Kültür Sanat

Zazacayı yaşatmaya çalışan bir Zelemele!

Kırmancki (Zazaca) müziğin usta isimlerinden Zelemele Mem, sekiz yıllık sessizliğini bozarak sahnelere geri döndü. 25 yıllık sanat yolculuğunda dilini ve kültürel hafızayı yaşatmayı misyon edinen sanatçı; sahnelere ara verme nedenlerini, Dêrsim sevdasını ve dijitalleşmenin anadildeki üretime sunabileceği fırsatları anlattı.

Zelemele

Bazı müzisyenler vardır yalnızca şarkı söylemezler, doğdukları coğrafyanın dilini ve hafızasını da geleceğe taşırlar. Kirmanckî (Zazaca) müziğin bilinen isimlerinden Zelemele Mem de (Mehmet Ali Güler) çeyrek asırlık sanat yolculuğunda üretimini bu doğrultuda şekillendirmiş müzisyenlerden biri.

Kirmancki’yi rock, caz ve çağdaş müzik tarzlarıyla buluşturan sanatçının, 1999’da yayımlanan ilk albümü Şêle ile başlayan müzik serüveni Ameyme (Geldik, 2002), Munzur O (2006), Dêsu Ra Doy’m (Duvarların Arkasında, 2010) ve Şeribana (2010) albümleriyle devam etti. Bu çalışmalar Kirmancki müziğin yeni tarz eserleri arasında gösterilirken, Zelemele Mem 2017’den sonra bir sessizliğe büründü.

Sekiz yıl süren bir aranın ardından, tekrar 1 Kasım 2025’te Almanya’nın Mainz kentinde konser veren Zelemele Mem, o günlerde yaptığı bir açıklamada, “Yeniden dinleyicilerimle bir araya gelmek benim için tarifsiz bir mutluluk. Yenilenmiş bir enerjiyle ve daha olgunlaşmış bir alt yapıyla dönüyorum” sözleriyle dönüşünü paylaşmıştı.

Zelemele’nin sahnelerden uzak kaldığı yıllarda müzik dünyası da değişti. Dijital platformlar dinleme alışkanlıklarını dönüştürüyor, yapay zeka müzik üretimine dair yeni tartışmaların kapısını aralıyor. Peki, Zelemele bu dönüşümü Kirmanckî açısından nasıl okuyor? Anadilde müzik üretmek bugün onun için ne ifade ediyor? Şarkılar, kültürel hafızayı yaşatmada hala nasıl bir rol üstleniyor?

25 yıllık müzik yolculuğunu, uzun bir aranın ardından yeniden sahneye dönüşünü ve üretim sürecini Zelemele Mem ile konuştuk.

Zelemele

“Oğlum, Bağırıp Çağırma!”dan “Zelemele”ye…

Sizinle özdeşleşen “Zelemele” adıyla başlayalım. Bu ismin hikayesini anlatabilir misiniz?

Aslında hikayesi oldukça eski. Uzun yıllar süren çekingenliğimi üniversite yıllarında üstümden attım. Kendi kendime, gizlice söylediğim şarkıları artık herkesin içinde söylemeye başladım.

Genellikle sevda kilamları söylüyordum, zaman zaman da ağıt… Ama gençliğin verdiği coşkuyla artık yalnızca yanık kilam okumak bana yetmez olmuştu. İçimde birikenleri dışarı vurmak istiyordum. Kimi zaman gırtlaktan söylüyor, kimi zaman da adeta haykırıyordum. Özellikle yaşıtlarım ve gençler bu tarzımı çok seviyordu. Şarkılarımı dinleyen üniversite arkadaşlarım, “Sen resmen rock yapıyorsun” diyorlardı. Bu yorumlar beni farklı müzik türlerini keşfetmeye yöneltti. Rock, pop ve caz gibi türleri dinlemeye, onlardan beslenmeye başladım. Böylece bugün beni tanımlayan müzikal çizginin temelleri o yıllarda atılmış oldu.

