanî ya Kurdistanê(YNK) Bafil Talabanî, Serokê Hukumeta Herêma Kurdistana Iraqê Nêçirvan Barzanî û Serokwezîr Mesrûr Barzanî qurbaniyên Komkujiya Enfalê bi bîranîn.
Însiyatîfa Yekitiya Demokratîk: “Divê helwest û zimanê yekîtiyê bê avakirin”
Însiyatîfa Yekitiya Demokratîk di salvegera 38emîn a komkujiya Enfalê de peyamek bealv kir û weha got:
“Sedsala 20emîn ji bo gelê Kurd bû sedsala parçebûn û komkujiyan. Lê divê sedsala 21emîn bibe sedsala desthevgirtin û piştevaniyê. Lewra yek ji sedema bingehîn a êrişên li diji gelê Kurd, bêtifaqî ye. Ji ber vê, dermanê birînên kûr ên wekî Enfalê ku dilê gelê Kurd hê jî pê diêşe, bêguman yekrêzî û yekhelwestîya neteweyî ya Kurd. Em di 14ê Nisanê Roja Biranîna Enfalê de hemû şehîdên komkujiyê cardin bi rêzdarî bi bîr tînin û kujeran bi tundî şermezar dikin. Ji bo ku cardin komkujiyên vî rengî li ser gelê Kurd neyên ferzkirin, divê helwest û zimanê yekîtiyê were avakirin. Em di 38emîn salvegera Komkujiya Enfalê de hevxemiya xwe bi malbatên wan re parve dikin. Di ser vê komkujiyê re hezar sal jî derbas bin; wekî Dêrsim, Zîlan, Qamişlo, Helepçe dê tu car neyê jibîrkirin. Îro her çend di navbera gelê Kurd de çar sînor hatibin xêzkirin jî li hemberî hemû komkujiyan dilê me yê biêş yek e.”
DEM Partî: “Sûcên li dijî mirovahiyê pêk hatin”
Komîsyona Gelan û Baweriyan a Partiya Demokrasî û Wekheviyê ya Gelan (DEM Partî) bi boneya 38emîn salvegera Komkujiya Enfalê daxuyaniyek belav kir.
Di daxuyaniyê de weha hat gotin:
“Komkujiya Enfalê, ku di 14ê Nîsana 1988an de dest pê kir, wekî yek ji xetên herî giran ên polîtîkaya sîstematîk a tinekirinê ya li dijî gelê Kurd di bîrê de hatiye nivîsandin. Ev pêvajoya ku tê de bi hezaran kes jiyana xwe ji dest dan, gund hatin hilweşandin û nasname û hebûn hatin armancgirtin, navê tawaneke mezin a li dijî mirovahiyê ye.”
DEM Partiyê daxuyanî wiha domand: Jibîrnekirina vê êşê ne tenê bibîranîna rabirdûyê ye; rawestandina li dijî polîtîkayên înkar û tinehesibandinê ye ku îro bi awayên cûda berdewam dikin. Em biryardariya xwe ya ji bo avakirina pêşerojek ku tê de gel û bawerî wekhev, azad û bi rûmet bijîn dubare dikin; em kesên ku di Komkujiya Enfalê de jiyana xwe ji dest dane bi rêzdarî bi bîr tînin.”
DBP: “Enfal nîşaneya feraseta dagirkeriyê ye”
Partiya Herêmên Demokratîk (DBP) jî bi heman armancê daxuyaniyekê nivîskî weşand û qurbanî bi bîr anîn.
Di daxuyaniyê de hate bi bîrxistin ku komkujiyên di bin navê ‘Operasyonên Enfalê’ de ku 38 sal beriya niha pêk hatin, wek encameke pirsgirêka Kurd îro ji bi her aliyê ve di rojevê de cihê xwe digre. Di daxuyaniyê de wiha hate gotin:
“Êrîşên hov ên ku ji aliyê Rejîma Baasa Iraqê, bi fermana Sedam Huseyîn pêk hatin, rast e rast îradeya azadiyê ya gelê Kurd hedef girt. Di çarçoveya Operasyonê Enfalê de bi sed hezaran Kurd bi çekên kîmyevî, bi êrîşên dijmirovî hatin qetilkirin, bi hedarna gund ji nexşerêya Rojhilata Navîn hatin paqijkirin. Helebçe jî yek ji xeleqa vê jenosîdê bû ku, li wir nirxên jiyanî hatin binpêkirin û mirovahî bê nefes hat hiştin.
“Di heman demê de nîşaneya feraseta dagirkeriyê ye ku îro jî hebûna xwe bi rê û rêbazên nû didomîne. Polîtîkayên ku wan salan bi çekên kîmyevî, bi qetlîamên dijmirovî li dijî gelê Kurd pêk hatin, îro jî wek polîtîkayên şer li seranserê Rojhilata Navîn nirxên azadiyê û jiyaneke birûmet hedef digre.”
“Ji ber vê yekê, xwedîderketina hafizeya civakî wê têkoşîna me bihêztir bike. Li ser vê esasê; ji Başûr heya Bakur, ji Rojhilat heya Rojava li gelenperiya Kurdistanê bersiva herî mezin a li dijî konsepta şer; bi rûhê Yekitiya Netewî berxwedaneke birûmet e. Li hemberî siyaset û polîtîkayên ku wekî li Enfalê û Helebçê di dil û mêjiyê me de birinin kûr vekir, çarenûsa mayînde pergaleke demokratîk û statu ye. Avakirina pergeleke bi vî rengî û bidestxistina statuya gelê Kurd wê her tim wek peywireke esasî li pêşiya me be. Bîranîna cangoriyên Enfalê jî wê di têkoşîna me ya azadiyê de her tim hêz û bawerî bide me. Bi vê mabestê, di 38emîn salvegera wê de em car din tevî cangoriyên Enfalê bi rêzdarî û bi minet bi bîr tînin.”
Mesûd Barzanî: Enfal di dilê xelkê Kurdistanê de birîneke kûr e
Serokê PDKê Mesûd Barzanî jî têkildarî Enfalê peyamek belav kir. Barzanî destnîşan kir ku di encama wê kiryara nemirovî de, 182 hezar welatiyên Kurd tenê ji ber Kurdbûna xwe hatin windakirin û weha got:
“Enfal birîneke kûr e di dilê hemû xelkê Kurdistanê de. Ew yek ji mezintirîn tawanan e ku ji aliyê desthilatdarên berê yên Îraqê ve bi şêweyekî sîstematîk û armancdar li dijî gelê Kurdistanê hat pêkanîn. Di encama wê kiryara nemirovî de, 182 hezar welatiyên Kurd bêyî ku ti tawanan bikin û tenê ji ber Kurdbûna xwe hatin windakirin û şehîdkirin.
Her wiha kîmyabaran, guhertina demografiyê, derxistina bi zorê, wêrankirin bi hezaran gundan û hewldana ji bo têkdana hemû bingehên jiyanê li Kurdistanê, beşeke din a wan tawanan bû ku hikûmeta berê ya Îraqê li dijî gelê Kurdistanê encam dabû. Enfal zilmeke gelekî mezin bû, di heman demê de ji bo nifşên niha û paşerojê waneyeke girîng e ku nabe di bin tu şert û mercan de were piştguhkirin.
Pêwîst e, di asta navneteweyî de ev tawan wekî jenosîd were naskirin û di asta Îraqê de jî ew bawerî hebe ku ev tawan li beramberî gelê Kurdistanê ti carî ducare nabin. Her wiha erkê ser milê dewleta Îraqê ye ku qerebûya Enfalê û wê jenosîda ku li dijî miletê me hatiye kirin, bike. Di salvegera 38an a karesata Enfalê de, em bi hezaran silavan ji bo giyanê pak ê şehîdên Enfalê û hemû şehîdên Kurdistanê dişînin û em hevparê xem û êşa malbat û xizmên serbilind ên Enfalkiriyan in.”
Peyama Serokê Herêmê Nêçîrvan Barzanî
Serokê Herêma Kurdistana Iraqê Nêçîrvan Barzanî di salvegera 38em a Enfalê de peyamek belav kir û got:
“Îro em salvegera 38an a biêş a operasyonên bi nav û deng ên Enfala 1988an bi bîr tînin. Ew tawana hovane ya ku rejîma berê ya Îraqê encam da ku tê de zêdetirî 182 hezar zarok, jin, mêr û ciwanên bêsûc ên Kurdistanê bûn qurbanî. Enfal ne tenê tawenek bû hewla pûç a ji bo tunekirina hemû gelekî aştîxwaz bû ku birînên wê heta niha jî di laşê nîştiman de mane. Di vê bîranînê de, em serê xwe li ber giyanê pak ê şehîdan ditewînin û silavên xwe yên dilsoziyê ji bo malbat û xizmên wan ên berxwedêr dişînin.
Li gorî biryara Dadgeha Bilind a Tawanan a Îraqê, em ducare tekez dikin ku berpirsyariya Hikûmeta Federal a Îraqê ye ku qerebûya madî û manewî ya xizmên qurbaniyan bike. Di asta navneteweyî de, em dê hewlên xwe bidomînin da ku Enfal wekî jenosîd were naskirin. Wekî erkeke mirovî û nîştimanî, em dê di pêvajoya lêgerîn û vegerandina termên pîroz ên şehîdan bo hembêza nîştiman de xemsariyê nekin û divê her tiştê ku ji destê me tê ji bo xizmeta zêdetir a xizmên Enfalkiriyan were kirin.
Di vê bîranînê de, em tekez dikin ku parastina statuya destûrî ya Herêma Kurdistanê û destkeftên me, tenê bi hevahengî û xebata hevbeş a hemû aliyên siyasî û pêkhateyan pêkan e. Ev mezintirîn dilsozî ye ji bo xwîna şehîdan û garantîkirina paşerojeke baştir e, ji bo nifşên me yên ku em bi hêvî ve lê dinêrin. Silav û rûmet ji bo giyanê pak ê şehîdên Enfalê û hemû şehîdên Kurdistanê.”
Mesrûr Barzani: Divê hikûmeta Îraqê xizmên Enfalkiriyan qerebû bike
Serokwezir Mesrûr Barzani di peyama xwe de destnîşan kir û got: “Operasyonên bi nav û deng ên Enfalê, wekî yek ji hovtirîn operasyonên paqijiya nijadî û jenosîdê bûn ku di pêşerojê de ji aliyê rejîma berê ya Îraqê ve li dijî gelê Kurdistanê hatin encamdan. Ev tawan bû sedema bêserûşûnkirin û şehîdkirina hezaran xelkê bêsûc ê Kurdistanê û xapûrkirina hezaran gund û dêhatên Kurdistanê.
Ev jenosîd û komkujiyên ku li beramberî xelkê Kurdistanê hatine kirin, pêwîst e her tim di bîra me de bimînin. Nifşên me divê zanibin ku destkeftên me yên niha bi hêsanî bi dest neketine. Ti kesî xêr bi me nekiriye, belkî ev destkeft berhema têkoşîn û xwîna bi hezaran şehîdên serbilind ên Kurdistanê ne. Em di vê bîranînê de tekez dikin ku divê hikûmeta Îraqê berpirsyariya xwe ya exlaqî û destûrî bi cih bîne.Bexda divê bi şêweyekî hêja qerebûya malbat û xizmên wan şehîd û Enfalkiriyên Kurdistanê bike. Ez di salvegera 38an a Enfalê de silavan li giyanê pak ê Enfalkiriyan û hemû şehîdên Kurdistanê dikim.”
Talebanî: Ti hêz nikare nasnameya kurdbûnê jinav bibe
Serokê Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) Bafil Celal Talebanî, di peyamekê de bi boneya salvegera Enfalê got ku birînên kûr ên li ser laşê gelê Kurd her gav hander in ku bi dilsozî xizmetî ax û gel bikin.
Bafil Celal Talebanî destnîşan kir ku tawan û niyetên ji holê rakirina Kurdan beşek ji dîrokeke tal in, lê di heman demê de bûne wêrekiyek ji bo man û xurtkirina îradeya neteweyî, ku tu hêz nekariye tune bike.
Serokê YNKyê tawan û trajediya Enfalê wekî jenosîda gel û birîneke mezin a dil bi nav kir. Bafil Celal Talebanî tekez kir, ev êşek e ku ew ê her gav li ber wê bisekinin û windakirina hezkiriyên gelê xwe bi rêzdarî bi bîr bînin, ku wekî birîneke kûr di dîroka Kurd de dimîne.
