Di konferansê de hate destnîşankirin ku divê li dijî siyaseta hişmendiya patriyarkal bajarên azad, qadên azad bên afirandin û ji bo cîhaneke jin bikaribin lê bijîn divê têkoşîna ‘Jin, Jiyan, Azadî’ bê mezinkirin.
Konferansa Jinan a Rêveberiyên Herêmî yên Demokratîk bi dirûşma “Bi Îradeya Jinan Em Dibin Komun, Bi Rêveberiyên Herêmî Civaka Azad Dihûnin” li Eywana Konferansê ya Alî Emîrî ya Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê dest pê kir.
Hevseroka Giştî ya Partiya Heremên Demokratîk (DBP) Çîgdem Kiliçgun Ûçar, parlamenterên DEM Partiyê, hevşaredar, endam û rêveberên partiyên siyasî û saziyên sivîl di nav de gelek jin tev li konferansê bûn.
Di konferansê de pankarta ‘Em Bi Jinê Komunan, Bi Rêveberiyên Xwecihî Civaka Azad Ava Dikin’ hate vekirin. Jin bi cil û bergên xwe yên Kurdî tev li konferansê bûn. Konferans bi deqîqeyekê rêzgirtinê dest pê kir. Jinan dirûşmeya ‘Şehîd Namirin’ berz kirin. Dûre sînevîzyona li ser Rêveberiyên Herêmî yên Demokratîk hate nîşandan.
Neslîhan Şedal: “Divê bajarên azad bên afirandin”
Destpêkê Hevseroka Yekîtiya Şaredariyên Anatoliya Başûrrojhilat (GABB) Neslîhan Şedal axivî û ev tişt got: “Di dîrokê de jî her karê rêveberiyê û xwereveberiyê bi pêşengiya jinan hatiye avakirin. Civaka azad, civakeke vekirî, bi pêşengiya jinan hatiye birêvebirin. Lê hişmendiya baviksalar di her qad û mekanîzmayên rêveberiyê de, jin wekî jin, bi nirxên xwe û bi destketiyên xwe, hatiye tecrîdkirin. Em jî wekî hemû qadan, di qada rêveberiya xwecihî de jî di pêşengiya jinan de bi modeleke demokratîk, ekolojîk ya ku jinan diparêze û bi pergala hevserokatiyê, xwe di nav civakê de saz dikin, polîtîkayên bi hişmendiya azad diafirînin û dîsa van polîtîkayên me, bi awayekî xurt, xwe di nav civakê de saz dikin.”
Neslîhan Şedalê di berdewama axaftina xwe de ev tişt anî ziman: “Helbet raperîna me, li dijî siyaseta hişmendiya baviksalar e. Em wekî jin dibêjin, bajarên azad, qadên azad, bi van polîtîkayên hişmendiya azad, divê bên afirandin. Em jî, li gorî vê erka ku di vê pêvajoyê de hatiye pêşiya me, di nav qadan de, di nav civakê de, em ê bi vê mebestê xwe saz bikin. Ev konferans di pêvajoya ‘Aştî û Civaka Demokratîk’ ku Rêberê Gelan Rêzdar Abdullah Ocalan daye destpêkirin de pêk tê. Ji ber vê yekê xwerêxistinkirin, polîtîkayên afirandin û sazkirina wê, divê ku li gorî vê bangawaziyê bibe. Ruhê wê jî, ruhê komûnal e, avakirina civaka demokratîk û civaka komûnal e. Ji ber wê ye ku armanca me ya herî zêde, civakîbûna vê bangawaziyê ye.”
Neslîhan Şedal xwest ku konferansa wan bibe wesîleya azadiya fîzîkî ya Rêber Abdullah Ocalan û wiha got: “Bila konferans bibe wesîleya vekirina dergehên zindanan; bila bibe xwedî statubûna zimanê me û çanda me; bila bibe wesîleya naskirina îradeya jinan, naskirina îradeya gelan. Dîsa ji bo me serkeftî be. Ji bo her hevalek, em serkeftinê dixwazin.”
Çîgdem Kiliçgun Uçar: “Têkoşîneke pir xurt a jinan heye”
Piştre Çîgdem Kiliçgun Uçar diyar kir ku qada ku herî zêde divê aştî lê were parastin rêveberiyên herêmî ne û wiha axivî: “Siyaset li Tirkiyeyê êdî bi polîtîkayên li gorî ruhê demê re rû bi rû ye. Ma em dikarin vê yekê ji azadiya jinên Kurd û ji azadiya tevgera Kurd serbixwe bigirin dest? Li Bakur, Başûr, Rojhilat û Rojava têkoşîneke pir xurt a jinan heye ku pêşengiyê ji cîhaneke nû re dike. Sêdarên li Îranê, êrîşên DAIŞê yên li Rojava û hişmendiya serdest a mêr a li Tirkiyeyê; herî zêde jî meseleya rênedana vê pergalê ye ku dê jin pêşengiya wê bikin.”
Çîgdem Kiliçgun Ûçar dawiya axaftina xwe de bertek nîşanî gotinên Rahmî Koç da û diyar kir ku ev pergala mêrsalar a ku çav berdaye mafê nafakaya jinan, dê biguherin û wiha got: “Ev têkoşîn, li dijî hişmendiya mêr binesaziya paradîgmaya demokratîk, ekolojîk û azadiya jinê ye. Em xwedî li peywireke dîrokî derdikevin. Ji bo ku cîhaneke em bikarin lê bijîn divê em têkoşîna ‘Jin Jiyan Azadî’ mezin bikin. Bila aştî û azadî bi keda me hemûyan şîn bibe.”
Li Zanîngeha Bîlgî ya Stenbolê, ji bo lêkolîner-nivîskar Mehmet Bayrak “Çalakiya Rêzgirtinê” wê were lidarxistin. Bayrak, bi nêzî çil pirtûk û gelek gotarên xwe, li ser ziman, çand, dîrok û erdnîgariyên Tirkiyeyê xebatên pir girîng kirine.
Li Zanîngeha Bîlgî ya Stenbolê, ji bo nirxandina xebatên akademîk û weşangeriyê yên ji nîv sedsalî zêdetir ên lêkolîner-nivîskar Mehmet Bayrak, di bin navê “Rêzgirtina ji bo Mehmet Bayrak” de bernameyek tê sazkirin.
Çalakiya “Rêzgirtina ji bo Mehmet Bayrak”, di 6ê Hezîrana 2026an de di navbera saet 14.00-18.00ê de li Kampûsa E1 – 301 ya Santralistanbulê ya Zanîngeha Bîlgiyê dê pêk were..
Bayrak ji Turkolojiyê heta Kurdolojiyê, ji Aşiqên Ermenî heta xebatên Elewîtiyê, ji Etnomuzîkolojiyê heta dîroka jinan û ji Tevfik Fikret heta Qirkirina Dêrsimê, li ser gelek qadên berfireh xebatên bêhempa kirine. Ji bo guftûgokirina vê keda wî ya nîvsedsalî, hezkiriyên wî û xwendekarên dîrokê li hev dicivin.
Bayrak, bi nêzî çil pirtûk û gelek gotarên xwe, li ser ziman, çand, dîrok û erdnîgariyên Tirkiyeyê xebatên pir girîng kirine. Mîrasa akademîk û entelektûel a Bayrak, bi nirxandinên beşdarên ji qadên cuda dê ji nîqaşê re bê vekirin.
Bernameya Çalakiyê
Çalakî dê ji du beşan pêk bê û bernameya wê wiha ye:
Beşa 1emîn: Weşangerî, Xebatên Lêkolîner-Nivîskariyê û Jiyana Taybet
Gulay Bayrak: “Jiyana Wî, Cîhana Ramanê û Ezmûna Jiyana Pêkve”
Devrim Bayrak (Online): “Li Ser Şopa Bav, Ezmûna Turkolojiyê”
Ozgur Bayrak (Online): “Wekî Fîgurekî Bav ê Rewşenbîr: Mehmet Bayrak”
Yusuf Alataş: “Pêvajoyên Hiqûqî Yên ku Mehmet Bayrak Di Çarçoveya Xebatên Weşangeriyê de Rûbirû Maye û Parastina Azadiya Derbirînê”
İsmail Aktaş: “Di Nav Pratîkên Weşangeriya Alternatîf de Cih û Keda Mehmet Bayrak”
Beşa 2emîn: Ji Turkolojiyê Heta Kurdolojiyê: Keda wî ya ji bo lêkolînên çandên Tirkiyeyê
Nesimi Aday: “Xebatên Kurdên Elewî, Aliyê Dij-Asîmîlasyonîst û Bandora Wî ya li Ser Nifşê 90’î”
Baskın Oran (Online): “Bi Rêya Naskirina Mehmet Bayrak Têkildarbûna Min a bi Pirsgirêka Kurd re”
Ulaş Ozdemir: “Li Ser Lêkolînên Stranên Gel û Wêjeyê yên Mehmet Bayrak, Bifikirîna ji Nû ve”
Martin Van Bruinessen (Online): “Naskirina Min a bi Mehmet Bayrak re”
Selim Temo (Online): “Xwendinên 35 Salan”
Namik Kemal Dinç: “Di Kurdolojiyê de Pêşengekî Rêveker: Mehmet Bayrak”
Agahiyên Çalakiyê:
Dîrok: 6 Pûşper 2026
Saet: 14:00 – 18:00
Cih: Zanîngeha Bîlgiyê ya Stenbolê, Kampusa santralistanbul E1-301
Têbinî: Ji bo têketina kampusê, hûn dikarin deriyê “Ketina Mêvanan” bi kar bînin.