Yaşlıların bulunduğu ortamlarda yine daha çok ağıt ve kılam söylüyordum. Ama bazen kendimi tutamayıp yeni denemelerimi seslendirince, çoğu gülümseyerek karşılıyordu. “Nasıl buldunuz?” diye sorduğumda genellikle, “Lalao Zelemele meke!” yani “Oğlum, bağırıp çağırma!” diyorlardı.

Bir gün içlerinden bir amca bana, “Oxxx Memede’m Zelemela tu wesa” dedi. Türkçesiyle, “Ohhh Memed’im, senin bağırıp çağırman çok hoş.” İşte o an “Zelemele” ifadesinin tarzımı en iyi anlatan Kirmanckî isim olduğunu düşündüm. Böylece Zelemele önce tarzımın adı oldu, zamanla da sanatçı ismim haline geldi.

Sessizlik yılları ve geleceğe bırakılan not: “Welat Şireno”

2017’de sahneye çıkmama kararı aldınız. Neden böyle bir karar aldınız? Sahneye çıkmadığınız dönemde Zelemele’de neler değişti?

Hayallerim hep büyüktü. İmkansız gibi görünen hedeflerin peşinden gitmekten ve onlara ulaşmak için cesaret göstermekten hiçbir zaman vazgeçmedim. Ancak tüm çabalarıma rağmen hayallerimin önemli bir kısmını gerçekleştiremedim. Bunun en büyük nedenlerinden biri de toplumumuzun içinde bulunduğu koşullardı. Siyasal ve düşünsel bölünmüşlükler bu dönem olduğu gibi, o dönem de en büyük sorunlarımızdan biriydi.

Türkiye’de bazı konserlerimin ve kliplerimin yasaklanması elbette etkiledi. Ama açık konuşmak gerekirse, beni en çok yoran ve kıran şey, kendi toplumumun içinde karşılaştığım bahsettiğim bölünmüşlükten kaynaklanan engeller ve yasaklardı. Bu durum zamanla motivasyonumu çok düşürdü.

Bir diğer sorun da sanata ve kültüre verilen değerin yeterli düzeyde olmamasıydı. Çoğu etkinlik, kötü salonlarda, yetersiz ses ve ışık sistemleriyle düzenleniyordu. Organizasyonların odağı sanat değil, sadece salona kaç kişinin geldiğiydi. Sanatçılar için de adeta “çık, söyle ve in” mantığıyla işleyen bir düzen vardı. Üstelik kendi konserlerimizi organize etme konusunda da yeterince alan bulamıyorduk.

Bir süre sonra yaptığım işi sorgulamaya başladım. O noktada sahne hayatıma ara verme kararı aldım. Ancak müzikten uzaklaşmadım, üretime ara vermedim. Tam tersine, üretmeye daha fazla zaman ayırdım. Çocuk şarkıları yaptım; sevdayı, ülke özlemini anlatan pek çok yeni eser besteledim.

Bu sekiz yıllık süreç benim için ciddi bir muhasebe dönemi oldu. Geçmiş müzik yolculuğumu her yönüyle değerlendirdim. Ürettiğim eserleri yeniden dinledim, konser kayıtlarımı izledim. Kendime dışarıdan bakmaya çalışarak güçlü ve geliştirmem gereken yönlerimi daha net gördüm. Bu süreçte kendimi hem müzikal hem de kişisel anlamda daha fazla geliştirdiğimi söyleyebilirim.

“Üretmeye ara vermedim” dediniz. Bu sessizlik döneminde bestelediğiniz eserler arasında sizde en özel yeri olan şarkı hangisi ve neden?

Açıkçası bunu tek bir eserle sınırlandırmam çok zor. Tüm şarkılarımı derin duygularla yazdım. O yüzden “İşte en özel eserim bu” demem pek mümkün değil.