Di beşeke din a peyama xwe de, Bafil Celal Talebanî got ku ew fikara kûr a xizmên serbilind ên qurbaniyên Enfalê fam dike. Serokê YNKyê diyar kir hewldana YNKyê ew e ku van xemgîniyan veguherîne hêviyê û jiyaneke nû ji bo welatiyan ava bike, da ku êşên berê qerebû bike.
Serokê YNKyê tekez kir ku avakirina jiyaneke çêtir dê bi rêya biratî û yekîtiya aliyan be. Bafil Celal Talebanî tekez kir ku divê her kes bi hev re bixebite û gavên xizmetkirina gel bavêjin û di dawiyê de silav ji bo giyanê şehîdên Enfalê û hemû şehîdên Kurdistanê şand.
Kronolojiya Enfalê
Enfal navê komkujiyeke li Herêma Kurdistanê pêk hatiye. Rejîma Baasê ev komkujî li dijî kurdan pêk anîbû. Navê xwe ji ayeta Quranê ya El-Enfalê digire.
Di 8 qonaxên Enfalê de 182 hezar kurd di navbera 21ê Sibata 1988 û 6ê Îlona 1988an agno di 6 meha de hatin ennfalkirin û ji 4 hezar 665 gundên Herêma Kurdistanê 4 hezar bi erdê re kirin yek.
21ê Sibatê-18ê Adara 1988ê: Li Geliyê Cafayetiya Silêmaniyeyê bi sedan mirov hatin kuştin.
22yê Adarê-1ê Nîsana 1988ê: Gundên li herêma Qeredaxê ya Silêmaniyeyê hatin valakirin û çekên kîmyewî hatin bikaranîn.
31ê Adarê-18ê Nîsana 1988ê: Qirqirinên li herêma Germiyana ser Diyalayê wek bûyerên herî mezin ên jenosîdê di qeydan da cî girtin.
20ê Nîsanê-5ê Gulana 1988ê: Esker, Şîwan û Agaçlara herêmên Kerkûkê û Koysancaxa bi ser Hewlêrê di hedefa rejima Beasê da bûn.
24ê Gulanê-31ê Tebaxa 1988ê: Navçeyên Şeqlewa û Rewandûzê yên li ser Hewlêrê ne, bûn hedefa rejima Beasê.
Qirqirina dawîn a Enfalê di navbera 25ê Tebax û 6ê Îlona 1988an da li ser Zaxo, Amediye, Şêxan û Akreya navçeyên Dûhokê hat kirin.
– Di korên komî da hestiyên kesên di qirqirina Enfalê da hatine kuştin derketin
Li wîlayetên Enbar, Necef û Musennaya başûrê Iraqê dikevin, gorên komî yên hatibûn tespîtkirin hatin vekirin û ji wan goran jî hestiyên hin kesên di qirqirina Enfalê da hatine kuştin derketibûn û ew bi merasim hatibûn definkirin.
Dadgeha Federal a Bilind ya Iraqê di Hezîrana 2007an da tevgera Enfalê wek “komkujî” qebûl kir û biryar da ku wê hikûmeta Iraqê tezmînatê bide malbata kesên di komkujiyê da hatine kuştin.
Meclisa Iraqê jî wek “komkujî qebûl kir”
Di 14ê Nîsana 2008an da Meclisa Iraqê jî tevgera Enfalê wek komkujî qebûl kir û ji bo di qada navneteweyî da jî Enfal wek komkujî bê hesibandin biryar da ku bila xebat bên kirin.
Meclisa Iraqê di 14ê Nîsana 2017an da pêşnûmaya ku bila ev roj wek Roja Neteweyî ya Iraqê bê hesibandin, pesend kir.
Namzedê YNKê Nizar Amêdî bû Serokkomarê Îraqê yê nû. Her wiha PDK beşdarî dengdanê nebû û got ku ew Nizar Amêdî wekî nûnerê piraniya Kurdistanê nabînin û dê pê re dan û standinan nekin.
Namzedê Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) Nizar Amêdî wekî Serokkomarê Îraqê hat hilbijartin. Her wiha Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) beşdarî dengdanê nebû û şêwazê hilbijartinê red kir. Dengdan duh(11 Nîsana 2026an) li Meclîsa İraqê pêk hat.
Li gorî nûçeya Rûdawê, di dengdana ku li Parlamentoyê hatî kirin de, berbijêrê Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) Nizar Amêdî (58), di gera duyem a dengdanê de bi 227 dengan ji 329 kursiyên meclisê, wek Serokkomar hat hilbijartin. Bi giştî 229 parlamenteran dengê xwe bi kar anî.
Amêdî di gera duyem a hilbijartinên li parlamentoyê de piraniya dengan bi dest xist. Di gera yekem a hilbijartinên Serokkomariya Îraqê de ti namzedî nekarî dengên pêwîst ango 220 dengî bi dest bixe.
Li gorî encamên gera yekem, Nizar Amêdî û Musena Emîn ji bo gera duyem wekî namzedên serokkomariyê man. Nizar Amêdî di vê gerê de piraniya dengan bi dest xist û bû Serokkomarê Îraqê.
Dengên ku her du namzedan bi dest xistine bi vî rengî ne:
Nizar Amêdî: 227 deng Musena Emîn: 15 deng Dengên betal: 7 deng
Di gera duyem a hilbijartina serokkomariyê ya li parlamentoyê de 249 parlamenter amade bûn. Di gera yekem de 252 parlamenter ji bo dengdanê amade bûn. Namzedê YNKyê Nizar Amêdî îro bi fermî wekî serokkomarê Îraqê hat hilbijartin.
PDK: Pêvajoya hilbijartina Serokkomarê Iraqê neqanûnî ye û em red dikin
Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) ragihand ku, ew kesê bêyî razîbûna piranîya hêzên Kurdî bûye Serokkomarê Iraqê wekî nûnerê gelê Kurdistanê nayê nasîn. Tekez jî kir ku, ev post pişka hemî gelê Kurdistanê ye ne tenê ya partiyekê.
Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê duhî (Şemî, 11ê Nîsana 2026ê) di daxuyaniyeke fermî de helwesta xwe li beramberî pêvajoya hilbijartina Serokkomarê Iraqê li Parlamentoya Iraqê diyar kir û ragihand ku, ew pêvajo bi “binpêkirina qanûn û peyrewa navxwe” bi rê ve çûye û ew îtîrafê bi rewatiya berbijarê hatiye hilbijartin nakin.
Mekteba Siyasî ya PDKê amaje bi wê yekê kiriye ku, Serokatiya Parlamentoya Iraqê bêyî guhdana peyrewa navxwe bernameya civîna xwe diyar kiriye, ev yek jî wekî “binpêkirineke ron a qanûnî” wesif kir.
Tekez jî kiriye ku, posta Serokkomarê Iraqê “îstîhqaqa gelê Kurdistanê ye, ne ya aliyekî diyarkirî”, lê berbijarê serkeftî li derveyî mîkanîzma nîştimanî ya Kurdistanê û tenê ji aliyê partiyekê ve û bi piştevaniya çend aliyên pêkhateyên din ên Iraqê hatiye diyarkirin.
PDK di daxuyaniya xwe de bi eşkereyî dibêje: “Em wî awayê hilbijartinê red dikin û wî kesê ku bi wî awayî hatiye diyarkirin jî wekî nûnerê piranîya Kurdistanê nas nakin û em dê serederiyê ligel wî nekin.”
Amaje bi wê yekê jî kiriye ku, piştî baykotkirina wê civînê ji aliyê Fraksiyona PDKê ve, diviyabû navê berbijarê wan jî ji pêvajoya hilbijartinê hatiba derxistin.
Di dawiya wê daxuyaniyê de hatiye ku, ji bo nirxandina rewşê û şêwirmendiya li ser pêngavên bê, PDKê biryar daye ku her du fraksiyonên xwe yên parlamentoyê û hikûmeta federal a Iraqê bangî Herêma Kurdistanê bike.
Nizar Amêdî kî ye?
Nizar Mihemed Seîd Mihemed di qada siyasî de wekî “Nizar Amêdî” tê naskirin, di sala 1968’an de li qezaya Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê yê Başûrê Kurdistanê ji dayik bûye.
Nizar Amêdî di nava saziyên Îraqê de xwedî ezmûneke dirêj û dewlemend e.
Nizar Amêdî endezyarê mekanîkê ye û beşa Endezyariyê ya Zanîngeha Mûsilê qedandiye.
Serokomarê Îraqê yê nû di nava du dehsalên borî de di postên herî bilind ên dewleta Îraqê de cih girtiye.
Di kabîneya hikûmeta Mihemed Şiya Sûdanî de ji sala 2022’an heta dawiya 2024’an wekî Wezîrê Jîngehê kar kiriye.
Di navbera salên 2005 û 2022’an de şêwirmendê sê serokkomarên berê (Celal Talebanî, Fuad Masûm û Berhem Salih) bûye. Beriya niha jî Nizar Amêdî endamê Polîtburoya YNK’ê û berpirsê Ofîsa Polîtburoyê ya partiya xwe li Bexdayê bû.
Nizar Amêdî di gelek qadên navneteweyî de nûnertiya Îraqê û Herêma Kurdistanê kiriye. Li ser asta navneteweyî, Nizar Amêdî endamê şandeya Îraqê bû ji bo lûtkeyên Lîga Erebî li Misir, Cezayîr, Tunis, Erebistana Siûdî û Kuweytê.
Di warê jîngehê de, ew di sala 2015’an de beşdarî lûtkeya COP 21 li Parîsê bû.
Hêjayî gotinê ye ku li gor destûra Îraqê ya ku 2005an de hate nivîsandin kursiyê Serokkomarê Îraqê divê para Kurdan be.
Niha+ê daneyên êrişên Îranê ên li dijî Herêma Kurdistana Iraqê ji bo we berhev kirin. 28ê Sibatê heta 10ê Nîsanê li xwe digire.
Foto: Rûdaw
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) û Îsraîlê di 28ê Sibata 2026an de li dijî Îranê şer ragihandin û dest bi êrişan kirin.
Li hember êrişên DYAyê û Îsraîlê, weke bersiva van êrişan Îranê jî êrişî baregehên DYAyê yên li welatên Kendavê û Herêma Kurdistana İraqê ne, kir.
Di roja yekem a êrîşan de, Rêberê Olî ê Îranê Elî Xameneyî jî di nav de gelek berpirsên payebilind ên Îranê hatibûn kuştin. Amerîkayê êrîşên xwe yên li dijî Îranê wekî “Operasyona Hêrsa Dîrokî” û Îsraîlê jî êrişên xwe wekî “Operasyona Gurandina Şêr” bi nav kir. Îranê jî di bin navê “Operasyona Soza Rastîn-4” de êrişên bersivdayînê da dest pê kirin.
Ji 28ê Sibatê ve ji destpêka şerê DYA û Îsraîlê yê bi Îranê re heta beriya agirbestê bi sedan êriş li dijî Herêma Kurdistanê hatin kirin.
Di 8ê Nîsana 2026an de Serokê DYAyê Donald Trump ragihand ku wan bi Îranê re bi şertê ku Tengava Hurmuzê bi tevahî jinûve were vekirin, agirbesteke ji bo du hefteyan qebûl kiriye.
Her weha ji 28ê Sibata 2026an heta niha Îran û rêxistinên di bin banê wê de bi zêdetirî 700 dron û mûşekan êrişî Herêma Kurdistana Iraqê kirin.
Di encama êrişan de gelek sivîl û pêşmerge mirin e, bi dehan kes birîndar bûn û gelek avahî hilweşiyan.
Me weke Niha+ê ji 28ê Sibatê heta niha êrişên ji aliyê Îranê û komên ser bi Îranê ve li dijî Herêma Kurdistana Iraqê hatine kirin berhev kirin.
28ê Sibatê: Bi 27 dron û mûşekan êrişî Hewlêrê kirin
Fotograf: Rudaw / Hewlêr
Di 28ê Sibatê de piştî êrişa Îsraîl û Amerîkayê, Îranê bi 27 dron û mûşekan êrişî Konsulxaneya Giştî ya DYAyê ya li Hewlêrê û Balafirgeha Hewlêrê kir. Sîstema parastinê ya asmanî ya Koalîsyonê piraniya êrişan têk birin.