Hevserokên Giştî yên DEM Partiyê Tuncer Bakirhan û Tulay Hatimogullari nameyek ji Komîteya Wezîran a Konseya Ewropayê re şand û jê xwestin mijara “Mafê Hêviyê” ya ji bo Abdullah Ocalan bigire rojeva civîna xwe.
Hevserokên Giştî yên Partiya Wekhevî û Demokrasiyê ya Gelan(DEM Partî) Tulay Hatimogullari û Tuncer Bakirhan bi boneya ku Komîteya Wezîran a Konseya Ewropayê, mijara “Mafê Hêviyê” ya ji bo Rêberê PKKê Abdullah Ocalan bigire rojeva civîna xwe, ji komîteyê re nameyek şand.
Komîte hefteya bê dê civîna xwe li dar bixe. DEM Partiyê derbarê şandina nameyê de li ser hesabê xwe yê medya civakî daxuyaniyek kurt belav kir.
Peyama DEM Partiyê bi vî rengî ye:
“Hevserokên me Tulay Hatimogullari û Tuncer Bakirhan derbarê biryara Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (DMME) ya li ser binpêkirina Mafê Hêviyê di doza Birêz Abdullah Ocalan de, ku dê di rojeva civîna Komîteya Wezîran a hefteya bê de be, nameyek ji Komîteya Wezîran re şandin.
Di nameyê de hat xwestin ku Komîteya Wezîran bi cidî biryarê binirxîne û di demek zûtirîn de ku dibêje Birêz Abdullah Ocalan jî divê ji Prensîbên Nelson Mandela û prensîba Mafê Hêviyê, ku her du jî biryarên girêdayî yên Neteweyên Yekbûyî ne, sûd werbigire, bi dawî bike.
Her wiha hat destnîşankirin ku ev mijar bi Pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk a li Tirkiyeyê ve girêdayî ye, divê ji hêla Komîteya Wezîran ve bi awayekî avaker û pabendbûna bi prensîbên bingehîn ve were nirxandin.”
UNICEF û ILO: “Li seranserê cîhanê nêzîkî 138 milyon zarok dixebitin. Ji wan 59 milyon keç û 78 milyon jî kur in. Nêzîkî 54 milyon zarok jî di karên xeternak de têne xebitandin.”
Li gorî daneyên Fona Alîkariya Zarokan a Neteweyên Yekbûyî (UNICEF), nifûsa cîhanê ji 8,3 milyarî derbas bûye û nêzîkî 2,4 milyar ji vê nifûsê zarok û ciwanên di bin 18 salî de ne. Lê belê, şert û mercên jiyana van zarokan li seranserê cîhanê ne wekhev in.
Her çend Neteweyên Yekbûyî 20ê Mijdarê bi fermî wekî “Roja Mafên Zarokan a Cîhanê” qebûl bike jî, Roja 1ê Hezîranê bi taybetî li Ewropaya Rojhilat, Asyaya Navîn û hinek herêmên din ên Asyayê wekî rojeke herî pîroz û navdar a ji bo parastina mafên zarokan tê destnîşankirin.
Li gel van pîrozbahiyên navneteweyî, raporên saziyên cîhanî radixin ber çavan ku bi milyonan zarok hîn jî di bin bandora giran a şer, xizanî, keda bi darê zorê, koçberiya neçarî û bêparbûna ji mafê perwerdehiyê de ne. Ev nifûsa li şûna ku di hawîrdorên perwerdehî û lîstikê de cih bigire, neçar dimîne ku di şert û mercên neewle yên wekî kolan û kampên penaberan de jiyana xwe bidomîne.
Di encamê de, di navbera zarokên ku xwedî derfetên pêşkeftî yên teknolojî, perwerde û tenduristiyê ne û yên ku di nav lepên tundkarî, kêmasiya xwarinê, şer û cudakariyê de rû bi rûyê krîzên hebûnî dibin, asîmetriyeke kûr a gerdûnî heye. Ev rewş dibe sedem ku beşeke mezin a zarokan ji maf û xizmetguzariyên herî bingehîn ên tenduristî û perwerdehiyê bêpar bimînin.”
Zarokên karker
Li gorî daneyên hevbeş ên Fona Alîkariya Zarokan a Neteweyên Yekbûyî (UNICEF) û Rêxistina Navneteweyî ya Kar (ILO), li seranserê cîhanê nêzîkî 138 milyon zarok dixebitin. Ji van zarokan 59 milyon keç û 78 milyon jî kur in. Nêzîkî 54 milyon zarok di karên xeternak de têne xebitandin; ev kar hem tenduristiya wan a laşî û derûnî dixe bin rîskê, hem jî rê li ber perwerdehiya wan digire.
Her çend keda zarokan di 20 salên dawî de hinekî kêm bûbe jî, rêxistinên navneteweyî dibêjin ev pêşketin hîn têrê nake. Di sala 2000î de, nêzîkî 246 milyon zarok li seranserê cîhanê dihatin xebitandin û 171 milyon ji wan di karên xeternak de bûn.
Rêveberê Giştî yê Rêxistina Navneteweyî ya Kar, Gilbert Houngbo teqez dike ku heta hikûmet di warê perwerdehiyê, parastina civakî û kêmkirina xizaniyê de veberhênanên cidî nekin, di demek nêz de jihevrakirina keda zarokan ne gengaz e.
Li gorî raporên navneteweyî, sektora çandiniyê qada yekem e ku herî zêde keda zarokan lê tê bikaranîn. Piştî çandiniyê; sektora xizmetguzariyê, atolyeyên piçûk, kargehên nefermî û firotkarên kolanan tên. Pispor teqez dikin ku ji ber xebata demdirêj, ev zarok ji perwerdehiya birêkûpêk bêpar dimînin û ev rewş çerxa xizaniyê di navbera nifşan de didomîne.
Şer û koçberî
Şer û pevçûnên çekdarî di nav faktorên herî xeternak de ne ku ewlehiya zarokan herifînin. Bi milyonan zarokan mal, dibistan û malbatên xwe winda kirine û li kampên penaberan asê mane.
Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) û UNICEF diyar dikin ku şer, bêewlehî, birçîbûn û koçberiya bi zorê, ne tenê zirarê dide laşê zarokan, di heman demê de tenduristiya wan a derûnî jî xira dike. Li gorî pisporan, zarokên li herêmên şer mezin dibin, bêtir rû bi rûyê fikar (anaksiyete), depresyon û nexweşiyên psîkolojîk dibin û piranî neçar dimînin ku dev ji dibistanê berden.
Li Îranê keda zarokan bûye pirsgirêkeke civakî
Karkirina zarokan di salên dawî de li Îranê rû bi rûyê krîzeke civakî ya mezin bûye. Her çend statîstîkên fermî û rast di destan de nebin jî, tê texmînkirin ku bi sed hezaran zarok rasterast an nerasterast di nav bazara kar de ne.
Xizanî, jiyana li dervayî bajaran (periferî), koçberî, bêkariya dêûbavan û krîzên aborî sedemên sereke yên vê rewşê ne. Ev zarok bi gelemperî di karên nefermî mîna firotina li ser kolanan, berhevkirina bermayiyan (zibil) û di atolyeyên piçûk de dixebitin. Pispor balê dikişînin ser ku her ku krîza aborî kûrtir bibe, rîska zêdebûna hejmara zarokên karker jî pirtir dibe.
Zewaca zarokan
Li gel keda zarokan, zewaca di temenê piçûk de jî pirsgirêkeke din a giran a mafên mirovan e. Zewaca zû dibe sedem ku keç neçar bimînin dev ji dibistanê berdin, derfetên wan ên civakî bên sînordarkirin û rû bi rûyê şideta fîzîkî û psîkolojîk bibin.