Ama illa seç diyorsanız, “Welat Şireno’nun (Vatan Şirindir)” bende biraz daha özel bir yerde durduğunu söyleyebilirim. Hem sözlerini hem de müziğini adeta ilmek ilmek işledim. Stüdyo sürecinde de büyük bir emek harcandı. Birbirinden değerli usta müzisyenler bu esere katkı sundu.

Bu şarkı benim için geleceğe bırakılmış bir not, bir mesaj… Bugün kaç kişinin dinlediği ya da anladığı benim için mesele değil. İnanıyorum ki 10 ya da 20 yıl sonra birileri bu eseri dinlediğinde, yıllar öncesinden kendisine bir mesaj bırakıldığını hissedecek.

Şu anda da stüdyo aşamasında olan, benim için çok kıymetli başka eserler var. Onları da aynı anlayışla, büyük bir sabır ve titizlikle hazırlıyorum. Sözlerinden bestesine, düzenlemesinden stüdyo kayıtlarına kadar her ayrıntı üzerinde uzun uzun çalışıyoruz. Bu süreçte fikirleriyle katkı sunan birkaç değerli dostum da var. Amacımız topluma ve gelecek kuşaklara kalıcı bir iz, anlamlı bir mesaj bırakabilmek.

Sekiz yıl aradan sonra 1 Kasım 2025’te Mainz’da yeniden dinleyicilerinizle buluştunuz. O akşam sahneye çıktığınızda neler hissettiniz?

Benim için 1 Kasım 2025, Zelemele’nin yeniden doğuşudur. Çünkü o gün sahneye yeni bir anlayış ve yeni hedeflerle yeniden çıktım. Bu yüzden bu yeni döneme de “Zelemele Reyna” yani “Yeniden Zelemele” adını verdim.

Elbette sahneye çıkmadan önce çok heyecanlıydım. Aklımdan, “Acaba insanlar beni hala hatırlıyor mu?”, “Salon dolacak mı?” gibi sorular geçiyordu. Uzun yıllar sonra yeniden sahneye çıkmanın verdiği doğal bir tedirginlik de vardı. “Sahnede nasıl durmalıyım, nasıl hareket etmeliyim?” diye kendi kendime düşündüğüm anlar oldu.

Ama bütün bunlardan daha önemli başka bir soru vardı benim için: “Dinleyicilerimle aynı duyguda buluşabilecek miyim?” Çünkü ben o akşam insanlara sadece bir konser vermek istemiyordum. Onlara, “Burada kültürel olarak özel bir an yaşayacağız. Bu yolculuğun bir parçası olmaya var mısınız?” duygusunu yaşatmak istiyordum. Benim için o gece sadece bir konser gecesi değildi, aynı zamanda kültürel bir buluşmaydı. Nitekim öyle de oldu. Sahneye çıktığım ilk andan son ana kadar heyecanım hiç dinmedi. Ama o gece hep birlikte çok özel bir şey yaşadık. Konser bittiğinde içimde kalan en güçlü duygu şuydu: “Biz hala buradayız. Hatta bundan sonra çok daha güzel işler yapacağız.”

“Dêrsim’i özgürlüğün beşiği olarak hayal ediyorum”

Dêrsim, şarkılarınızda çok güçlü bir biçimde hissediliyor. 2000’lerde ünlenen “Ameyme (Geldik)” parçası için “kutsal topraklarla yeniden buluşanların şarkısı” demiştiniz. Son eseriniz “Welat Şireno” da yine Dêrsim’le dolu. Dêrsim sizin için ne demek? Coğrafyası bir müzisyenin üretimini ne kadar şekillendirir?

Bir müzisyeni coğrafyası şekillendirir; hem ruhunu hem de sesini… Çocukluğunda dinlediği kılamlar, ağıtlar, duyduğu sesler; toprağının rüzgarı, dağları, insanları ve yaşanmışlıkları farkında olmadan müziğine siner. Sanatçı, en çok ait olduğu coğrafyanın dilini, duygusunu ve hafızasını eserlerine yansıtır. Söylediği her şarkıda doğduğu toprakların sesi vardır.