Her weha di heman rojê de ji ber êrişan li Herêma Kurdistanê ji bo 4 rojan hemû dibistan û zanîngeh ketin betlaneyê.
1ê Adarê: Supaya Pasdaran gef li partiyên Rojhilatê xwar
Fotograf: Rûdaw / Hewlêr, Paytexta Herêma Kurdistana Iraqê
Di roja duyemîn a şerê DYA û Îranê de, Îranê ango komên girêdayî wê du caran êrişî Balafirgeha Herîrê ya bajarê Hewlêrê kirin. Her weha di heman rojê de li nêzîkî Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê du dron ji aliyê sîstemên parastina asmanî ve hatin îmhakirin. Piştî êrişan komeke çekdar a Şîe ragihand ku wan bi dronan êrişî baregehên DYAyê yên li Hewlêrê kirine.
Koma bi navê “Seraya Ewliya Dem”ê ku xwe wekî beşeke “Berxwedana Îslamî ya Îraqê” dide nasîn daxuyaniyek belav kir. Komê di daxuyaniya xwe de ragihand ku wan îro (1ê Adara 2026an) bi rêya dronan êrişî baregehên leşkerî yên DYAyê yên li bajarê Hewlêrê kiriye.
Di 1ê Adarê roja duyem a şerî de Baregeha Hemze Seyîduşşuhada ya girêdayî Supaya Pasdaran a Îranê, hêz û partiyên Kurdî ên Rojhilatê bi tundî hişyar kir. Baregehê partiyên Rojhilat weke “biyanî û cudaxwaz” bi nav kiribû û gotibû: “Di egera tevgera herî biçûk a nokerên zordaran de, Supaya Pasdaran biryara tunekirina wan a bi temamî xistiye rojeva xwe.”
Her weha Baregeha Hemze Seyîduşşuhada girêdayî Supaya Pasdaran e û navenda wê li Urmiyeyê ye.
2ê Adarê: Bi dronê êrişî baregeha pêşmergeyan kir
Di 2ê Adarê de Wezareta Pêşmergeyan a Herêma Kurdistanê ragihandiye ku êrişî baregeheke wan hatiye kirin.
Wezaretê destnîşan kir ku bi droneke bombebarkirî êrişî baregeha Firqeya 11an a Hêzên Pêşmergeyan hatiye kirin. Hat diyarkirin ku ew baregeha Pêşmergeyan li nêzîkî Dêgeleyê ye.
3ê Adarê: Erişî kampa PDK-Îyê û Balafirgeha Hewlêrê kirin
Di destê sibeha 3ê Adarê de careke din bi dronan êrişî Balafirgeha Hewlêrê hat kirin. Piştî êrişê sîstema parastina asmanî ketin dewrê û dron beriya ku bigihin armanca xwe hatin teqandin.
Her weha yek ji dronan ji aliyê navçeya Xebatê ve hatiye û ji aliyê Mûsilê ve hatiye arastekirin. Li aliyê din, bi dronekê êrişî oteleke li taxeke derveyî Hewlêrê jî hat kirin.
Koma bi navê “Seraya Ewliya Dem”ê ya girêdayî Heşdî Şebiyê berpirsyariya van êrişan girt ser xwe.
Erişî kampa PDK-Î, Silêmanî û Çiyayê Korekê kirin
Heman rojê bi dron û mûşekan êrişî Kampa Azadiyê ya li Koyeyê kirin. Kampa Azadiyê taybet e bi malbatên Pêşmergeyên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (PDK-Î).
Her weha ji bilî sê dronan, mûşekekê jî li kampê daye û ti sîstemên asmanî nekarî rê li ber êrişê bigire. Yek ji dronan li nexweşxaneya kampê ketiye û karmendekî tenduristiyê yê nexweşxaneyê birîndar bû.
Di heman rojê de bi dronan êrişî Çiyayê Korekê jî kirin e û di encama wan êrişan de ti zerereke canî û madî çênebûye.
Her weha bi mûşekan êrişî li Taxa Berananê ya Silêmaniyê jî kirin.
4ê Adarê: 4 zarok û 3 pêşmerge birîndar bûn
Di 48 saetan de cara sêyem baregehên Partiya Demokrat a Kurdistanê-Îranê yên li Koyeyê hatin armanckirin. Li Hewlêrê zêdetirî 5 dronan hatin têkbirin, dronek li Dihokê ket xwarê û baregeheke berê ya Neteweyên Yekbûyî jî li Silêmaniyê hat armanckirin.
Her weha dronek li Kesnezana Hewlêrê ket xwarê û li dikan û xaniyê welatiyekî ketiye. Di encamê de çar zarok birîndar bûne. Droneke din jî piştî ku pergala parastinê ew xist, li Behirkeyê li nêzîkî dîwarê malekê ketiye xwarê.
Komên çekdar ên nêzîkî Komara Îslamî ya Îranê, bi taybetî jî “Seraya Ewliya Dem” ku beşek e ji koma “Berxwedana Îslamî”, berpirsyariya piraniya wan êrişan li xwe digire.
Sibeha 4ê Adarê bi mûşekan carekedin êrişî baregeha Partiya Azadiya Kurdistanê (PAK) ya li nêzîkî Dêgeleyê ya navçeya Koyeyê ya bajarê Hewlêrê kirin. Di encama êrişê de, pêşmergeyek PAKê yê bi navê Celal Reşîdî mir û 3 pêşmergeyên din jî birîndar bûn.
5ê Adarê: Êrişî kampên partiyên Rojhilatê kirin
Di saetên sibê de bi dron û mûşekan êrişî fêrgeya kevn a Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (PDK-Î) a li Koyeyê hat kirin. Ti ziyanên wê çênebûn.
Her weha bi çend dronan êrişî kampa malbatên endamên Sazmana Xebata Kurdistanê ya Îranê ya li Topzawaya Hewlêrê jî hat kirin. Di encamê de du Pêşmerge birîndar bûn.
Li Îdareya Serbixwe ya Soranê ya bajarê Hewlêrê dronek ket xwarê û zerer li avahiyan ketin. Her weha li nahiyeya Çemankê ya Dihokê 2 dronên ku berê wan li qadên petrolê yên herêmê bû ketin xwarê lê ti zerer û ziyan çênebûn.
6ê Adarê: Li Duhokê êrişî qada petrolê kirin
Derengiya şeva Pêncşema 6ê Adarê de bi du dronan êrişî Qada Petrolê ya Sersingê ya li bajarê Dihokê kirin ku ji aliyê kompanyaya HKN Energy ya Amerîkî ve tê birêvebirin.
Şêwirmendê Asayîşa Şîrketên Petrolê yê li Wezareta Samanên Sirûştî ya Herêma Kurdistanê Karwan Baban ragihandibû ku êriş di saet 21:23 û 21:30î de çêbûye û di wê demê de du dronan li Qada Petrolê ya Sersingê ketine.
Baban di berdewamiyê de weha gotibû, “Di êrişê de ti zererên canî çênebûn” û destnîşan kir ku zererên madî gihîştine qada petrolê.”
Qada Petrolê ya Sersingê li bajarê Dihokê ye û yek ji wan pêgehên enerjiyê ye ku ji aliyê HKN Energyyê ve li Herêma Kurdistanê tê birêvebirin. Bi du dronan heman rojê êrişî Çiyayê Korekê kirin.
Komeke çekdar a kêm naskirî ya bi navê Berxwedana Îslamî – Eshabulkehf (Ketayibên Hawara Qudsê) diyar kir ku, wan bi dronan êrişî “berjewendiyên Amerîkayê yên li parêzgehên Hewlêr û Dihokê” kiriye.
Careke din li dijî Kampa Azadiyê ya Partiya Demokrata Kurdistana Îranê (PDK-Î) bi 4 mûşek û 2 dronan êriş hate kirin.
Nêzîkî saet 23:00ê dronek li nêzîkî Rotana Arjaan Hotel û Sky Towerê ketiye xwarê. Waliyê Hewlêrê Omêd Xoşnaw diyar kir ku dronek berî ku bigihîje armanca xwe “hat pûçkirin.” Piştrast kir ku di êrişê de ti ziyanên canî çênebûne û tenê ziyana kêm a madî heye.
7ê Adarê : Koma îslamî “Seraya Ewliya Dem”ê berpirsiyariya êrişan girt ser xwe
Li gorî daxuyaniya Dijîterora Kurdistanê, saet 22:41ê Hêzên Hevpeymaniya Navneteweyî 4 dronên bombekirî li asmanê Hewlêrê xistin û pûç kirin.
Dijîterorê diyar kir ku li gorî zanyariyan, parçeyên yek ji wan dronan li qadeke vala ya nêzîkî hoteleke bajêr ketiye û di encamê de ti ziyana canî çênebûye.
Li Silêmaniyê êrişek hat têk birin
Li Silêmaniyê droneke bombebarkirî bi guleyan hatiye xistin.
Li bajarokê Çomanê yê Hewlêrê 2 dron ketin, yek ji wan li nêzîkî Saziya Çavdêriya Civakî ketiye û xisar gihandiye avahiyê. Şeva pêncşemê dronek li bajarê Soranê jî ketibû xwarê û di encamê de 2 kes birîndar bûbûn. Heman rojê dronek li nêzîkî Girdcotiyar li nêzîkî Enkawayê ketiye xwarê û ti ziyan çênebûye.
Koma Şîe ya bi navê “Seraya Ewliya Dem” berpirsyariya van êrişan xist stûyê xwe. Seraya Ewliya Demê ya girêdayî “Berxwedana Îslamî ya Îraqê” daxuyaniyeke nivîskî belav kir.
Di daxuyaniyê de weha gotine:
“Micahidên me yên azad îro (7ê Adara 2026an) bi dronekê êrişek pêk anî û li Silêmaniyê hedefeke hestiyar kir armanc.”
Komê li ser sedema êrişê destnîşan kir ku ev yek ji bo “tolhildana kuştina Elî Xamineyî” hatiye kirin. Wan ragihand ku ev êriş bersivek e ji bo wan êrişên ku bûne sedema kuştina hinek çekdarên Îraqî.
8ê Adarê: Bi giranî êrişî Hewlêr û Silêmaniyê kirin
Di 8ê mehê de navenda bajarê Silêmaniyê hat armancgirtin. Du caran êriş li nêzîkî Titanic Hotelê pêk hatine, her wiha êrişî Fermandariya li Silêmaniyê jî kirin.
Her weha li ser hev 6 caran êrişî Silêmaniyê kirin, du caran li Zirgwêzê êrişî Komeleya Şoreşger a Zehmetkêşên Kurdistana Îranê kirin û di encamê de Pêşmergeyekî canê xwe ji dest da û yekî din jî birîndar bû.
Dronek jî li nêzîkî Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geriya lê li Taxa Raperînê ku nêzîkî Balafirgeha Silêmaniyê ye ket xwarê. Her weha pêşmergeyekî Komeleya Şoreşger a Zehmetkêşên Kurdistanê ya Îranê (Komele) yê bi navê Ako Rehîmî canê xwe ji dest da. Ako Rehîmî xelkê bajarê Seqizê bû.
Heman rojê Waliyê Hewlêrê Umêd Xoşnaw ragihand ku di encama êrişên li ser Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê de karmendekî Asayîşa Balafirgehê miriye û 3 karmendên din jî birîndar bûne. Umêd Xoşnaw di berdewamiyê de gotiye ku navê wî karmendê Asayîşê yê ku miriye Welat Tahir e. Her weha Xoşnaw eşkere kir ku şev bi 10 dronan êrişî bajarê Hewlêrê hatiye kirin.
9ê Adarê: di 10 rojan de 176 mûşek û dron avêtine
Waliyê Hewlêrê Umêd Xoşnaw ragihand ku di 10 rojên borî de 176 mûşek û dron avêtina Hewlêrê lê piraniya wan hatine têkbirin. Li gelek deverên cuda bûne sedema zererên madî û canî.
10ê Adarê: 2 karmendên asayîşê birîndar bûn
Li nêzîkî navçeya Xelîfanê ya Hewlêrê bi dronan êrişî “Hêzên Zagrosê” yên Rojhilatê kirin. Êriş derdora saet 13:00an pêk hatiye.
Diyar bûye ku bi 4 dronan ew devera ku Hêzên Zagrosê lê ne kirine armanc. Hat ragihandin ku di dema êrişê de 2 karmendên Asayîşa Herêma Kurdistanê yên li nêzîkî cihê bûyerê bûn, birîndar bûne.