Li gorî daneyên navneteweyî, li Îranê nêzîkî sedî 16,7’ê jinên di navbera 20-24 salî de, berî ku bigihîjin 18 saliya xwe zewicîne. Pispor dibêjin ev zewacên zû, bi taybetî ji bo keçan, derfetên perwerde, serxwebûn û beşdariya civakî ji holê radikin û xizaniyê wekî mîrat li dû xwe dihêlin.
Cudahiya dîjîtal
Her ku cîhan bi lez ber bi teknolojiyên nû û hişê çêkirî ve diçe, valahiya di navbera zarokên xwedî derfet û yên bêderfet de hîn kûrtir dibe. Li aliyekî hin zarok bi hêsanî digihêjin amûrên pêşkeftî, înternet û perwerdehiya dîjîtal; li aliyê din bi milyonan zarok ji derfetên herî bingehîn ên dibistanê jî bêpar in. Rêxistinên navneteweyî hişyar dikin ku ev newekheviya dîjîtal dê di pêşerojê de şeqên civakî û aborî hîn mezintir bike.
Pêşeroja cîhanê bi zarokan ve girêdayî ye
Roja Zarokan a Cîhanê ya îsal careke din tîne bîra mîrovahiyê ku kalîteya jiyana zarokan ne tenê mijareke mirovî ye, lê di heman demê de rasterast bi pêşeroja aborî, civakî û siyasî ya cîhanê ve girêdayî ye.
Perwerde, tenduristî û ewlehiya 2,4 milyar zarokan, dê rêça pêşkeftina dehsalên pêş me diyar bike. Lê belê, heta ku bi milyonan zarok di nav lepên şer, xizanî, keda bi darê zorê û cudakariyê de bin, dabînkirina mafên zarokan dê wekî pirsgirêkeke mezin a gerdûnî li pêşiya me bisekine. Her zarokek, bêyî ku li ku derê hatiye dinyayê, xwedî kîjan zayend, netewe yan rewşa aborî be; mafê wî/wê heye ku di bin ewlehiyê de bijî, perwerde bibe û paşeroja xwe bi xwe ava bike.
Komeleya Rojnamegerên Jin a Mezopotamyayê: “Di meha Gulanê de 9 platformên dijîtal hatin astengkirin. Êrişê du rojnamegeran kirin, rojnamegerek hat desteserkirin û rojnamegerek jî hat girtin.”
Komeleya Rojnamegerên Jin a Mezopotamyayê (MKG), rapora xwe ya meha Gulanê ya têkildarî binpêkirina mafên rojnamegerên jin aşkere kir.
MKGê di raporê de destnîşan kir ku zextên li ser xebatkarên çapemeniyê êdî bûne piralî û sîstematîk. Komeleyê diyar kir ku ji bo rojnameger bikaribin di şert û mercên azad û ewle de bixebitin û ji bo ku azadiya çapemeniyê were mîsogerkirin, divê ev binpêkirin bi dawî bibin.
Rapora MKGê wiha ye:
“Di tevahiya meha Gulanê de, binpêkirinên mafên mirovan ên li dijî rojnamevanan eşkere kir ku zextên li ser azadiya çapemeniyê ne tenê bi rêya pêvajoyên dadwerî di heman demê de bi destwerdanên li qadê û pratîkên sansura dîjîtal jî dewam kir. Rojnamevan ji şopandina nûçeyan hatin astengkirin, gef li wan hat xwarin, hatin binçavkirin û girtin. Destwerdanên li hember rûniştin û bûyerên civakî yên ji bo mafê agahdarkirinê yên raya giştî girîng in, rasterast mafê wergirtina nûçeyan hedef girtin.
Vê mehê, rastiya rojnamevan ji ber çalakiyên xwe yên çêkirina nûçeyan bi lêpirsîn û pêvajoyên qanûnî rû bi rû mane, fikarên ku rojnamegerî tê sûcdarkirin xurtir kiriye. Lêpirsîn û dozên berdewam ên li ser nûçeyan, parvekirina nûçeyan û çalakiyên rojnamegeriyê nîşan didin ku zexta berdewam li ser azadiya derbirînê û çapemeniyê heye.
Mijareke din a girîng di meha Gulanê de hedefgirtina rasterast a rojnamevanan a li qadê bû. Astengkirina rojnamegeran a ji girtina wêneyan a di dema şopandina nûçeyan de, sînordarkirina ketina wan a dadgehê û gefxwarina li dijî rojnamevanan şert û mercên xebata çapemeniyê, ku roleke çavdêriya giştî dilîze, hîn aloztir kir. Astengkirina rojnamegeran a ji pêkanîna erkên xwe ne tenê destwerdanek li xebatkarên çapemeniyê, lê di heman demê de destwerdanek li mafê raya giştî yê agahdarkirinê jî bû.
Li aliyê din, pêkanînên sansurê yên ku qada medyaya dîjîtal hedef digirin jî kûrtir bûne. Astengkirinên xwegihandina malper, naveroka nûçeyan û hesabên medyaya dîjîtal dîtbarîya rojnamegeriya rexnegir û serbixwe sînordar kiriye, di heman demê de rê li ber gihîştina raya giştî ya ji çavkaniyên cihêreng ên agahdariyê jî girtiye. Bi taybetî girtina hesabên dîjîtal ên aydê rêxistinên çapemeniyê, asta sansurê eşkere kiriye.
Wêneyê ku di meha Gulanê de derket holê nîşan dide ku zextên li ser rojnamevanan êdî ji bûyerên tekane dûr ketine û xwedî karekterek piralî û sîstematîk bûne. Ji bo ku rojnamevan bikaribin di şert û mercên azad û ewle de bixebitin, ji bo ku mafê raya giştî yê agahdariyê were parastin û ji bo ku azadiya çapemeniyê were misogerkirin, divê ev binpêkirin bi dawî bibin.
Di meha Gulanê de 9 platformên dijîtal hatin astengkirin. Her wiha êrişê du rojnamegeran hat kirin, rojnamegerek hat binçavkirin û rojnamegerek jî hat girtin.
Lîsteya Rojnamegerên Girtî:
Elîf Bayburt – Nûçegîhana Ajansa Nûçeyan a Etkînê (ETHA)
Hatice Duman – Berpursa Karên Nivîsaran û Xwediya Rojnameya Atilimê
Nadiye Gurbuz – Edîtora Ajansa Nûçeyan a Etkînê (ETHA)
Özden Kınık – Xebatkara TRT’yê
Pınar Gayıp – Edîtora Ajansa Nûçeyan a Etkînê (ETHA)
Yeliz Ayaz – Xwediya Malpera Înternetê ya Aydınpostê”
Konferans dê li Navenda Çandê ya Cem Karaca ya li navçeya Bakirkoya Stenbolê di 13-14ê Hezîranê de bê lidarxistin.
Bernameya “Konferansa di Sedsaliya Duyemîn de Veguherîne Komara Demokratîk” a ku dê li Stenbolê di 13-14ê Hezîranê de bê lidarxistin diyar bû.
Konferans dê li Navenda Çandê ya Cem Karaca ku li Bakirkoyê, navçeya Stenbolê ye were birêvebirin. Di konferansê de wê siyasetmedar, rewşenbîr, hunermend û akademîsyen li ser mijarên weke pirsgirêka Kurd û veguherîna komarê bi axivin.
Kesên ku îmzeya wan li bin metna bangawaziya konferansê bûn ev in:
Mijara sereke ya konferansê di sedsala duyemîn de avakirina komara demorkatîk e. Di çarçoveya vê sernavê de, raborî û pêşeroja pirsgirêka Kurd, pêşniyarên ji bo çaresiyê dê bên gotûbêjkirin. Herwiha dê hemwelatiya wekhev û pergalek demokratîk bê nîqaşkirin.
Bernameya konferansê weha ye:
13ê Hezîranê
Axêverên destpêkê: Gulten Kişanak û Riza Turmen
Axêverên vexwendî: Burhan Sonmez (Vekirina Pencerek bo Dadahtûyê)
Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Kurdistanê ji ber li Îranê darvekirin û êrîşên li ser hêzên kurdî berdewam dikin bang li raya giştî ya navnetewî kir ku “zextên pirtir bixin ser rejîmê û pêwendiyên dîplomatîk ên li gel wê ragirin.”
Êrîşên Îranê yên li ser partiyên kurdî
Piştî şerê 28ê Sibatê yê di navbera Îsraîl-DYA û Îranê de, hevdîtinên agirbestê di navbera van hêzan de destpêkiribûn û di 7ê Nîsanê de agirbest hatibû ragihandin. Ev agirbest heta îro berdewam e.
Lê di demeke wiha de, rêveberiya dewleta Îranê, dest ji darvekirinên kurdan û mixalifên din ên rejîma Îranê û êrîşên li ser hêzên kurdî berdewam dikin..
Ji ber vê rewşê Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Kurdistana Îranê daxuyaniyeke nivîskî weşand.