Ben de Dêrsim’in izlerini taşıyorum. Çünkü Dêrsim benim doğduğum yer. Annemi, babamı, atalarımı hissettiğim yer. Köklerimin olduğu, kendimi ait hissettiğim topraklar… Bu yüzden Dêrsim’e kötü hiçbir şeyi yakıştıramıyorum. Ben Dêrsim’i özgürlüğün, eşitliğin ve adaletin beşiği olarak hayal ediyorum. Bu değerlere inanan insanların toprağı, sığınağı olması gerektiğine inanıyorum.

Tabii yanlış anlaşılmasın. Bugünkü Dêrsim’den bahsetmiyorum. Dünyanın her yerinde olduğu gibi orada da kötülükler, haksızlıklar ve yanlışlar var. Ben daha çok geçmişimde taşıdığım ve gelecekte gerçekleşmesini hayal ettiğim Dêrsim’den söz ediyorum. Müziğimde de aslında bu hayali anlatmaya çalışıyorum. İnandığım değerleri, özlemlerimi ve umutlarımı şarkılarımla yaşatmak, o hayale küçük de olsa bir katkı sunabilmek istiyorum.

Şuna yürekten inanıyorum: Eğer birlik olabilir, aynı ideale inanabilir ve bunun için kararlılıkla çalışabilirsek bunu başarabiliriz. Atlantis nasıl “Kayıp Altın Ülke” olarak anlatılıyorsa, biz de bir gün Dêrsim’i yeniden “Altın Kale” haline getirebiliriz. Bütün umudum ve hayalim bu.

Şarkılarınızı Kirmanckî yazıyor ve seslendiriyorsunuz. Anadilinizde üretmek sizin için sanatsal bir tercih mi, yoksa kültürel bir sorumluluk mu?

Benim için bu ikisini birbirinden ayırmak çok zor. Evet, sanatsal bir tercih ama aynı zamanda güçlü bir kültürel sorumluluk.

Kirmanckî uzun yıllardır yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olan bir dil. 1938’den sonra başlayan ve özel yöntemlerle sürdürülen asimilasyon politikaları toplumumuz üzerinde çok derin izler bıraktı. Ben de bu süreçten etkilenen, anadilinden uzaklaşan insanlardan biriydim.

Bunun farkına vardığımda, buna karşı bir duruş sergilemem gerektiğine inandım. Önce kendi anadilimi yeniden öğrendim. Sonra da müziğin bir dili yaşatmanın ve insanlara ulaşmanın en güçlü araçlarından biri olduğunu gördüm. Özellikle Kirmanckî yazıyor ve söylüyorum. Amacım şunu göstermek: “Bu dille de güçlü eserler üretilebilir. Bu dil de bir sanat dili olmaya yeterlidir.”

Dünyadaki bütün diller insanlığın ortak zenginliğidir ve korumak gerekiyor. Kırmancki söz konusu olduğunda ise ayrıca ısrar ediyor, Kirmanckî üretiyorum. Bir dile, bir kültüre ve gelecek kuşaklara karşı sorumluluk hissediyorsanız, böyle yaparsınız. Benim yaptığım da bu.

“Kirmanckî yaşayacak, bunun için cesaret ve ısrar şart”

Kirmanckî’nin geleceğini nasıl görüyorsunuz? Bu dilin yaşatılması ve gelecek kuşaklara aktarılması için neler yapılmalı?

Kirmanckî-Zazakî birçok bölgede konuşulan bir dil. Dêrsim özelinde Kirmanckî konuşanları üç gruba ayırıyorum: Dêrsim’de yaşayanlar, Türkiye’nin başka şehirlerinde yaşayan Dêrsimliler ve Avrupa’da yaşayan Dêrsimliler.