11ê Adarê: Bi 9 dronan êriş kirin
Her weha destê sibeha 11ê mehê li gundê Sêbîranê yê Hewlêrê dronek ket. Ev dron ji aliyê pergala parastinê ya Koalîsyonê ve hatibû têkbirin. Dron li ser banê mala gundiyekî Sêbîranê ket xwarê û ti zererên canî çênebûne.
Heman rojê bi dronên bombebarkirî êrişî baregehên Komeleya Şoreşger a Zehmetkêşên Kurdistana Îranê li Zirgêwezeleyê kirin e. Di encama êrişê de Pêşmergeyek miriye û 2 Pêşmerge jî birîndar bûne. Navê pêşmergeyê mirî Umêd Weysî ye û ji Rewansera Rojhilatê ye.
12ê Adarê: Hewlêr dîsa kirin armanc
Hewlêra paytexta Herêma Kurdistanê careke din bi dronan hat armanckirin, lê hemû dron ji aliyê sîstema parastina asmanî ve hatin têkbirin.
Derdora saet 18:00ê îro êvarê, bi çend dronan êrişî Hewlêrê hat kirin. Dronan Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê ku baregeha hêzên Koalîsyonê lê ye, kiriye armanc, lê hemû ji aliyê sîstema parastina asmanî ve hatin têkbirin.
Her weha Êrişî Kampa Zewî Sipî ya PDK-Îyê ya li Koyeya bajarê Hewlêrê kirin.
13ê Adarê: 6 leşkerên Fransayê birîndar bûn
Waliyê Hewlêrê Umêd Xoşnaw ragihand, bi du dronan êrişî baregeheke hevpar a Pêşmerge û artêşa Fransayê ya li Hewlêrê kirin û di encamê de 6 leşkerên Fransayî birîndar bûne.
Xoşnaw diyar kiriye ku di êrişa li Eniya Mela Qereyê de 6 leşkerên Fransayî birîndar bûne lê ti Pêşmergeyî zerer nedîtiye.
Leşkerên Fransayî di çarçoveya Hevpeymaniya Navneteweyî de li wê baregeha hevpar perwerdeyê didan hêzên Pêşmergeyên Herêma Kurdistanê.
Eniya Mela Qereyê li navçeya Mexmûrê ya Hewlêrê ye.
Li aliyê din, Sererkaniya Fransayê ragihand ku 6 leşkerên wan birîndar bûne. Li gorî nûçeyên çapemeniya Fransayê, Sererkaniya Fransayê piştrast kir ku 6 leşkerên Fransayî di encama êrişeke dronekê de birîndar bûne.
Ji 4 herêmên sînorî yên di bin kontrola 3 komên çekdar ên Heşdî Şebiyê de, bi 3 cure dronên xwemalî êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin. Devera herî dûr kêmtirî 80 kîlometreyan e.
Ji 28ê Sibatê ve komên çekdar jî rojane êrişî Herêma Kurdistanê dikin. Wan koman û hêzên Komara Îslamî ya Îranê di nava 13 rojan de bi 280 dron û mûşekan êrişî Herêma Kurdistanê kirine.
Her weha piştî nîvroyê 5 bi dron û 2 mûşekan dîsa êrişî Kampa Azadiyê ya li navçeya Koyeyê ya parêzgeha Hewlêrê kirin. Dron li nav kampê ketine û mûşek jî li cihên vale ketine.”
Di heman rojê de Sazmana Xebatê ya Kurdistana Îranê ragihand ku bi dronan êrişî baregehên wan ên Pêşmergeyan hatiye kirin û ziyanên canî hene.
Sazmana Xebatê ya Kurdistana Îranê belav kir ku îro piştî nîvro, Komara Îslamî ya Îranê bi dronan êrişî baregeheke hêza wan a Pêşmergeyan a li bilindahiyên Başîkê yên li parêzgeha Nînowayê kiriye.
Di encama êrişê de du Pêşmergeyên bi navên Îqbal Salihî yê xelkê Seqizê û Fexredîn Muradî yê xelkê Sneyê (yên Rojhilatê Kurdistanê) canê xwe ji dest daye. 4 Pêşmergeyên din jî birîndar bûne.
14ê Adarê: Zêdetirî 300 mûşek û dron hatine avêtin
Di sibeha 14ê Adarê de careke din bi dronan êrişî Hewlêrê kirin û dron ji aliyê pergalên parastinê ve hatin têkşikandin. Yek ji dronan li çoltereke nêzîkî komelgeha Sêbîranê ya Hewlêrê ketiye xwarê. Di encamê de zerer gihîştiye xaniyekî û otomobîleke welatiyekî.
Bi 10 dronan êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin; 6 dron ber bi Hewlêrê û dronek jî ber bi Silêmaniyê ve hatin şandin. Serê sibehê saet 10:00an li asmanê Hewlêrê 6 dron hatin têkşikandin.
Di encama yek ji wan êrişan de li Konsulxaneya Îmaratê ya li Hewlêrê 2 kes birîndar bûn.
Di êrişeke bi dronan de 2 karmendên Nepalî yên ku li Konsulxaneya Îmaratê ya li Hewlêrê dixebitin birîndar bûne. Wezareta Karên Derve ya Îmaratê di daxuyaniyekê de ragihandibû ku bi dronan êrişî konsulxaneya wan a li Herêma Kurdistanê hatiye kirin û zerera madî çêbûye.
Ji destpêka şerê Amerîka û Îsraîlê yê li dijî Îranê ve ku 28ê Sibatê dest pê kir û heta 14ê Adarê, bi zêdetirî 300 dron û mûşekan êrişî Herêma Kurdistanê hatiye kirin.
15ê Adarê: Dîsa êrişî Silêmanî û Hewlêrê kirin
Li gorî agahiyên ji Hewlêrê, dron li taxeke li nava dilê bajêr li banê maleke sivîlan ketiye. Di bûyerê de ti kesî canê xwe ji dest nedaye û ti kes birîndar nebûye lê ziyanên madî çêbûne.
Her wiha bi 3 mûşekan jî êrişî Koyeyê kirin. Li Hewlêrê ji ber ketina dronekê 4 welatiyên sivîl birîndar bûne.
Bi du dron û çend mûşekan êrişî Silêmaniyê kirin. 2 dron ji aliyê Fermandariya Herêma Duyem a Pêşmergeyan ve hatin xistin. Her weha di êrişê de zererên canî nebûne.
Di heman demê de sibeha îro careke din sînorê navçeya Koyeyê ya parêzgeha Hewlêrê hat bombebarankirin.
16ê Adarê: Komên serbi Îranê berpirsiyariya êrişan girt ser xwe
Li Koyeya Başûrê Kurdistanê careke din bi dronan êrişî kampên penaberên Rojhilatê Kurdistanê hat kirin.
Çavkaniyeke agahdar da zanîn ku êriş demjimêr saet 13:15an pêk hatiye û ti xisarên canî çênebûne. Dronê li navçeya Koyeyê kampên Hizba Demokrat a Kurdistana Îranê (HDK) kirin hedef.
Îşev bi çar dronan êrişê navenda bajarê Hewlêrê hat kirin. Yek ji wan dronan li nava birêvebiriyeke Wezareta Bazirganiyê ket xwarê. Ew dron di navbera demjimêr 19:00ê êvarî heta 21:00ê şeva duşemê de hatin avêtin.
Li gorî zanyariyên sê ji wan dronan li nêzîkî Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê ji aliyê pergala parastinê ve hatin xistin. Yek ji dronan li nava Birêvebiriya Bazirganî û Kel û Pelên Xwarinê ya Hewlêrê ya li Taxa Azadiyê ket xwarê. Her weha dronek jî li nêzîkî Çiyayê Korekê yê li Îdareya Serbixwe ya Soranê ya bajarê Hewlêrê ket xwarê.
Koma Eshabul Kehfê ya ku girêdayî “Berxwedana Îslamî ya Îraqê ye” di 16 rojan de berpirsyariya 10 êrişên ku ji sedî 60ê wan Herêma Kurdistanê kiribûn armanc li xwe girt. Ev kom berî nêzîkî şeş salan hatiye avakirin û nêzîkî yek ji hêzên Şîe yên Îraqê ye ku ew jî nêzîkî Îranê ye.
Sibehê 15ê Adara 2026an, koma Eshabul Kehfê berpirsyariya êrişa dawî ya bi dronê girt ser xwe ku li ser Hewlêra paytexta Herêma Kurdistanê hatibû kirin. Vê komê li gel komeke din a bi navê “Ewliyaûdem” berpirsyariya piraniya wan êrişan girtiye ser xwe ku ji 28ê Adarê ve li ser Herêma Kurdistanê hatine kirin.
Di 16 rojên borî yên şerê Îranê yê li gel Îsraîl û Amerîkayê de 316 êriş bi dron û mûşekan li ser Herêma Kurdistanê hatine kirin. Li gorî zanyariyên koma Eshabul Kehfê, komê di wê maweyê de berpirsyariya 6 êrişan girtiye ser xwe ku bi dronan li ser Hewlêra paytexta Herêma Kurdistanê hatine kirin.
Rêxistin kengî hat damezirandin?
Kom sala 2020an li Bexdayê hat damezirandin. Damezirandina wê piştî kuştina Alîkarê Serokê Desteya Heşda Şebiyê Ebû Mehdî Muhendîs û Fermandarê Supaya Qudsê ya Supaya Pasdaran Qasim Suleymanî bû.
Ji wê demê ve vê komê berpirsyariya wan êrişan girtiye ser xwe ku koma “Berxwedana Îslamî ya Îraqê” ku nêzîkî Îranê ye li dijî baregeh û berjewendiyên Amerîkayê yên li Îraq, Herêma Kurdistanê û herêmê pêk tîne.
Koma Eshabul Kehfê piştî destpêkirina şerê Îranê yê li gel Amerîka û Îsraîlê, çend caran gef li artêşa Amerîkayê, leşkerên Fransayê yên li Îraqê û welatiyên wan ên li Herêma Kurdistanê xwarine û gotiye ku ew dê êrişî wan bikin.
Wê rêxistinê her wiha hişyarî daye berpirsên Wezareta Parastinê ya Îraqê jî ku alîkariya wan hêzên “biyanî” nekin. Li gorî daxuyaniyên wan, êrişên vê komê welatên derdora Îraqê jî li xwe girtine. Komê di 16 rojên borî de berpirsyariya 4 êrişan ragihandiye ku dihat îdiakirin bi dronan li ser Kuweyt, Behrên û Urdunê hatine kirin.
18ê Adarê: Li asmanê Herêma Kurdistanê gelek dron hatin xistin
Di navbera saet 09:00 û 11:00an de li Hewlêrê gelek teqîn hatin tomarkirin.Li gorî agahiyên êriş bi dronan hatin kirin û bi dehan dron ji aliyê pergalên parastinê ve hatin xistin.
Hat zanîn ku dron li ser Cadeya 60 Metrî ya li taxa Ronakiyê, li nêzîkî Grand Majidi Mallê û li herêma Pirzînê ji aliyê pergalên parastinê ve hatine xistin.
Daneyên êrişên dawî
Li gorî daneyan di nava 24 saetên dawî de zêdetirî 10 dronan ber bi herêma Hewlêrê û zêdetirî 5 dronan jî ber bi herêma Silêmaniyê ve hatine avêtin.
Wezareta Pêşmergeyan ragihand ku li Hewlêr û Silêmaniyê bi dronan êrişî 2 baregehên wan hatiye kirin. Di encama van êrişan de 3 Pêşmerge birîndar bûne.
Wezaretê diyar kir ku wan, Fermandarê Giştî yê Hêzên Çekdar ên Îraqê û Fermandariya Operasyonên Hevbeş ji van binpêkirinan agahdar kiriye.
Daxuyaniya Wezareta Pêşmergeyan
“Îro Çarşemê 18ê Adara 2026an, li her du parêzgehên Hewlêr û Silêmaniyê 2 baregehên yekeyên ser bi Wezareta Pêşmergeyan ve bûn armanca êrişên dronî. Mixabin di encama van êrişan de 3 Pêşmergeyên qehreman birîndar bûn. Ev destdirêjiya neberpirsyarane di demekê de ye ku beriya niha jî çendîn caran baregehên Hêzên Pêşmergeyan rûbirûyî bombebaranan bûne.”