Hevbendiyê di daxuyaniya xwe de diyar kir ku “Dezgeha tepeserkirinê ya Komara Îslamî, ji bo veşartina şikestên xwe yên siyasî, leşkerî û ewlehiyê, pêleke nû ya îdamkirina girtiyên siyasî li Îranê, bi taybetî li Rojhilatê Kurdistanê dest pê kiriye.”
Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (KDP-Î), Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê (PJAK), Partiya Azadiya Kurdistanê (PAK), Komela Xebatkarên Kurdistana Îranê û Rêxistina Têkoşîna Kurdistana Îranê (Xebat) di 22ê Sibata 2026an de Hevpeymaniya Hêzên Siyasî yên Kurdistana Îranê damezrandin.
Hevpeymanî armanc dike ku ji bo hilweşandina Komara Îslamî ya Îranê têbikoşe, mafê çarenivîsê yê gelê Kurd bi cih bîne û li Rojhilatê avahiyeke demokratîk û neteweyî saz bike ku xwe dispêre îradeya siyasî ya netewa Kurd.
Hevpeymanî di demeke wisa de ava bû ku Îranê navendên partiyên Kurdan li Başûrê Kurdistanê bi fûze û dronan dikir armanc. Hevpeymanî, hewldana dîrokî ya yekîtiyê ya tevgera siyasî ya Rojhilatê ku bi dehsalan perçebûyî ma, xurt û berbiçav dike. Partiya Komela ya di bin serokatiya Abdullah Mohtadî de, destpêkê neket nava hevpeymaniyê. Lê di 4ê Adara 2026an de beşdarî hevpeymaniyê bû.
Hevbendiyê darvekirin û êrîşên nû bi gotina “pêla nû ya tepeserî û zordariyê ya li dijî têkoşerên azadîxwaz bi taybetî di girtîgehan de” binav kir û got ku “ev ne bûyereke asayî ye û divî neyê hiştin ku wekî tiştekî normal bê dîtin. Ew îdam û kuştinên siyasî, komkujiyeke rêkxistî ne û ji bo hemûyan eşkere ye ku Komara Îslamî van îdaman ji bo tirsandina zêdetir a civakê û wekî mertalekê ji bo mayîna xwe ya di desthilatê de bi kar tîne.”
Di daxuyaniyê de bal kişand ser êrîşên li dijî partiyên siyasî yên li Herêma Kurdistanê û wiha berdewam kir:
“Tepeserkirin û îdamên di nava welat de û berdewamiya mûşekbarankirina partiyên siyasî yên li Herêma Kurdistanê, di demekê de zêdetir dibin ku rejîm li qada navneteweyî û di şer û aloziyên li gel Amerîka û Îsraîlê de rastî şikestên stratejîk û qelsbûna kûr a ewlehiyê bûye. Lewma, wekî her car, stûyê xwe li bin qeyranan kiriye û li derveyî welat bi afirandina aloziyan û li navxweyê welat jî bi kuştin û zordariya zêdetir hewl dide xwe rizgar bike.”
“Çeka tolhildanê ye”
Daxuyaniya Hevbendiyê bi van gotinan berdewam dike:
“Di heman demê de, berdewamiya tawanên Komara Îslamî, ew jî di dema agirbesteke demkî ya li gel Amerîka û Îsraîlê de, belgeyeke bêguman e ku rejîmê şerê xwe yê li dijî azadîxwazan, mafxwazan û neraziyên navxweyî ne tenê ranewestandiye, belkî hemû derfetan, bi taybetî vê agirbestê jî, ji bo jinavbirina fîzîkî ya neyarên xwe bi kar tîne.
Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Kurdistanê bawer dike ku bilindkirina darên sêdareyê ji bo kesên ku bi tohmetên bêbingeh ên “sîxûriyê” ji bo biyaniyan yan “şerê çekdarî” li dijî rejîmê hatine girtin, di rastiyê de çeka tolhildanê ye li dijî xelkê têkoşer û mafxwaz. Ev rejîma xwînmêj di hemû temenê xwe de hewl daye bi îdamkirina têkoşerên siyasî, berdêla têkoşîn û berxwedanê li dijî desthilata xwe ya hovane zêde bike û mafxwaziya neteweyên Îranê û bizavên siyasî û medenî bitewîne. Lewma divê civaka navneteweyî îdamkirina sedan girtiyan di salekê de li Îranê tenê wekî «binpêkirina mafên mirovan» nebîne; pêwîst e van kiryaran wekî “tawana şer” û “tawana li dijî mirovahiyê” nas bike û helwest û biryarên bi-kereste (pratîk) li dijî van cinayetên rejîmê hebin.
“Biryarên tund li dijî rejîmê derxin”
“Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Kurdistanê herwiha radigihîne ku her dîplomasî, her gotûbêj û her cure agirbestek li gel Komara Îslamî, eger pêşî li zordariya navxweyî ya li Îranê û îdaman û binpêkirina sîstematîk a mafên mirovan ji aliyê vê rejîmê ve negire, ne tenê dibe handan ji bo Komara Îslamî ku berdewam be li ser siyaseta kuştin û qirkirina xelkê azadîxwaz, lê derfetê ji bo dirêjkirina temenê wê rejîma xwînmêj û tepeserker jî çêdike.
Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Kurdistanê daxwazê ji Rêxistina Neteweyên Yekbûyî (NY), Parlamentoya Ewropayê û hikûmetên demokratîk dike ku ji bo rawestandina tawan û cinayetên Komara Îslamî, zextên pirtir bixin ser rejîmê û pêwendiyên dîplomatîk ên li gel wê ragirin. Herwiha pêwîst e pirsa tepeserkirina navxweyî ya li Îranê û îdaman bibe mijareke bingehîn di Encûmena Ewlehiyê ya NY de û biryarên tund li dijî rejîmê bên derxistin. Bêguman, eger berdêla îdaman û zordariya navxweyî li ser Komara Îslamî -çi siyasî û çi aborî- zêde nebe, reftar û siyaseta rejîmê li navxweyê welat nayê guhertin.
Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Kurdistanê herwiha daxwazê ji neteweyên Îranê û partî û aliyên siyasî yên opozîsyona Komara Îslamî dike ku bi yekrêzî û komxebatiya xwe ya di kiryarê de, polîtîkayên rejîmê paşve bixin. Em piştrast in ku xelkê Kurdistanê jî bi rêkxistina pirtir a rêzên xwe û bi têkoşîn û berxwedana xwe, wekî her car bersiva polîtîkayên rejîmê didin.”
Kûpaya Cîhanê ya FIFAyê, ew qada herî mezin û bi prestîj a futbolê ye ku bi milyonan mirovên ji çar aliyê cîhanê tîne cem hev. Ev rêxistina mezin a ku di sala 1930an de dest pê kiriye û ji xeynî Şerê Cîhanê yê Duyemîn her çar salan carekê tê lidarxistin; ne tenê bi şampiyoniyan, her weha bi trajediyên li qadan rû dane, bi golên nayên jibîrkirin, rasthatinên balkêş û bi skandalên ku arasteya dîroka futbolê guhertine, tije ye.
Kaptanê tîma netewî yê Arjantînê Maradona, kûpaya şampinoyayê hildigire, 1986
Kûpaya Cîhanê ya ku îsal wê ji bo 23yemîn car bê lidarxistin, 11ê Hezîranê dest pê dike. Maçên îsal wê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA), Kanada û Meksîkayê werin lîstin.
Di vê turnuvaya herî bi prestîj a futbola cîhanê de, wê serketiyê kûpayê di fînala 19ê Tîrmehê de diyar bibe. Kûpaya Cîhanê ya 2026an, berevajî turnuvaya çar sal berê ya li Qeterê ku 32 tîm beşdar bibûn, bi beşdariya 48 welatan wê bibe rêxistina herî berfireh a heta niha.
Li her sê welatan di 16 stadyuman de wê bi giştî 104 maç werin lîstin. Turnuva wê li 16 bajaran pêk bê; ji van 11 li DYAyê, sê li Meksîkayê û du jî li Kanadayê ne. Turnuvaya ku wê di navbera 11ê Hezîranê û 19ê Tîrmehê de bê lîstin, wê 39 rojan dewam bike û bi vî awayî wê bibe rêxistina herî dirêj di dîroka Kûpaya Cîhanê de.
Turnuvayên 2022yan 29 roj, yên 2014 û 2018an jî 32 rojan dewam kiribûn. Di qonaxa koman de ji 72 maçan 35 maç wê li gorî saeta Tirkiyeyê di navbera 02.00 û 07.00an de werin lîstin.
Her weha 12 maçên koman jî wê li gorî saeta Tirkiyeyê saet di 22.00an de werin lîstin. Vê havînê çar welat wê yekem car di Kûpaya Cîhanê de cih bigirin.