19ê Adarê: Êrişî baregeha Komeleyê kirin
Saet di 17:30ê 19ê Adarê de barêgehên Komelayê yên li devera Zirgiwêzeleyê ya parêzgeha Silêmaniyê bûn armanca çend êrişên li dû hev. Birêvebirê Peywendiyan ê Komelaya Şoreşger a Zehmetkêşên Kurdistana Îranê (Komele) Eli Rencberî diyar kir ku baregehên wan ên li Zirgiwêzeleyê bi dronan hatine armanckirin.
Li gorî gotina Eli Rencberî êrişî barêgehên partiyê yên li parêzgeha Silêmaniyê hatine kirin. Her weha li navçeya Soranê ya Hewlêrê jî heman rojê dengê gelek teqînan hatine bihîstin.
23ê Adarê: Êriş li ser herêmên sivîl û leşkerî belav bûn
Du dron li ser asmanê bajarê Hewlêrê ji aliyê pergalên parastina asmanî ve hatin xistin.
Li gorî agahiyên di nava rojê de bi giştî 10 dron hatine avêtin û hedefa sereke ya êrişan Hewlêr bûye.
Droneke din ku di saetên serê sibehê de hatibû xistin, li ser malekê li Hewlêrê ket û bû sedema derketina şewatê. Li devera Girdeçalê ya nêzîkî Hewlêrê, kampeke ku malbatên partiyên siyasî yên Rojhilatê Kurdistanê lê diman, rasterast bi dronekê hat armanckirin. Droneke din jî li devera Kesnezanê ya li bilindahiyên bajêr ket xwarê û ti ziyanên canî çênebûn.
Di saetên êvarê de dronek li Geliyê Alanayê yê navçeya Xelîfanê ket xwarê. Di heman demê de li Germiyanê jî çar dron ketin xwarê lê hêj ne diyar e ka ji ber pirsgirêkeke teknîkî ketine yan ji aliyê pergalên parastinê ve hatine xistin.
24ê Adarê: 6 Peşmerge mirin û 30 jî birîndar bûn
Fermandariya Herêma 1ê ya Pêşmergeyên Herêma Kurdistanê ragihand ku baregehên Fîrqeya 7an di du demên cuda de bûne armanca mûşekan.
Li gorî daxuyaniyê saet 01:50î bi 5 mûşekan êrişî baregeha fîrqeyê hatiye kirin. Her wiha demjimêr 02:50î jî careke din êrişî nêzîkî baregeha fîrqeyê hatiye kirin. Ev êrişa ku bi mûşekekê pêk hat, li nêzîkî gundê Kelekînê bû.
Wezareta Pêşmergeyan ragihand ku îro serê sibehê Îranê bi şeş mûşekan êrişî hêzên wan kiriye û di vê êrişê de 6 Pêşmerge şehîd ketine û 30 Pêşmerge jî birîndar bûne.
Wezareta Pêşmergeyan daxuyaniyek belav kir û tê de got:
“Îro serê sibehê di du êrişên cuda de, baregeha Fîrqeya 7an a Peyade ya Herêma 1ê û hêzeke Fîrqeya 5an a Peyade ya Hêza Pêşmergeyan a li sînorê Soranê bûn armanca êrişan. Ev êriş bi kiryareke dijminane, bi xedr û xiyanet û dûrî hemû pîvanên mirovahî û cîrantiyê, bi 6 mûşekên balîstîk ên Îranê hatin kirin. Di encama van êrişan de 6 Pêşmergeyên qehreman şehîd ketine û 30 Pêşmerge jî birîndar bûne.”
Li gorî zanyariyan Herêma Kurdistanê di 24 demjimêrên borî de bi 25 dron û mûşekan hat bombebarankirin. Her wiha 2 kampên penaberan jî bûn armanca êrişan.
Piraniya êrişan li Hewlêrê ne
Ji wan mûşek û dronên ku di 24 demjimêrên borî de avêtina Herêma Kurdistanê, 20 ji wan li Hewlêrê ketine û 5ên din jî li parêzgeha Silêmaniyê ketine.
25ê Adarê: Êrişî Kerkukê kirin
Li bajarê Kerkûkê yê Herêma Kurdistana Iraqê di encama teqîna bombeyekê de polîsekî canê xwe ji dest da.
Teqîn li ber mala fermandarekî Heşdî Şebiyê di dema rakirina bombeyekê de pêk hat û 3 kes jî birîndar bûn. Bombe li ber mala fermandarekî Heşdî Şebiyê yê bi navê Elî Ceifer hatiye danîn û dema polîsan xwestiye rakin teqiyaye.”
28ê Adarê: Bi dronê êrişî mala Serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî kirin
Li bajarê Dihokê bi droneke bombebarkirî êrişî mala Serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî hat kirin û dironek jî hat xistin.
Di saetên piştî nîvroya 28ê Adara 2026an de bi droneke bombebarkirî êrişî mala Serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî ya li bajarê Dihokê kirin. Çavkaniyên ewlehiyê yên Iraqê jî dan zanîn ku dronek li nêzî mala Nêçîrvan Barzanî ket, teqînek çêkir û pergala parastina asîmanî jî dronek din jî beriya ku bigihîne armanca xwe xistine.
Piştî êrişê li herêmê û li gelek welatan bertek hatin nîşandan.
Êrişan piştî nîvê şevê jî domand. Saet 00:10ê 4 teqîn li navçeya Koyeyê ya Hewlêrê çêbûn Piştî saet 00:00an li Mexmûrê êrişî baregeheke Pêşmergeyan hat kirin û ziyanên canî çênebûn.
Her wiha saet 12:30î li herêma Topizawayê ya Hewlêrê bi 2 dronan êrişî baregeha Rêxistina Xebatê ya Kurdistana Îranê hat kirin. Di heman saetê de li Qûştepeyê jî 2 dron hatin xistin. Heta destê sibehê saet 02:30î dengê teqînan li Koyeyê û deverên din dihat bihîstin. Tenê destê sibehê zêdetirî 15 dronan li bajarê Hewlêrê û derdora wê ji aliyê pergalên parastinê ve hatine xistin.”
Sivîl birîndar bûn û zererên madî çêbûn
Çavkaniyeke ji birêvebiriya nahiyeya Rizgariyê (Topizawa) ya navçeya Xebatê ya Hewlêrê ragihandibû ku ji ber êrişan du xwendekar û polîsek birîndar bûne.
Birînên wan sivik in û piştî tedawiyê şandine malên wan.
Li Hewlêr, Dihok û Silêmaniyê dibistan hatin girtin
Ji ber êrişên dijwar ên li Hewlêr, Dihok û Soranê, îro di saziyên perwerdeyê de bêhnvedana fermî hat ragihandin.
Odeya Operasyonan a Hewlêrê ragihand ku ji ber rewşa nexwestî îro dibistan girtî ne. Waliyê Dihokê Elî Teter û Îdareya Serbixwe ya Soranê jî biryarên wekhev dan. Her wiha Waliyê Silêmaniyê Heval Ebubekir û Îdareya Serbixwe ya Raperînê jî ragihand ku ji bo parastina silametiya xwendekaran îro li hemû saziyên perwerdeyê bêhnvedan e.
Peyama Barzanî: 5 caran êrişî baregeha min kirin
Serokê Giştî ê PDKê Mesûd Barzanî li ser êrişan peyamek belav kir û got, “Herêma Kurdistanê ti carî nebûye beşek ji wan alozî û şerên li herêmê.”
Serok Barzanî eşkere kir ku ji destpêka vî şerî ve zêdetirî 450 caran bi dron û mûşekan êrişî Herêma Kurdistanê û baregehên Pêşmergeyan hatiye kirin. Her wiha da zanîn ku di vê demê de 5 caran êrişî baregeha wî jî hatiye kirin.
30ê Adarê: Bê navber êrişî Hewlêr û Silêmaniyê dikin
Êrişên bi dronan ên li ser Herêma Kurdistanê didomin. Bi du dronan êrişî Hewlêrê hat kirin û dronek jî li Silêmaniyê hatiye xistin.
Êrişa yekem a li ser Hewlêrê, bi dronekê saet 21:48ê hate kirin. Dron li ser taxa Newrozê ya li rojavayê Hewlêrê hate teqandin. Êrişa duyem a li ser Hewlêrê saet 22:05ê bû. Aliyê ewlehiyê heta niha li ser encama vê êrişê ti zanyarî belav nekirine.
31ê Adarê: Hewlêr û Silêmanî kirin armanc
Berdevkê Dezgeha Asayîşa Herêma Kurdistanê ragihand ku berê sibeha îro bi mûşek û dronan êrişî Silêmaniyê hatiye kirin.
Her weha bi 2 dronan êrişî Hewlêrê kirin û bi 5 dron û mûşekan jî êrişî Silêmaniyê hat kirin. Her wiha îro nêzîkî saet 09:30î, dronek li asmanê Hewlêrê teqiya. Li gorî Asayîşa Silêmaniyê, êriş bi 3 dron û 2 mûşekan pêk hatine. Piraniya wan êrişan Fermandariya Pêşmergeyan kirine armanc ku hêzên 70yî yên Pêşmergeyan lê ne.
1ê Nîsanê: Li Hewlêrê gelek dron hatin xistin
Li Hewlêrê bi dronan êrişî depoyeke rûnê otomobîlan hat kirin û şewateke mezin heye.
Waliyê Hewlêrê Umêd Xoşnaw derbarê êrişî daxuyanî da û da zanîn ku di encama van êrişan de agirekî mezin derketiye. Umêd Xoşnaw li ser êrişan got, “Êrişa yekem demjimêr 07:30yî sibehê pêk hat. Tîmên Parastina Sivîlan ji bo kontrolkirina rewşê çûn cihê bûyerê.”
Umêd Xoşnaw diyar kir ku dema tîm dixebitîn, demjimêr 08:40î jî drona duyem li heman cihî xist. Bi gotina Umêd Xoşnaw zincîreya êrişan nesekinî û demjimêr 10:20î drona sêyem jî li depoyê da.
Waliyê Hewlêrê her wiha got, “Bi giştî 3 dron li depoyê ketin. Droneke din jî berî ku bigihêje armanca xwe, li asmanan ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hat teqandin.”
Derengiya şeva borî li navçeya Xelîfanê ya parêzgeha Hewlêrê bi du dronan êrişî kargeheke hilberîna xelûzê hat kirin. Xwediyê kargehê diyar kiriye ku kargeha wan bi temamî bi ser hev de rûxiyaye û zerereke mezin a madî gihîştiye wan.
Êriş li gundê Rimawêjê yê li Geliyê Melekanê ya navçeya Xelîfanê pêk hat ku ev dever ser bi Îdareya Serbixwe ya Soranê ve ye.
2ê Nîsanê: Hilberîna petrolê rawestiya
Di 2ê mehê de asmanê Hewlêrê careke din bûye hedefa dronên “komên derveyî qanûnê yên Îraqê.”
Saet 12:00ê şeva borî, dronekê banê kafeteryayeke li kolana Îskanê qul kir û li nav kafeteryayê ket. Zererên madî çêbûn lê ji ber ku dron neteqiya hemû kesên ku wê demê li kafeteryayê bûn bi silametî jê derketin.
Her weha Şirketa ShaMaran Petroleumê ragihand ku di yekê ji depoyên Parzûngeha Petrolê ya Sersingê ya li Herêma Kurdistanê de teqînekê rû daye û ji ber vê yekê hilberîna petrolê ya li Sersing û Etrûşê hatiye rawestandin.
ShaMaran Petroleuma ku şireketeke Kanadayê ye di daxuyaniyekê de belav kir ku şirketa HKN Energyê ya ku Parzûngeha Sersingê bi rê ve dibe, ew agahdar kirine ku di yekê ji depoyên wê parzûngehê de teqînek çêbûye.
Di daxuyaniya Shameranê de hatiye gotin ku niha karên Parzûngeha Sersingê hatine rawestandin. Her wiha wekî tedbîreke xweparastinê, h,lberîna petrolê ya li Parzûngeha Etrûşê jî hatiye sekinandin.