Curaçaoya ji Karîbîpyanê, wê bibe welatê herî biçûk ê di dîroka turnuvayê de. Ew bi Almanya, Peravên Diranfîlê û Ekvadorê re di heman komê de ne. Ev girava ku 60 kîlometre dûrî peravên Venezuelayê ye, di sala 2010an de di nava Keyaniya Holandayê de statuya welatbûnê wergirt.
Destpêkirina şampiyonayê
Fikra Kûpaya Cîhanê, bi hewldanên Serokê FIFAyê yê wê demê Jules Rimet ket meriyetê. Ev yek, bi fikra Rimet a “rêxistineke futbolê ku hemû tîmên cîhanê bikaribin beşdar bibin û ji Olimpiyatan serbixwe be” dest pê kir û hat biryardayîn ku 2 sal piştî Olimpiyatên Holandayê yên 1928an, li Uruguayê were lîstin.
Di sala destpêkê de mafê her welatekî girêdayî FIFAyê hebû ku beşdar bibe. Lê ji Ewropayê tenê 4 û bi giştî jî 13 tîm beşdar bûn; welatên din ên Ewropayê bi hinceta dûrî û aboriyê nekarîn biçin. Ji ber vê jî tûra palaftinê çênebû. Mêvandar Uruguayê, Arjantîn 4-2 têk bir û kûpa qezenc kir. Atmosfera maçê gelekî aloz bû. Hakem, berî maçê ewlehiya canê xwe xwest û piştî ku ev yek pêk hat, wî qebûl kir maçê bi rê ve bibe.
Jules Rimet
Herdu turnuvayên piştre li Îtalya û Fransayê hatin lidarxistin û di herduyan de jî Îtalya bi ser ket. Turnuvaya 1934an, bi beşdariya Misirê bû yekemîn turnuva ku welatekî Afrîkî tê de cih girt.
Kûpaya Cîhanê ya FIFAyê ku bi milyaran mirovên ji çar aliyê cîhanê li dora gogekê dicivîne, ne tenê rêxistineke sporê ye, di heman demê de neynika dîroka siyasî û civakî ya sedsalên 20 û 21ê ye.
Di bin siya şer û siyasetê de
Salên destpêkê yên Kûpaya Cîhanê, ji atmosfera siyasî ya aloz a wê demê ne qut bûn. Kûpaya ku di 1934an de li Îtalyayê hat lidarxistin, veguherî qada pesndayîna siyaseta faşîzan. Uruguayê jî Ewropiyên ku nehatibûn turnuvaya berê boykot kir û tev li turnuvayê nebû. Di 1938an de turnuvaya li Fransayê di bin dengê pêlavên şer ê ku nêzîk dibû de hat lîstin. Bi dagirkirina Awusturyayê ya ji aliyê Hîtler ve, hejmara tîmên di turnuvayê de daket 15an. Ji ber Şerê Cîhanê yê Duyemîn, di salên 1942 û 1946an de ev rêxistin nehat lidarxistin.
Yek ji wan demên herî balkêş ku siyaset daket qadê, di 1978an de li Arjantînê pêk hat. Di turnuvaya ku veguherîbû amûra propagandaya rejîma cuntayê de, demek dirêj hat axaftin ku efsaneyê Holandî Johan Cruyff ji bo şermezarkirina rewşa siyasî tev li kûpayê nebûye. Lê wî paşê eşkere kir ku ji ber hewldaneke revandinê ya li dijî malbata wî ew neçûye.
Di 1982yan de jî Serokê Federasyona Futbolê ya Kuweytê Şêx El Sabah, ji bo îtîrazkirina gola Fransayê daket qadê û gola wan bi hakem da betalkirin; bi vî rengî ew derbasî dîroka turnuvayê bû.
Trajediyên nayên jibîrkirin
Kêliyên herî dramatîk ên dîroka futbolê jî li ser vê dika hanê hatin nivîsandin. Di 1950yî de li Stadyuma Maracanã ya Brezîlyayê, li ber çavên nêzî 200 hezar temaşevanan gihîştina şampiyoniya Uruguayê, bû sedem ku li welatê mêvandar Brezîlyayê kesek dawî li jiyana xwe bîne û 3 kes jî krîza dil derbas bikin. Ev bûyer bi navê “Maracanazo” (Karesata Maracanayê) kete dîrokê.
Lê yek ji bûyerên herî bi êş piştî Kûpaya Cîhanê ya 1994an a DYA’yê rû da. Andres Escobar ê ku bi avêtina golê ya qeleya xwe bû sedema têkçûna Kolombiyayê, piştî vegeriya welatê xwe hat kuştin û vî tiştî cîhana futbolê bi kûrahî hejand.
Pêşhateyeke din a hejîner jî ew bû ku di 2014an de mêvandar Brezîlyayê, di nîvfînala ku li ber çavên temaşevanên xwe lîst de, 7-1 li hemberî Almanyayê têk çû û yek ji şokên herî giran ên dîroka kûpayê derbas kir.
Zayîna efsaneyan
Kûpaya Cîhanê, rêgezên futbolê û stêrkên wê ji nû ve afirandin. Di 1958an de Brezîlyayî Pele yê ku hîn 17 salî bû derket qadê û dîroka futbolê guhert. Di 1974an de Holandaya bi pêşengiya Johan Cruyff bi “Futbola Total” lîstik ji nû ve pênase kir. Di 1986an de jî Diego Armando Maradona, bi du golên ku avêtin Îngiltereyê mohra xwe li maçê xist. Yek ji wan gola wî ya bi fêlbazî avêtibû ango “Destê Xwedê” bû; ya din jî “Gola Sedsalê” bû ku wî ji nîvê qadê herkes çelîm kiribû û avêtibû.
Tiştên ku qaîdeyên futbolê guhertin
Geşedana futbolê ya di nava demê de, yekser bandor li turnuvayên Kûpaya Cîhanê jî kir. Rêxistin yekem car di 1954an de di televizyonê de hat weşandin. Di 1970yî de jî maç yekem car zindî û bi rengîn derketin ser ekranan. Guhertina lîstikvanan û bikaranîna kartên zer û sor, yekem car di turnuvaya Meksîkayê ya 1970yî de hatin bikaranîn. Karta sor a yekem di dîroka Kûpaya Cîhanê de, di sala 1974an de ji aliyê hakemê ji Tirkiyeyê Doğan Babacan ve, ji lîstikvanê Şîliyî Carlos Caszely re hat nîşandan.
Skandal
Di 1966an de berî turnuvaya li Îngiltereyê Kûpaya Jules Rimet hat dizîn. Kûpaya zêrîn çend roj bi şûn de li parkekê, ji aliyê kûçikê bi navê Pickles ve di nava rojnameyan de pêçandî hat dîtin.
Di 2006an de stêrka Fransayê Zinedine Zidane, di maça kariyera xwe ya dawî de (fînala Kûpaya Cîhanê) serî li lîstikvanê Îtalyan Marco Materazzi xist û bi qerta sor ji qadê derket. Di heman salê de maça di navbera Portekîz û Holandayê de hat lîstin ku tê de bi tevahî 16 qertên zer û 4 qertên sor hatin derxistin, weke maça herî tund a dîroka kûpayê derbasî qeydan bû.
Înada futbola pêxwas
Dîroka Kûpaya Cîhanê ne tenê dîroka yên beşdar bûne, di heman demê de dîroka wan kesan e jî ku ji ber sedemên balkêş nekarîne beşdar bibin. Tevî ku Hîndistanê mafê beşdarbûna turnuvaya sala 1950yan a li Brezîlyayê bi dest xistibû jî, ji ber ku daxwaza wan a bi pênxasî (lingên tazî) derketina maçan ji aliyê FIFAyê ve hat redkirin, wan biryara vekişîna ji turnuvayê da.
“Şerê 100 saetî”
Yek ji isbatên herî bi êş e ku futbol ne tenê lîstikek e… Bûyerên ku di maçên di navbera Honduras û El Salvadorê de di dema palaftinên Kûpaya Cîhanê ya Meksîkayê (1970) de rû dan, ji kontrolê derketin. Alozî ewqasî bilind bû ku, bi tevlîbûna artêşan re, di navbera herdu welatan de 100 saetan pevçûnên germ (çekdarî) qewimîn.
“Îtalyan nikarin têkevinê”
Turnuvaya 1962yan ku Şîliyê mêvandariya wê dikir, bû qada tundiyeke bêhempa. Tenê di 12 maçên destpêkê yên kûpayê de tam 37 futbolvan seqet bûn. Bi taybetî piştî maça di navbera mêvandar Şîlî û Îtalyayê de ku bi faulên sert derbas bû, krîz derbasî kolanan bû; esnafên li Şîliyê li ser camên dikanên xwe tabloyên “Îtalyan nikarin têkevinê” daliqandin.