Şirketê daxuyand ku ew pêbendî standardên herî bilind ên silametî û parastina jîngehê ne. Hatiye diyarkirin ku piştî ku agahiyên zêdetir bigihin destê wan, dê hûrgiliyên nû bi raya giştî re parve bikin. Ev cara duyem e ku di dema şerê Amerîka-Îsraîl û Îranê de êrişî Parzûngeha Petrolê ya Sersingê tê kirin.
Berê jî 5ê Adarê bi dronan depoyên petrolê hatibûn hedefgirtin û zerereke mezin gihiştibû parzûngehê.
Partiyên Rojhilatê
Berpirsekî Partiya Azadiya Kurdistanê (PAK) ragihand ku îro bi 3 “mûşekên balîstîk” êrişî baregeheke wan a li sînorê parêzgeha Hewlêrê hatiye kirin.
Endamê Serkirdayetî û Berpirsê Peywendiyan ê PAKê Edîb Xalîdiyan got, “Îro bi 3 mûşekên balîstîk êrişî baregeha me ya PAKŞARê ya li nêzîkî Balîsanê hate kirin.”
Li gorî gotina Xalîdiyan, di vê êrişê de Pêşmergeyekî wan birîndar bûye.
Koma çekdar a Eshabul Kehfê ya ku xwe wekî beşek ji “Berxwedana Îslamî” pênase dike, berpirsyariya çend êrişên li Herêma Kurdistanê girt ser xwe. Eshabul Kehfê her wiha hişyarî da sivîlan ku ji wan cihên nêzîkî baregehên Amerîkayê ne dûr bikevin.
Li gorî daxuyaniya wê grûpa çekdar, çekdarên Eshabul Kehfê berjewendiyên Amerîkayê yên li Herêma Kurdistanê kirine armanc. Di daxuyaniyê de hat gotin: “Operasyonên me dê bi gurbûneke zêdetir bidomin.”
Di çend saetên borî de, tenê li parêzgeha Hewlêrê nêzîkî 12 êrişên dronan hatine kirin.
3ê Nisanê: Ziranên malî
Di sibehê 3ê Nîsanê de dronek li mala welatiyekê ya li taxa Karêzanê ya bajarê Hewlêrê ket û teqiya. Dema teqînê kes li malê nebûye. Di encama teqîna dronê de banê malê û hemû beşên din zerereke zêde ya madî dîtine. Her wiha cam û deriyên malên derdorê jî şikestine û li gelek cihan zerer çêbûye.
4ê Nîsanê: Koye, Hewlêr û Silêmanî
Di 4ê Nîsanê de bi dronan êrişî bajarên Koye, Hewlêr û Silêmaniyê hat kirin.
Her weha bi 4 dronên bombebarkirî êrişî bajarê Koyeyê kirin. Hemû dron teqiyan lê ti zererên canî çênebûn.
Her wiha, li navenda bajarê Silêmaniyê dronek li nêzîkî projeyeke xaniyan ket xwarê û ti zererên wê tune bûn. Nêzîkî saet 18:00an jî, 2 dron li asmanê bajarê Hewlêrê ji aliyê pergala parastina asmanî ve hatin pûçkirin. Di vî êrişî de jî ti zerer nehatin çênebûn.
6ê Nîsanê: Baregehên partiyên Rojhilatê hatin bombebarankirin
Şeva borî û xulekên destpêkê yên 6ê Nîsanê bi dron û mûşekan êrişî çend deverên Herêma Kurdistanê hat kirin. Dengê teqînan li Hewlêr, Silêmanî, Soran û Koyeyê hat bihîstin.
Di van êrişan de baregehên partiyên Rojhilatê Kurdistanê û kampên malbatên wan hatin bombebarankirin.
Êrişên li ser Koyeyê
Destpêkê saet 20:00ê şeva borî bi dronek û mûşekekê, kampeke penaberan a malbatên Pêşmergeyên Partiya Demokrat a Kurdistanê-Îran (PDK-Î) ya li qezaya Koyeyê (Hewlêr) hat bombebarankirin.
Malpera PDK-Îyê ragihand ku êrişê tenê zerera madî gihandiye kampê.
Her li gorî heman malperê, saet 22:20ê şeva borî kampeke din a xizmên Pêşmergeyan a li Koyeyê bi mûşek û dronekê hatiye bombebarankirin. Hat diyarkirin ku di wê êrişê de jî tenê zerera madî çêbûye.
Rewşa li Hewlêr û Silêmaniyê
Li gorî agahiyan, ji saet 22:20 heta 23:00yê şeva borî li asmanê Hewlêrê û derdora wê 7 dron hatine teqandin.
Di gel destpêkirina rojeke nû, êrişên bi dron û mûşekan ên li ser Herêma Kurdistanê berdewam kir. Wan êrişan bi taybetî baregeh û kampên xizmên Pêşmergeyên Rojhilatê Kurdistanê kirin armanc.
Saet 12:20ê şevê li asmanê bajarê Silêmaniyê dengê teqînekê hat bihîstin. Berpirsekî Komeleya Zehmetkêşên Kurdistanê ya li bajarê Silêmaniyê ragihand:
“Baregeha pêwendiyan a Komeleya Zehmetkêşên Kurdistanê ket ber êrişeke asmanî lê ti ziyana canî nebûye çimkî baregeh vala bû.”
Di heman demê de careke din bi 2 dronan êrişî kampên penaberan ên li Koyeyê hat kirin. Yek ji dronan hat têkbirin û ya din jî ket xwarê. Saet 12:40î careke din bi dronan êrişî kampên penaberên Rojhilatê yên li Koyeyê hat kirin. Bi çend xulekan pişt re careke din bi dronan êrişî heman kampê hat kirin. Di van êrişan de tenê zerera madî heye.
Dron li ser balafirgehê hatin teqandin
Beriya saet 01:00ê şevê careke din bi dronan êrişî baregeha Komeleyê ya li Silêmaniyê hat kirin. Saet 02:37an dronek li sînorê nahiyeya Şemamkê ya Hewlêrê hat teqandin. Du xulekan pişt re, 2 dronên din li ser Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê hatin teqandin.
Daxuyaniya Trump û zêdebûna êrişan
Êrişên şeva borî û berê sibeha îro zêdetir li ser baregehên partiyên Rojhilatê Kurdistanê û kampên penaberan ên xizmên Pêşmergeyên Rojhilatê bûn. Ev êriş piştî daxuyaniyeke Serokê Amerîkayê Donald Trump pêk hatin.
Trump di daxuyaniyekê de ji bo kanala Fox Newsê ragihandibû ku Washingtonê bi rêya Kurdan çek ji bo xwenîşanderên nav Îranê şandine. Lê wî guman kir ku çek gihiştibin destê xwenîşanderan û gotibû, “Bi dîtina min Kurdan ew çek ji bo xwe hilgirtin.”
Wezareta Pêşmergeyan
Wezareta Pêşmergeyan ragihand ku “şeva borî komên terorîst bi 4 dronan êrişî baregeheke Pêşmergeyan kiriye.”
Wezaret ji Bexdayê daxwaz dike ku helwesta wan hebe, eger na ew dê bê deng nemînin û dê helwesteke wan a din hebe.
Wezareta Pêşmergeyan a Herêma Kurdistanê li ser êrişan daxuyaniyek belav kir.
Wezareta Pêşmergeyan got, “Komên terorîst ên ji qanûnê derketî bi rêya 4 dronên bombebarkirî êrişî baregeheke Hêzên Pêşmergeyên Kurdistanê kir. Ev êriş di demekê de ye ku di çend rojên borî de jî li cihên cuda yên Herêma Kurdistanê gelek êrişên bi vî rengî li baregehên Pêşmergeyan hatine kirin.”
7ê Nîsanê: 2 welatiyên sivîl mirin
Waliyê Hewlêrê ragihand ku dronek li gundekî nahiyeya Dareşekranê ya Hewlêrê ketiye û jin û mêrekî sivîl canê xwe ji dest dane.
Waliyê Hewlêrê Umêd Xoşnaw ragihand ku dronek li gundê Zergezewiyê yê herêma Ziraretiyê ketiye xwarê.
Li gorî gotina Umêd Xoşnaw, dron rasterast li maleke sivîlan ketiye û di encamê de welatiyê bi navê “Mûsa Zirarî” û hevjîna wî Mijde mirine
Dijîteror: Dron ji Îranê ve hatibû avêtin
Dijîterora Kurdistanê ragihand: “Ew drona ku li gundê Zergezewiyê li xaniyê welatiyekî ket û bû sedema şehîdketina jin û mêrekî, ji Îranê ve hatibû avêtin.”
Li gorî daxuyaniya Dijîterora Kurdistanê, (7ê Nîsana 2026an) saet 00:15an droneke bombebarkirî ya ku ji nav xaka Îranê ve hatibû avêtin, li xaniyê welatiyekî li gundê Zergezewiyê yê nahiyeya Dareşekranê ya Hewlêrê ketiye.
Koma çekdar a bi navê ‘Ceyşul Xezeb’
Koma çekdar a bi navê ‘Ceyşul Xezeb’ a ku xwe wekî beşeke “Berxwedana Îslamî ya Îraqê” pênase dike, berpirsyariya êrişeke bi dronan a li ser Herêma Kurdistanê xist stûyê xwe.
Ceyşul Xezebê îro di kanala xwe ya Telegramê de daxuyaniyek belav kir.
Wan ragihand ku wan bi dronan êrişî “berjewendiyên Amerîka û Îsraîlê” yên li Herêma Kurdistanê kiriye.
Tolhildana ji bo Xamineyî û Nesrulah
Di daxuyaniya wê koma çekdar de hat gotin ku êriş wekî “tolhildanekê” ji bo xwîna Rêberê berê yê Komara Îslamî ya Îranê Elî Xamineyî, Sekreterê Giştî yê berê yê Hizbulaha Libnanê Hesen Nesrulah û çekdarên artêşa Îraqê û Heşdî Şebiyê hatiye kirin.
Vê koma çekdar a ku ji Îran piştgiriyê didiyê, ji 24ê Sibatê ve (berî êrişa Amerîka û Îsraîlê ya li ser Îranê bi 4 rojan) bi rêya daxuyaniyekê piştgiriya xwe ji bo Îranê ragihandibû.
Ew kom îdia dike ku wan ji 28ê Sibatê ve dest bi êrişên li ser “berjewendiyên Amerîka û Îsraîlê” yên li herêmê kiriye.
11 caran êrişî Herêma Kurdistanê kirin
Li gorî îdiayên wê, komê bi dronan êrişî Kuweyt, Behreyn û Herêma Kurdistanê kiriye.
Koma çekdar her wiha ragihand ku wan heta niha 11 caran êrişî Herêma Kurdistanê kiriye.
Hinek komên çekdar ên wekî “Seraya Ewliya Dem, Eshabul Kehf, Ceyşul Xezeb û Ewliyaulah” ên ku ti pêgeh û navnîşana wan a fermî nîne, berpirsyariya piraniya wan êrişan digirin ser xwe ku li ser Herêma Kurdistanê tên kirin.
Di 8ê Nîsana 2026an de di navbera DYA û Îranê de ji bo du hefteya agirbest hat ragihandin.
Rapora Taybet · NihaPLUS
Êrişên Piştî Agirbestê
28ê Sibatê – 10ê Nîsanê 2025 · Herêma Kurdistana Iraqê
700+
Dron û mûşekên ku hatine bikaranîn
17
Kesên ku jiyana xwe ji dest dan
92
Kesên birîndar
Kronolojiya Êrişên Dawî
Çend demjimêran piştî ragihandina agirbestê, bi dronê êrişî herêma Herîrê hat kirin. Ev yek nîşan dide ku li ser erdê rewş hîn aramî tune bû.
Li Hewlêrê êrişek pêk hat ku tê nirxandin herî kêm dronek tê de hatiye bikaranîn. Hûrguliyên din hîn nehatine zelalkirin.
Li devera Xelîfanê ya Hewlêrê teqînek çêbû. Sedema teqînê hîn nehat zelalkirin.
Li navçeya Herîrê ya Hewlêrê teqîneke bihêz çêbû. Nehat zelalkirin ka teqîn ji ber mûşekekê bûye yan jî ji ber dronekê.