Trajediya Cezayîrê
Li Spanyayê sala 1982yan, yek ji maçên dîroka Kûpaya Cîhanê ku herî zêde hat nîqaşkirin û bû sedema guherîna rêgezê hat lîstin. Almanyaya Rojava û Awusturya, di maçên xwe yên dawî yên komê de hatin hemberî hev. Serketina Almanan a 1-0 herdu tîman bi hev re ji komê derdixist û Cezayîra ku heman pûanê wê hebû ji turnuvayê diavêt. Gava maç tam bi vî skorî bi dawî bû, aliyê Cezayîrê bi mafdarî îtîraza şîkeyê (fêlbaziyê) kir, lê encam neguherî.
Lîstikvanê ku rutbeya “General”iyê wergirt
Di Kûpaya Cîhanê ya 1990î ya li Îtalyayê de, Kamerun weke yekemîn welatê Afrîkayê yê ku derket çaryek fînalê dîrok nivîsand. Yek ji mîmarên vê serketinê Roger Milla yê 38 salî, piştî herdu golên ku avêtin Romanyayê, li welatê xwe bi rengekî gelekî balkêş hat onorekirin û rutbeya “General”iyê dan wî.
Heta roja îro 22 turnuva hatin lidarxistin û tenê 8 welatên cuda karîn şabûna şampiyoniyê bijîn. Brezîlya (5), Îtalya û Almanya (her yek 4) dikişînin pêş; Arjantîn (3), Fransa û Uruguay (her yek 2), Îngiltere û Spanya jî her yek carekê kûpaya herî mezin a futbolê birin muzeyên xwe.
Amarên Kûpaya Cîhanê
Kûpaya Cîhanê ya 2026an – Formata Nû û Kom
Mêvandar: DYA, Kanada, Meksîka
Hejmara Tîman: 48 (Di Dîrokê De Yekem Car)
Hejmara Koman: 12 Kom (Ji A’yê heta L’yê çar tîm)
Tevahiya Hejmara Maçan: 104 Maç
Yekemînên Di Dîrokê De û Rekorên Tîman
Yekemîn Kûpaya Cîhanê
1930 (Uruguay)
Yekemîn Maç
Fransa 4-1 Meksîka (13ê Tîrmeha 1930an)
Yekemîn Gol
Lucien Laurent (Fransa)
Yekemîn Şampiyon
Uruguay
Yekemîn Qerta Sor
Carlos Caszely / Şîlî (1974 – Hakem: Doğan Babacan)
Bi êrişên DYAyê yên li ser Îranê re bazirganiya petrolê a li Tengava Hurmizê hat rawestandin. Piştî vê welatên herêmê berê xwe dan ser xeta Ceyhanê. Peymana 1973an a di navbera Enqere û Bexdayê de diqede. Iraq bi xeta “Besra-Hedîseyê”hewl dide rê li ber yekdestiya Tirkiyeyê bigire û dawî li desthilatdariya aborî ya serbixwe ya Herêma Kurdistanê jî bi bîne.
Peymana xeta boriyê ya petrola xav a di navbera Iraq û Tirkiyeyê ya sala 1973an ku herî dawî di sala 2010an de hatibû nûkirin, di 27ê Tîrmehê de bi dawî dibe. Tirkiyeyê di Tîrmeha 2025an de xwest vê peymanê bi fermî betal bike û ji wê demê ve pêşnûmeyeke alternatîf li ser maseyê danî ye. Kabîneya Iraqê niha destûr daye Wezareta Petrolê ku li ser peymaneke demdirêj dest bi danûstandinan bike. Her wiha hat diyarkirin ku babetên gotûbêjan tenê bi heqê derbasbûnê, qebareya radestkirinê û şertên teknîkî û bazirganî ve sînordar in.
Ev peyman di demekê de bi dawî dibe ku şandina enerjiyê ya li Kendavê di nava salên dawî de herî zêde ketiye tengasiyê (ango pir kêm bûye). Ji ber vê qeyranê, nûkirineke teknîkî ya asayî veguherî şerekî mezin û her alî hewl dide ku nexşeya hinardekirina petrola Iraqê li gorî berjewendiyên xwe saz bike.
Reqamên metirsîdar ên li Hurmizê rewşê bi zelalî nîşan didin. Berî ku Amerîka û Îsraîl di 28ê Sibatê de li Îranê bixin, rojane nêzî 70 keştiyên enerjî û sotemeniyê di tengavê re derbas dibûbûn. Lê ji meha Adarê ve ev hejmar dakeetiye binê 7 keştiyan û di meha Gulanê de jî di binê 6 keştiyan de ma. Iraqê di meha Nîsanê de di ser Hurmizê re tenê 10 milyon bermîl neft şand, ku ev reqam berî şer mehê nêzî 93 milyon bermîl bû. Ji ber vê yekê, benderên barkirinê yên Besrayê ku ev deh sal in hema hema hemû hinardekirina Iraqê li ser milê wan bû, niha veguherîne xaleke wisa ku heke tûşî kêşeyekê bibe, dikare hemû aboriya welat hilweşîne.
Ji ber vê yekê ye ku xeta bakur careke din girîng dibe. Hinardekirina petrolê a li ser Ceyhanê di meha Adarê de di çarçoveya peymana Bexda û Hewlêrê de ji nû ve dest pê kir. Di destpêkê de rojane nêzî 170 hezar bermîl petrol dihat şandin û dahata wê rasterast diçû xezîneya federal. Iraq niha li ser Ceyhanê rojê nêzî 200,000 bermîl petrolê veduguhêze û plan dike ku vê hejmarê bigihîne 500 hezar bermîlan.
Ji ber ku Iraqê di dadgeha navneteweyî de li dijî Tirkiyeyê bi ser ketibû, ev xeta boriyê di sala 2023an de hatibû girtin. Dadgehê ji ber firotina neqanûnî ya petrola Kurdistanê ya di navbera salên 2014 û 2018an de, 1,5 milyar dolar ceza li Tirkiyeyê birîbû.
Niha jî Bexda bi tu awayî naxwaze peymaneke nû ya wisa îmze bike ku mijarên weke xwediyê neftê kî ye?, kî wê bifroşe? û pere wê bi ku de biçe? nezelal bimînin. Iraq dixwaze van xalan bi temamî girê bide daku Hewlêr û Enqere nekaribin li pişta wê peymanên taybet di navbera xwe de çêbikin.
Enqere bixwe jî ne li pey nûkirineke hêsan e. Wezîrê Enerjiyê yê Tirkiyeyê Alparslan Bayraktar çendîn caran destnîşan kir ku kapasîteya vê xetê nêzî 1,5 milyon bermîl e û tu carî bi tevahî nehatiye bikaranîn. Ew dibêje ku divê di her peymaneke nû de mekanîzmayek hebe ku misogeriya bikaranîna herî zêde bike. Ji bo gihîştina vê qebareyê, divê xet ber bi başûr, ango ber bi Besrayê ve were dirêjkirin, hîna ku hilberîna li bakur nikare vê boriyê tije bike.
Tirkiye vê daxwazê di çarçoveya “Rêya Geşepêdanê” ya mezin a ji Fawê heta Tirkiyeyê de dinirxîne; ev proje wekî korîdoreke enerjiyê ya ku li gel rê û rêyên hesinî, neft, gaz, petrokîmya, parzûnkirin û elektrîkê jî dihewîne, ji nû ve hatiye saz kirin. Pêşnûmeya ku Tirkiyeyê pêşkêş kiriye, ji transîta petrola xav pir wêdetir diçe û geşepêdana qadan, parzûnkirin, hilberîn û veguhastina elektrîkê û her weha termînala BOTAŞê ya li Ceyhanê jî digire nav xwe. Li aliyê din, şîrketa dewletê ya Tirkiyeyê TPAO, bi şîrketên mîna BP, ExxonMobil û Chevron re li ser warê hilberînê şirakatiyan ava dike û Bayraktar qadên petrolê yên Iraq û Kerkûkê wekî sereke nîşan dide.
Hesab û reqamên li pişt daxwaza Tirkiyeyê aşkere ne û nîqaş li ser wan nîne. Wezîrê Neftê yê Iraqê Basim Mihemed Xudeyr diyar dike ku hilberîna neftê ya li Kerkûkê rojê nêzî 380 hezar bermîl e. Lê belê piranîya vê neftê diçe parzûngehên navxweyî yên welat û tenê nêzî 250 hezar bermîl ji bo firotinê (hinardekirinê) dimîne. Heta ku Herêma Kurdistanê nefta xwe bide ser a Kerkûkê jî, nefta li bakurê welat herî zêde dibe rojê 650 hezar bermîl. Ev mîqdar jî pir kêm e û nagihîje wan 1,5 milyon bermîlên ku Tirkiye dixwaze di ser axa xwe re derbas bike û jê pere qezenc bike.