Encama Êrişan (28ê Sibatê – 10ê Nîsanê)
17
Kesên ku jiyana xwe ji dest dan
7 Pêşmergeyên Fermandariya Herêma Yekê (Xelîfan, Hewlêr)
6 Pêşmergeyên partiyên Rojhilatê (Hewlêr, Silêmaniyê, Başîqê)
1 karmendê asayîşê — Balafirgeha Hewlêrê
2 hevjîn li mala xwe di êrişeke bi dronê de
1 leşkerê Fransayî (12ê Adarê, Hewlêr)
92
Kesên birîndar
30 Pêşmergeyên Ferm. Herêma Yekê (Soran)
18 sivîl (di nava wan de kuryeyekî ser moto)
5 leşkerên Fransî li Hewlêrê
3 karmendên asayîşê — Balafirgeha Hewlêrê
3 Pêşmerge
2 parêzvanên taybet (baregeha berê ya NY, Silêmaniyê)
2 karmendên Parastina Sivîlan a Xelîfanê
2 Pêşmergeyên Hêzên 70yî
1 polîs · 1 parêzvanê Hotela Titanicê
Birîndarên ji Kampan û Taxan
1 kes — Kampa Bacid Kendalê, Zaxo
1 perestek — Kampa Azadiyê, Koyê
3 sivîlên ji Rojhilatê Kurdistanê — Kampa Zewî Spî, Koyê
1 zarok — taxa Qelawayê, Silêmaniyê
2 welatî — Kampa Cejnîkanê, Hewlêr
4 welatî — taxek li Hewlêrê
2 xwendekar — navçeya Xebatê, Hewlêr
3 ciwanên din — Hewlêr (31ê Adarê)
Pêşmergeyên partiyên Rojhilatê Kurdistanê
Li Gorî Bajaran Dabeşkirina Êrişan
Hewlêr
560
Silêmaniyê
115
Dihok
26
Helebce
2
Herêmên ku Rastî Êrişan Hatine
Navçe, Gund û Tax
Gundê Zergezewiyê · Gundê Kêşkeyê · Dola Melekanê · Herîr · Kanî Qirjale · Balîsan · Xebat · Navçeya Rizgariyê · Spîlk · Mela Qere · Karêzan · Kampa Zewî Spî · Kampa Cejnikanê · Dream City · Kesnezan · Pîrzîn · Taxa Fermanberan · Sêbîran · Roşenbîrî · Jiyan · Kurdistan · Newroz · Nûseran · Hevalan · Gundê Koreyê · Gezne · Behirke · Enkawa · Xelîfan · Balafirgeha Hewlêrê û derdora wê · Dêgele · Kampa Azadiyê · Çoman · Soran · Baregeha yekîneyên Pêşmergeyan
Navçe, Gund û Tax
Silêmanî · Îdareya Serbixwe ya Raperînê · Gundê Şêx Weysawayê · Girdî Rîaye · Mêrgepan · Qelawe · Taxa Beranan · Kolana 60 Metreyî · Gundê Zirgiwêzê · Gundê Zirgiwêzeleyê · Navçeya Sûrdaşê · Qezaya Kifriyê · Hêzên 70yî yên Pêşmergeyan · Taxa Tasluceyê · Çiyayê Zimnakoyê · Baregeha yekîneyên Pêşmergeyan
Navçe, Gund û Tax
Qada petrolê ya Sersingê · Kampa Bacid Kendalê · Akrê · Navçeya Bicîlê · Qezaya Berdereşê · Taxa Maltayê
Dronên ku ketin xwarê
3 dron li qada petrolê ya Çemankê · 3 dron li Amediyê
Li girtîgehan 207 jê zarokên keç, 4 hezar û 524 zarok hene ku temenê wan di navbera 12 û 18yan de ne. Li ba 19 hazar û 809 girtiyên jin, 891 patik tevî dêyên xwe dimînin ku temenên wan di navbera 0 û 6an de ne.
Li gorî daneyên Nîsana 2026an ên ku Komeleya Civaka Sivîl a di Sîstema Girtîgehan de (CİSST) aşkere kirine, li Tirkiyeyê di 403 girtîgehan de li ser hev 414 hezar û 401 girtî hene ku kapasîteya van girtîgehan 304 hazar û 956 e. 116 hazar ji wan li girtîgehên vekirî, 298 hazar û 335 girtî jî li yên din dimînin.
CİSST · Nîsana 2026an · Sîstema Girtîgehên Tirkiyeyê
Li Girtîgehên Tirkiyeyê Krîza Kapasîteyê
Li gorî daneyên fermî yên ku CİSST aşkere kirine hatiye amade kirin
403Hejmara Girtîgehan
414.401Tevahiya Girtiyan
Kapasîte: 304.956
+%35,9Zêdebûna Dagirtiyê
109.445 kes ji kapasîteyê zêdetir
Kapasîte — Rêjeya Dagirtiyê
Kapasîteya Fermî: 304.956Heyî: 414.401
Gava kapasîte tijî bibe %100%135,9 — ji bo her 100 cihî 136 girtî
116.066Li Girtîgehên Vekirî%28,0
298.335Li Girtîgehên Girtî%72,0
Rewşa Hiqûqî
351.887
Hikumxwur (%84,9)
62.514
Hê ceza li wan nehatine birîn (%15,1)
Komên Taybet
19.809Girtiyên jin
891Pitikên bi dêyên xwe re dimînin (0–6 salî)
4.524Zarokên girtî (12–18 salî) — 207 jê keç in
6.638Girtiyên di ser 65 salî re
14.276Girtiyên biyanî
200Girtiyên LGBTİ+
Girtiyên Kêmendam
476
Li girtîgehan girtiyên kêmendam hene. Dabeşbûna li gorî cureyên astengiyê li jêr tê nîşandan.
252Astengiya Ortopedîk
96Astengiya Dîtinê
68Astengiya Bihîstinê
34Astengiya Axaftinê
26Bihîstin + Axaftin
Perwerde û Karê Pîşeyî (Daneyên 2025an)
77.014
Girtiyên perwerdeya xwe li girtîgehê didomînin
58.500
Girtiyên bi sîgorte karên pîşeyî dikin
Heqê Îaşeyê yê Rojane (2025)
144 ₺
Ji bo girtî, hikumxwur û xebatkarên girtîgehan
275 ₺
Ji bo zarokên girtî; pitikên bi dêyên xwe re dimînin û dêyên hamile
Çavkanî: CİSST (Komeleya Civaka Sivîl a di Sîstema Girtîgehan de) — Daxuyaniya Nîsana 2026an; li ser bingeha daneyên fermî hatiye amade kirinNihaPLUS · Nîsan 2026
Komple daneyan ji çavkaniyên fermî werdigire û li gorî van daneyan, ji van girtiyan 351 hazar û 887 jê hikumxwur in, 62 hazar û 514 jî hê ceza li wan nehatine birîn. 200 jê LGBTI+, 14 hezar û 276 jê girtiyên biyanî ne. 34 girtî lal in, 96 nebînin, 68 nabihîzin û 252 ji wan jî astengiyên wan ên ortopedîk hene. Li ser hev hejmara girtiyên kêmendam 476 in.
Temenê 6 hezar û 638î di ser 65î re ye. Li gorî hejmara ku herî dawî di sala 2025an de hatibû aşkerekirin, 77 hazar û 14 girtî perwerdeya xwe li girtîgehan dewam dikin, 58 hazar û 500 girtî jî bi sîgorte karên xwe yên pîşeyî dikin.
Li girtîgehan 207 jê zarokên keç, 4 hezar û 524 zarok hene ku temenê wan di navbera 12 û 18yan de ne. Li ba 19 hazar û 809 girtiyên jin, 891 patik tevî dêyên xwe dimînin ku temenên wan di navbera 0 û 6an de ne.
Li gorî daneyên Komeleyê, di sala 2025an de heqê îaşeyê ji bo girtî û hikumxwaran û xebatkarên girtîgehan 144 TL bû. Ji bo zarokan 275 TL û ji bo pitikên bi dêyên xwe re dimînin jî her weha 275 TL bû.
Li gorî daxuyaniyên rayedarên Îranê, wan 10 xal pêşkêşî DYAyê kirine ku ji bo bikaribin li hev bikin.
Piştî Îsraîl û DYAyê ku di 28ê Sibata 2026an de li dijî Îranê şer dan destpêkirin û bi dehan rayedarên payebilind ên Îranê hatin kuştin lê encamên ku Îsraîl û DYAyê dixwestin derneketin holê, di 8ê Nîsanê de agirbestek ji bo 2 hefteyan hate ragihandin.
Serokwezîrê Pakistanê Şahbaz Şerif ku di heman demê de navbeynkarbû din vadera herdu dewletan de, li ser hesabê xwe yê medyaya civakî ragihand ku aliyan li ser agirbestê li hev kiriye. Her çend Serokwezîrê Îsraîlê Benjamin Netanyahu ew tişt ret kiribe jî, li gorî daxuyaniya Şerifî, Libnan jî ketiye ber agirbestê.
Li gorî daxuyaniyên rayedarên Îranê, wan 10 kal pêşkêşî DYAyê kirine ku ji bo bikaribin li hev bikin.
Serokwezîrê Pakistanê daxwaz ji aliyan kir ku 10ê Nîsanê li Îslamabadê li hev bicivin û mizakereyan bigihînin encamekê.
Li gorî nûçeya ajansa nûçeyan a Tasnîmê ya Îranê, 10 xalên ku Îranê pêşkêşî DYAyê kirine ev in:
Divê DYA misoger bike ku ew ê êrîş neke
Divê kontrola Kendava Hurmizê di destê Îranê de bimîne
Divê mafê xurtkirina uranyûmê were qebûlkirin
Hemû mueyideyên destpêkê werin rakirin
Hemû mueyideyên duyem werin rakirin
Biryarên Desteya Ewlehiyê ya NYyê yên li dijî Îranê, bên betalkirin
Biryarên Ajansa Enerjiya Atomî ya Navnetewî yên li dijî Îranê werin betalkirin
Divê qerebûyê ji ber şer bidin Îranê
Divê leşkerên amerîkî yên li herêmê werin vekişandin
Libnan jî tê de divê li hemû eniyan şer bê sekinandin.
Li gorî heman nûçeya Tasnîmê, Trump ev sert qebûl kirine ku ev jî tê wateya, bi paş de gav avêtiye.
Di sala 1991ê de qedexeya li ser Kurdî hinek sist bû. Ji vê salê û pê de li Stenbolê, bi taybet jî Navenda Çanda Mezopotamyayê ya li Beyoglûyê, ji bo ciwanên Kurd ên bajarvan bû navendeke mûzikeke nû.
*Kaseta Kulîlka Azadî ya Koma Amed
Salên 1990î li Tirkiyeyê di muzîka kurdî guhertineke gelek mezin pêk hat. Di sala 1991ê de piştî qedexeya li ser Kurdî hinek sist bû, Stenbol bû navenda hilberîna çand û hunera kurdî. Gelek komên di bin banê Navenda Çanda Mezopotamya (NÇM/MKM) yan jî serbixwe, muzîka gelêrî ya kurdî, bi aranjmanên hemdem re ji nû ve şîrove kirin. Di heman demê de civaka dîasporayê ya li Ewropayê jî bi komên mîna Koma Berxwedan re, siyaseteke muzîkê ya cuda pêk de dixist.
Li Tirkiyeyê qedexeya li ser kurdî, bi derbeya leşkerî ya sala 1980î re him li qada civakî him jî li ya taybet her çû berfirehtir bû. Lê di sala 1991ê de ev qedexe hinekî sist bû. Bi vê re Navenda Çanda Mezopotamyayê li Stenbolê vebû û gelek komên muzîkê dest bi kar kirin.
Xeta Demê — Komên Muzîka Kurdî yên Salên 1990î
Li ser mobîlê, xeta demê dikare bi rengekî asoyî (horizontal) were şemitandin.
Komên bibingeh ên ji salên 1980yî ber bi 1990î ve hatin
Koma Berxwedan
Yek ji komên herî girîng ên dîroka muzîka kurdî ye. Di sala 1983yê de li Almanyayê di bin banê Hunerkomê, saziya çand û hunerê ya kurdî de hate avakirin; ev sazî di sala 1994ê de navê xwe guherand û kir, Akademiya Çand û Hunerê ya Kurdî. Endamên komê her diguherîn û bi vî rengî, “komeke vekirî” bû.