Petrola Kerkûkê têrê nake ku boriyeke Ceyhanê tije bibe, ji bo vê yekê tenê nefta Besrayê dikare bibe çare. Ev sedema sereke ye ku nîqaş êdî ne li ser nûkirina xeta kevin a Kerkûk-Ceyhanê ne, belkî li ser plankirina xeteke nû ya mezin a wekî Besra-Hedîse-Ceyhanê ne.
Amûra herî mezin a di destê Bexdayê de xeta boriyê ya Besra-Hedîseyê ye; Wezareta Petrolê vê xetê wekî “stûna pişta pergala hinardekirina bakur” dibîne. Serokwezîr Sûdanî di meha Nîsanê de ferman da ku saziyeke taybet di bin serokatiya mûsteşarê wezaretê de were avakirin daku vê projeyê bimeşîne. Ev gav li ser bingehê peymanên ku di Tebaxa 2024 û Kanûna 2025an de hatibûn îmzekirin, hat avêtin. Ji bo vê xetê ku bi tevahî wekî 5 milyar dolar tê texmînkirin, di çarçoveya peymana navbera Iraq û Çînê de ji bo îsal 1,5 milyar dolar hat veqetandin. Ev xet, dê bi rêya boriyeke 200 kîlometreyî ve girêdayî xeta Tirkiyeyê ya heyî bibe û her wiha neftê bide parzûngehên navxweyî yên li welat jî.
Piştî ku Iraqê ew sîstema veberhênanê ya ku mafê transîtê yê demdirêj dida şîrketên biyanî red kir, biryar da ku proje bi dravê dewletê û rasterast di bin kontrola Wezareta Petrolê de were çêkirin. Heke mebesta Tirkiyeyê ew be ku di bin navê veberhênanê de mafê xwedîtiyê li ser vê xetê bi dest bixe, ev rewş ji bo Iraqê xeteke sor e ku nayê qebûl kirin.
Aliyê herî bi fêde yê vê xeta Besra-Hedîseyê ew e ku neft dikare tê de ber bi çend aliyan ve biçe. Ji xala Hedîseyê, neft hem dikare ber bi bakur ve biçe Ceyhanê, hem jî di pêşerojê de ber bi peravên Sûriyeyê (Banyas û Tartûs) an jî ber bi Urdunê (Eqeba) ve were şandin. Mebest ne ew e ku ev proje dê sibe tavilê bikevin dewrê; nirxa wan a sereke ya niha ew e ku destê Bexdayê di warê polîtîk û aborî de bihêz dikin. Ev rewş derfetê dide Iraqê ku berî xet bi fîzîkî ava bibin jî, xwedî nexşeyeke ji alternatîfên cuda be.
Ev ew xal e ku nêzîkatiya Tirkiyeyê hewl dide ser biniqûmîne. Mebesta Bexdayê ne ew e ku Ceyhanê bixe şûna Hurmizê. Berevajî vê, ew hewl dide navendekê ava bike daku tu dergehek bi tenê nebe biryardarê dawî li ser nefta wê. Hebûna dergehekî Deryaya Spî di ser Sûriyeyê re û dergehekî Deryaya Sor di ser Urdunê re, dê bibin mertal li dijî wê girêdayîbûna ku Tirkiye hewl dide ava bike. Heke tu rîska li Tengava Hurmizê bînî û bi temamî li ser axa Tirkiyeyê kom bikî, cihêrengkirina rêyan tu wateya xwe namîne û Bexda pir baş bi vê dizane. Mebesta van vebijarkên rojava ne ew e ku dê hemû bi hev re werin çêkirin; mebest ew e ku her yek ji van alternatîfan, lîstika dewletên transît (ên ku neft di ser axa wan re derbas dibe) xira dike û nahêle tu kes bibe xwediyê kontrola yekdest li ser nefta Iraqê.
Li vê xalê ye ku berjewendiyên her du hikûmetan nêzî hev dibin, lê armancên wan hîn jî ji hev cuda ne. Her du alî jî dixwazin ku di ser Ceyhanê re nefteke pirtir biherike, loma peymanek di navbera wan de pir pêkan e. Lê belê, ferq her li vir e: Tirkiye dixwaze korîdora Ceyhanê mezin bike û nefta başûrê Iraqê bi axa xwe ve girê bide; lê Iraq dixwaze Ceyhanê bixe bin kontrola hikûmeta federal (Bexdayê) û dergehên din ên alternatîf jî zindî bihêle. Bi kurtasî, her du welat jî li ser heman boriyê bazarê dikin, lê her yek ji wan li pey qezenceke cuda ye.
Rewşa niha nîşan dide ku rûdawên li herêmê li dijî berjewendiyên Herêma Kurdistanê dimeşin. Rast e, xeta wan a sala 2014’an ku rojane nêzî 900 hezar bermîl hildigire, ji bo demeke kurt hîn jî bikêr e. Lê belê, Bexda xeta Kerkûk-Fîşxabûrê ya 1,5 milyon bermîlî nû dike daku wekî xeteke federal a bypass (rêya daxistina alternatîf) bikar bîne. Piştî ku ev xet û projeya Besra-Hedîseyê bi dawî bibin, xeta Herêma Kurdistanê êdî nabe astengiyeke stratejîk di destê Hewlêrê de, belkî tenê dibe boriyeke girêdanê ya asayî.
Mebesta Bexdayê ne girtina boriya Kurdistanê ye. Armanca wê ya bingehîn ew e ku desthilatdariya bazirganî ya serbixwe ji destê Herêma Kurdistanê derxîne. Plana wan ev e: Tirkiye tenê bi Bexdayê re peymanan îmze dike, şîrketa dewletê SOMO neftê difroşe û hemû dahat jî rasterast diçe xezîneya dewleta federal. Bi vî awayî, boriya Kurdistanê dibe ku wekî binesaziyek fîzîkî di dewrê de bimîne, lê êdî nabe hîm û bingeha aboriyeke siyasî ya serbixwe û paralel.
Ne mecbûr e ku ev danûstandin bi awayekî teqez bibe “an lihevkirineke mezin an jî hilweşîna tam”. Her du alî dikarin peymana heyî hinekî din dirêj bikin; di vê rewşê de jî çeka herî mezin a di destê Tirkiyeyê de heqê derbasbûnê bixwe ye. Ew mekanîzmaya “misogerkirina bikaranîna tam” a ku Bayraktar her dem behs dike, nîşan dide ku heqê derbasbûnê dê bi qebareya neftê ve girêdayî be. Ango, dema ku nefta di boriyê re derbas dibe kêm be, dê heqê her bermîlekê bilindtir bibe yan jî şertê “bistîne an bide” ku tê de Iraq mecbûr e her bide, çi neftê bişîne çi neşîne bikeve dewrê. Lê dema ku Iraq soz bide ku boriyê tije bike, ev heq dê dakeve. Armanca vê bihayê ew e ku kêmbikaranîna boriyê ji bo Bexdayê biha rûnê û bi vî awayî Iraq neçar bibe ku nefta Besrayê bîne û bi vê xetê ve girê bide. Di plana Tirkiyeyê de, pirsa heqê transîtê û pirsa nefta Besrayê, di eslê xwe de yek pirs in.
Ji ber vê yekê, encamên ku di rastiyê de werin pêş, li ser sê xalan disekinin. Li aliyekî, dirêjkirineke teknîkî ya kurt heye; ev yek dihêle ku neft piştî 27’ê Tîrmehê jî biherike, heta ku bersiva pirsên mezin bête dîtin. Li navendê, nûkirineke li gorî qebareya neftê heye ku di nav re soza Iraqê ya ji bo dagirtina boriyê, di nav heqê transîtê (derbasbûnê) de tê bihakirin. Li aliyê din jî, pakêta korîdora enerjiyê ya tam heye ku Tirkiyeyê amade kiriye; ev pakêt derbasbûna neftê, geşepêdana qadên neftê, parzûnkirin, hilberîna elektrîkê û termînala Ceyhanê bi hev re girêdide.
Berjewendiya Iraqê di wê de ye ku peymana mafê derbasbûnê teng û sînordar bihêle. Ew naxwaze pakêta veberhênanê û ya binesaziyê bixe nava heman peymanê, her çend amade be ku di peymanên cuda de kar bide şîrketên tirk ên di warê parzûngeh û boriyan de. Rêyeke gav bi gav ango niha tenê lihevkirineke teng a li ser transîtê û paşê peymaneke berfirehtir ji bo Bexdayê pir bêtir guncan e, ne wekî ya ku Enqere dixwaze.