Ev koma ku li navendên çanda kurdî yên li Fransa, Almanya û Hollandayê belav bû, xebatên herî berfireh ên lêkolîn û parastina muzîka gelerî ya kurdî pêk anîn. Albûmên ku di salên 1990î de derxistin, bi rêyên qaçax derbasî Tirkiyeyê bûn û bi rêya kasetên ku ji ser sînor dihatin veguhestin gihîştin girseyên berfireh. Komê di sala 2019an de belavbûna xwe ragihandibû. Lê di çend rojên borî de bi daxuyaniyekê diyar kir ku ew ê dîsa dest bi xebatên xwe bikin.
Qada xebatê: Almanya, Fransa, Hollanda; li Tirkiyeyê qedexe ye
Stranên berbiçav: Lê Amedê, Oy Kurdistan, Herne Pêş, Newroz
Koma Dengê Azadî
Koma ku di sala 1990î de li Stenbolê di bin pêşengiya Hakan Ener de hat avakirin, bû yek ji komên muzîka kurdî yên herî populer û herî demdirêj ên salên 1990î. Komê dengekî resen afirand û bang li ciwanên kurd ên bajêr dikir. Şêwazê ku muzîka gelerî ya kevneşop bi şêweyên wekî funk, funk-jazz û rock’n roll re têkel dikir. Ev şêwaz ji bo wê demê tiştekî bi temamî nû bû. Amûrên rojhilatî yên wekî tembûr, duduk û mey bi gîtar û trompetê anîn cem hev.
Komê strana “Bella Ciao“ (Çaw Bella) bi kurdî xist repertuara xwe. Her çar albûmên wan di serdemekê de ji aliyê dewletê ve hatin qedexekirin. Tevî qedexeyan, bi sed hezaran kopyayên albûmên wan hatin firotin. Komê li Almanya, Belçîka, Hollanda û Yekîtiya Yekbûyî (UK) xebatên xwe yên konseran bi daxwazeke mezin domandin.
Stranên wekî “Selîmo”, “Hat karwanê Helebê”, “Lo şivano” û “Roj roja me ye” gihîştin asta îkonên çandî û heta roja me bi dehan caran ji nû ve hatin şîrovekirin. Di demên dawî de strana wan a bi navê “Çavên me sondxwarîne” gelekî populer bû.
Damezrandin: 1990, Stenbol
Album: Hêvî (1991), Em Azadîxwaz in (1993), Welatê min/Roj wê bê (1995), Fedî (1998)
Şêwe: Funk-caz, rock’n’roll, folk
Weşanger: Ses Plak
Komên bi Navenda Çanda Mezopotamyayê ve girêdayî
Navenda Çanda Mezopotamyayê (NÇM), piştî sistkirina qedexeya li ser zimanê kurdî di sala 1991ê de, li Beyoglûya Stenbolê hat avakirin. Ev sazî veguherî navenda hilberîna çanda kurdî. Di bin banê wê de gelek komên muzîkê hewandin. Piraniya komên muzîkê bi heman studio, tonmaister, aranjör û muzîkjenên qeydê re xebitîn. Vê hevkariyê, yekitî û karakterekî taybet da dengê muzîka wê serdemê.
Nexşe — Navendên muzîkê û gera kasetan
Sînor şematîk in û statûyên polîtîk nîşan nadin.
Koma Amed
Di sala 1988an de li Enqereyê ji aliyê xwendekarên fakulteya bijîşkiyê ve hat avakirin. Di nav avakaran de, xwendekarê Hacettepeyê yê ji Rojavayê Kurdistanê Evdilmelik Şêxbekir (Melek) derdiket pêş. Di qonaxa avabûnê de ji bo dîtina studiyoyeke ku muzîka kurdî çêbike, gelek zehmetî kişandin. Di sala 1993yan de derbasî Stenbolê bûn û dest bi xebatên xwe yên li gel NÇMê kirin.
Komê, senteza folk-jazzê bi nêzîkatiyeke ceribandinî (eksperîmental) pêk anî û ji qalibên muzîka gelerî ya kevneşop derket. Di albûma yekem de adaptasyona kurdî ya “Bella Ciao” ya bi navê “Çaw Bella” cih girt. Ev veguherîn ji aliyê Şêxbekir ve hat kirin. Albûma Dergûşê ji 400.000î zêdetir hatiye firotin û belavkirin. Wezîrê Karên Derve yê wê demê Îsmail Cem, ev albûm diyarî hevpostên xwe yên Yekitiya Ewropayê (YE) kir û bi vî rengî îdia kir ku “kurdî ne qedexe ye”.
Damezrandin: 1988, Enqere
Albûm: Kulîlka Azadî (1990), Agir û Mirov, Dergûş (1997)
Şêwazê Muzîkê: Folk-jazz, muzîka gelerî ya ceribandinî
Piştî Koma Dengê Azadî û Koma Amed: Çar Newa
Piştî belavbûna Koma Amedê, hinek ji endamên komê hatin cem hev û Çar Newa ava kir. Hejmara “çar” a di navê komê de, rasterast amajeyê bi vê çîroka avabûnê dike. Komê di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de xebatên xwe meşandin.
Komê hewl da ku li ser mîrateya folk-jazz a Koma Amedê dengê xwe ava bike û zimanê muzîkê yê formasyona berê domand.
Damezrandin: Dawiya salên 1990î, Stenbol
Reh û Kok: Berdewamiya Koma Amedê
Serdem: Dawiya salên 1990î, destpêka salên 2000î
Koma Rewşen
Ev kom di nava dîroka muzîkê de wekî yekemîn koma rockê ya bi kurdî ya li Tirkiyeyê tê qebûlkirin. Komê di bin banê NÇMê de xebatên xwe dimeşandin û bi vê helwesta xwe ya pêşeng, di nav deryaya muzîka kurdî ya wê serdemê de xwedî cihêrengiyeke resen bû.
Koma Rewşen ku têgeha formasyona rockê bi gotinên kurdî û motîfên gelerî re anî cem hev, bi performansên xwe yên zindî yên di derdorên xwendekaran û çalakiyên NÇMê de hat naskirin.
Girîngî: Yekemîn koma rockê ya bi Kurdî li Tirkiyeyê
Têkilî: NÇM (Navenda Çanda Mezopotamyayê), Stenbol
Serdem: Serê salên 1990î heta nîvê wan salan
Koma Asmîn
Komeke muzîkê ye ku tenê ji jinan pêk dihat. Di derdora muzîka kurdî ya wê serdemê de bi vê taybetmendiya xwe xwedî cihekî resen e. Hem ji aliyê zayendî hem jî ji aliyê nasnameya çandî ve giraniyeke sembolîk a cuda hildigirt.
Koma Asmîn ku di heman serdemê de bi komên din ên NÇMê re çalak bû, di qada giştî de piştgirî da xuyabûna dengê jina kurd.
Pêkhate: Tenê endamên jin
Têkilî: NÇMê, Tirkiye
Serdem: Salên 1990î
Agirê Jiyan
Yek ji komên herî berbiçav ên salên 1990î ye. Di nav hewildana veguhastina muzîka kurdî ji bo zemînekî nûjen û populer de, xeteke resen bi pêş xist. Di bin banê NÇMyê de xebatên xwe meşandin. Bi komên din ên wê serdemê re heman studio û tîma teknîkî parve kirin.
Kom bi taybetî bi melodiyên xwe yên dansê û bi strukturê xwe yê rîtmê tê naskirin. Di çavkaniyan de navê komê gelek caran li gel Koma Çiya, Koma Azad û Koma Amedê derbas dibe.
Albûma Bijartî: Adarê (1995)
Şêwazê Muzîkê: Muzîka gelerî ya Kurdî ya nûjen, dans
Serdem: Serê salên 1990î – dawiya wan salan
Koma Çiya
Yek ji komên ku di bin banê NÇMyê de xebatên xwe meşandine. Koma Çiya ku di hilberîna muzîka kurdî ya wê serdemê de bi rengekî domdar di qeydan de cih girt, li gel wan komên ku xwedî heman temayên siyasî û heman têgihiştina dengî ne, tê bibîranîn.
Kom bi albûma xwe ya bi navê Dîlana Bêsînor tê naskirin.
Albûma Bijartî: Dîlana Bêsînor (1998, Kom Müzik)
Têkilî: NÇM (Navenda Çanda Mezopotamyayê), Stenbol
Koma Rojhilat
Wekî yek ji komên sereke yên NÇM’ê, di salên 1990î de li Stenbolê hilberîna muzîkê kir. Albûma wan a bi navê Mezrabotanim Ez ku di sala 1997an de bi etîketa Kom Müzikê derçû, berhema wan a bingehîn e ku ketiye qeydan.
Albûma Bijartî: Mezrabotanim Ez (1997, Kom Müzik)
Têkilî: NÇM, Stenbol
Koma Azad
Yek ji wan komên hatiye belgekirin ku hem li Tirkiyeyê hem jî li diyasporayê xebatên xwe meşandine. Navê komê ji aliyê şêwazê muzîkê ve, li gel navê Koma Azadî û Koma Dengê Kawa tê bibîranîn.
Kom di heman serdemê de bi komên bi ser NÇMyê re çalak bû. Ji aliyê temayên siyasî û ji nû ve şîrovekirina muzîka gelerî ve, xwedî estetîkeke hevpar bû.
Komên din ên heman serdemê
Vengê Sodirî
Komeke ku di muzîka Kurdî ya wê serdemê de xwedî cihekî resen e. Tenê bi muzîka Zazakî (Kirmanckî) hilberîn kir û bi nêzîkatiyeke ceribandinî (eksperîmental) xebitî. Gava ev her du taybetmendî bi hev re werin nirxandin, tê dîtin ku di nav komên wê serdemê de di cihekî kêmpeyda de ye.
Ziman: Zazakî (berevajî komên din ên li Tirkiyeyê)
Nêzîkatiya Muzîkê: Ceribandinî
Serdem: Salên 1990î
Gulên Mezrabotan
Yek ji komên herî balkêş û neasayî yên muzîka kurdî ya wê serdemê ye. Hemû endamên komê ji zarokan pêk dihatin. Di pêvajoya veguhastina nasnameya çandî ya kurdî ji bo nifşên nû de, roleke sembolîk girt ser milê xwe.
Tevlêkirina nifşê zarokan rasterast di nav hilberîna muzîka kurdî de, hewildaneke wisa ye ku di wê serdemê de bêhempa ye.
Pêkhate: Hemû endam ji zarokan pêk tên
Têkilî: Tirkiye
Serdem: Salên 1990î
Koma Gulên Xerzan
Koma ku navê xwe ji herêma Xerzanê ya Êlihê digire, di muzîka kurdî ya salên 90î de rehên folklorîk û gotinên polîtîk gihandin hev. Muzîka wan a ku bi rêya çanda kasetan belav bû, temayên wekî nasname, sirgûn û berxwedan dihewand. Navê komê bi hunermendên wekî Rojda û Çiya re bûye yek.
Komeke pêşek a di axa Sowyetan de
Kome Wetan
Her çend girîngiya wê ya dîrokî heta salên 1990î dirêj bibe jî, ev koma ku di sala 1973an de li Tiblîsa Sovyetê hat avakirin, xwediyê unvana yekemîn koma rockê ya Kurdî ya cîhanê ye. Kadroya komê ji sê kurdên êzîdî û ermeniyekî pêk dihat. Pêşengê komê Kerem Gerdenzerî li Tiblîsê ji dayik bibû û koka malbata wî digihîşt Qers û Wanê. Komê bi piştgiriya dewleta Sowyetê statûya “koma vokal-enstrûman” girt û di televizyonên dewletê û festîvalan de cih girt.
Di sala 1979an de demoyên (qeydên ceribandinê) xwe tomar kirin. Tekane albûma wan a bi navê Bayê Payizê, di sala 1989an de karibû were weşandin. Ev berhema ku helbesta kurdî bi rocka klasîk, destpêkên psîkedelîk û berhemên dengbêjên herêmê re dikir yek, di salên 1990î de di nav muzîkjenên kurd ên li Tirkiyeyê de rastî eleqeyeke mezin hat û ji aliyê gelek koman ve wekî çavkanî hat qebûlkirin.
Damezrandin: 1973, Tiblîs (YKSS/SSCB)
Albûm: Bayê Payizê (1989)
Şêwazê Muzîkê: Helbesta Kurdî + Rock, Psîkedelîk
Girîngî: Yekemîn koma rockê ya Kurdî li cîhanê
*Nexşe û timeline bi alîkariya amûra hişê çêkirî, Claude ve hatiye amadekirin.