Sîstema peymanê çi dibe bila bibe, lihevkirineke ku berî dema diyarkirî were îmzekirin, sîstema kevin a berî sala 2023an paşve nayîne. Encama herî nêzîk û pêkan ev e: Xeta Ceyhanê wekî korîdoreke federal a di bin kontrola şîrketa SOMO û xezîneya Iraqê de vedegere; boriya Kurdistanê tenê wekî binesaziyeke fîzîkî tê qebûl kirin lê tu serxwebûneke wê ya siyasî û bazirganî namîne; Tirkiye jî garantiya qebareya neftê û mafê veberhênanê bi dest dixe, lê êdî nikare bibe xwediyê kontrola yekdest û herî mezin li ser nefta Iraqê.
Plana stratejîk a Bexdayê li ser vê baweriyê ava ye: Heke ew dergehên Sûriye û Urdunê wekî alternatîf her zindî bihêle, dê rê li ber Tirkiyeyê bigire û nehêle Ceyhan bibe mîna Tengava Hurmizê ya duyem; bi vî awayî Ceyhan tenê wekî korîdoreke asayî ya derbasbûnê dimîne.
*Çavkan: Ev nivîs ji malpera “The National Contextê” ji îngilizî bo kurdî hatiye wergerandin.
Li dijî biryara girtina Zanîngeha Bîlgiyê ya Stenbolê, xwendekar, akademîsyen û xebatkar sê roj in çalakî li dar dixistin. Duh bi şev dîsa bi biryara Serokomar, biryara girtina zanîngehê betal bû.
Ji çalakiya xwendekaran a Zanîngeha Bilgiyê
Di şeva 22ê Gulanê de bi biryara Serokomar Recep Tayyip Erdoğan Zanîngeha Bilgiyê ya Stenbolê hate girtin. Biryar di Rojnameya Fermî de hatibû weşandin lê ji xwendekar, akademîsyen û xebatkaran re tiştek nehatibû gotin. Piştî vê biryarê di nava kampusa zanîngehê de çalakiyên protestoyî dest pê kiribûn. Sê roj piştî girtina zanîngehê, uh bi şev dîsa bi biryareke din a Serokomariyê zanîngeh dîsa hate vekirin. Di van sê rojan de çi qewimî?
Roja yekem (22ê Gulanê)
Di 22ê Gulanê de bi şev di Rojnameya Fermî de biryara girtina Zanîngeha Bilgî ya Stenbolê hat weşandin. Ev biryara ku li gorî madeya 11an a pêvek a Qanûna Xwendina Bilind a bi hejmara 2547an hatiye dayîn, pêşbînî dike ku eger kêmasiyên di asta perwerde û hîndekariyê yên saziyên xwendina bilind ên ku ji aliyê weqfan ve hatine avakirin ji aliyê Desteya Xwendina Bilind (YÖK) ve werin tespîtkirin û tevî hişyariyan neyên sererastkirin, xebatên van saziyan ji aliyê YÖKê ve werin rawestandin.
YÖK û rêveberiya zanîngehê di saetên serê sibehê de daxuyanî dan ku dê tu mexdûriyet çênebe. Piştevaniya Xwendekaran a Zanîngeha Bilgiyê, piştî daxuyaniyê bi demeke kurt, diyar kir ku kartên xwarinê û sîgorteyên tenduristiyê yên taybet ên xebatkaran hatine betalkirin.
Xwendekar, akademîsyen û xebatkar, bi armanca protestokirina biryarê heman rojê di saet 14.00an de li Kampusa Santralê hatin cem hev. Ketina kampusê ji aliyê hêzên ewlehiyê ve bi barîkatan hat astengkirin, deriyê dîrokî yê zanîngehê hat girtin. Hêzên ewlehiyê yên ku xwendekar girtin kampusê, di destpêkê de destûr nedan ku derçûyî têkevin kampusê. Lê paşê di navbera derçûyî û endamên sendîkayan de hevdîtin pêk hatin û di encamê de gelek kes karîbûn têkevin kampusê. Gelek sendîkayên wekî Sendîkaya Mamosteyên Dibistanên Taybet û Eğitim-SEN li kampusê bûn.
Xwendekar, akademîsyen û xebatkar meşiyan û çûn ber Rektoriyê. Li ber avahiyê daxuyaniyên çapemeniyê dan û piştre li kampusê çalakiya rûniştinê ya bêdem hat destpêkirin.
Xwendekaran ber bi êvarê ve forumek li dar xist. Piştî forumê her kesê li kampusê wê şevê li zanîngehê man. Di vê navberê de hevdîtin bi Rektoriyê re pêk dihatin. Di encama hevdîtinên bi Rektoriyê re, biryar hatin girtin ku ji bo xwendekarên dê bimînin cihê mayînê bê peydakirin, konê çalakiyan bê vekirin, destûr ji bo ketin û derketina xwarin/avê bê dayîn, xwendekarên li hundir dernekevin derve û piştî cejnê perwerdeya rûbirû berdewam bike.
Foto: Doğa Tekneci/Niha+
Roja duyem (23ê Gulanê)
Di saet 14.00an de hemû kes li kampusê civiya. Vê carê destûr nehat dayîn ku derçûyî û endamên sendîkayan têkevin hundir. Ji aliyê hêzên ewlehiya taybet ve lingê akademîsyenekî sendîkayî di derî de hat asêkirin. Di encama hevdîtinan de ew karîbûn bikevin hundir.
Xwendekaran bi armanca ku di nava sê rojan de dest deynin ser zanîngehê û wê bikin aîdê civakê û dest bi xebatên xwe bike, daxuyaniyek dan çapemeniyê. Sloganên wekî “Bilgî ya me ye, wê ya me bimîne”, “Bilgî li vir e li cem dersdarên xwe ye”, “Bijî piştevaniya xwendekaran” hatin avêtin. Heta ber bi avahiya rektoriyê ve meşiyan û li ber avahiyê çalakiya rûniştinê û forum pêk hat. Di dema forumê de hin akademîsyenên ku axivîn û Rektor Ege Yazgan soz dan ku mafê her kesê di bin banê Zanîngeha Bilgî de wê bê parastin.
Akademîsyen û xwendekarên Beşa Muzîkê ya Zanîngeha Bilgiyê ya Stenbolê konser dan. Xwendekaran şev dîsa li dibistanê derbas kirin.
Ber bi saetên şevê ve hejmara hêzên ewlehiyê û wesayîtên binçavkirinê yên li otoparka dibistanê bi awayekî berçav zêde bû. Ji saet 12ê şevê pê ve Rektor Ege Yazgan ragihandin ku kampus dê bi awayekî pratîkî bê girtin. Dema ku ketina xwendekar, akademîsyen û derçûyan hat qedexekirin, hat destnîşankirin ku dê xwarin û av ji derve neyê xistin û biryar bi awayekî pratîkî hatin bicihanîn.
Roja sêyem (24ê Gulanê)
Polîs û hêzên ewlehiya taybet destûr nedan ku xwendekar û xebatkar ji derve têkevin hundir. Kesên li derve, ji ser têlan re xwarin û xurek avêtin ji xwendekarên li hundir re.
Xwendekarên di hundirê kampusê de bi îşkenceyê hatin derxistin. Polîsan li dijî xwendekaran tundiya fîzîkî û gaza çavşewitandinê bi kar anî. Gelek xwendekarên ku birîndar bûn, bi rêya nûçegihanên ku nûçe dişopandin gotin ku wan îşkence dîtiye. Diyar bû ku rû, mil û lingên hin xwendekaran birîn bûne.
Piştî midaxeleya polîsan a li ser xwendekaran, di derdora saet 17.00an de xwendekar û xebatkar bi pankarta “Ji bo Bilgiyê li kornê bixe” bang li erebeyên ku di kolanê re derbas dibûn kirin. Piştî ku hemû kes bi zorê ji kampusê hat derxistin, çalakiya rûniştinê ya li ber dibistanê berdewam kir.
Di saetên şevê de di Rojnameya Fermî de biryareke nû ya Serokomar ha weşandin. Li gorî vê biryarê, girtina Zanîngeha Bilgiyê bi biryara Serokkomar ve hat paşvekişandin.
Serokê YÖKê Erol Özvar îro serê sibê (25ê Gulanê) di daxuyaniya xwe ya li ser hesabê xwe yê medyaya civakî de derbarê mijarê de wiha got: “Biryara yekem, karekî hiqûqî yê neçarî bû ku diviya di çarçoveya mewzuata derbasdar de bihata cih. Lê belê, di çarçoveya raporên ku piştre hatin pêşkêşkirin û nirxandinên rewşa rojane de, Birêz Serokkomarê me, wekî her carê bi hesasiyet daxwazên xwendekar, malbat û xebatkarên zanîngeha me li ber çavan girtiye.”