Avrupa’daki Dêrsimlilerin anadillerine ilgisi daha yüksek. Bunun önemli nedenleri var. Avrupa’da Kırmancki konuşmak kimse için bir risk oluşturmuyor. Ayrıca insanların ekonomik ve gelecek kaygıları da görece daha az. Bu nedenle diasporada kimlik arayışı daha yoğun, anadile ilgi de artıyor.

Buna karşılık Türkiye’de, özellikle büyük şehirlerde ve Dêrsim’de yaşayan insanların farklı kaygıları ve korkuları var. Türkiye’de anadil, kültür ve kimlik alanındaki çalışmalara katılmak riskli. Bu nedenle insanlar kendilerini ve çocuklarını korumak için bilinçli ya da bilinçsiz şekilde dilden ve kimlikten uzaklaşabiliyor. Bugünkü sosyolojik tablo ne yazık ki böyle.

Bu tabloyu değiştirmek zorundayız. “Bu dil zaten ölüyor” ya da “Bu dil ne işimize yarayacak?” anlayışını kabul etmiyorum. Tam tersine, Kırmancki’nin yaşayacağına ve varlığını sürdüreceğine inanıyorum. Bunun için insanların cesaret göstermesi ve küçük de olsa bir yerden başlaması gerekiyor. Dil günlük yaşamda ve kamusal alanda ne kadar görünür olursa o kadar güçlenir.

Bu konuda çok önemsediğim bir çalışmadan söz etmek istiyorum. WhatsApp’ta “Kirmanckî” adlı bir kanal kurduk. İngilizceye ve Kirmanckî dilbilgisine hakim, ihraç edilmiş bir akademisyen arkadaşımız bu çalışmayı yürütüyor. Her gün birkaç kişiye Kırmancki cümleler gönderiyor. Biz de o cümleleri hem Kirmanckî hem de Türkçe seslendiriyoruz. Böylece kanalı takip edenler her gün yeni cümleler öğreniyor. Elbette zaman zaman yanlış kullanımlar da olabiliyor; bu çok doğal. Dil ancak bu şekilde, kullanıldıkça gelişir. Toplum bu sözcükleri benimseyip günlük yaşamda kullanmaya başlıyorsa o sözcük kalıyor. Ya da yerine daha farklı bir alternatif çıkıyor. Özcesi, dili öğrenmek ve yaygınlaştırmak için çok farklı araçlar geliştirebiliriz. Bunun gibi Avrupa’da ve Türkiye’de birbirinden bağımsız birçok çalışma yürütülüyor. İşte bu çalışmalar gelecekte oluşacak büyük bir dil hazinesinin bugünkü küçük birikimleridir. Bir gün insanlar Kirmanckî’yi öğrenmek ve günlük yaşamda kullanmak istediğinde, başvurabilecekleri çok sayıda materyal hazır olacak. Bu nedenle özellikle gençlerin bu çalışmalara aktif olarak katılması gerektiğini düşünüyorum.

Kirmanckî’nin bugün en güçlü nefes aldığı alanlardan biri müziktir. Müzik, insanların yüreğine dokunan en etkili araçlardan biri olduğu için dilimizin geleceğe taşınmasında çok önemli bir rol üstleniyor. Kirmanckî dilinde müzik yapmak isteyen gençlere şunu söylemek isterim: Kendi dilinizden vazgeçmeyin. Anadilinizde üretmekten korkmayın. Belki bu yol daha zor, belki daha az insana ulaşırsınız ama ürettiğiniz her eser dilimizin hafızasına bırakılmış bir izdir. Israrcı olun, sabırlı olun ve yılmayın. Bu dili üreterek yaşatın.

Dijital platformlar ve yapay zeka müzik üretimini hızla dönüştürüyor. Bu değişimi Kırmancki müzik açısından nasıl değerlendiriyorsunuz?

Evet, dijital platformlar müzik dünyasını kökten değiştirdi. Eskiden bir sanatçının dinleyiciye ulaşabilmesi için televizyonlara, plak şirketlerine ya da büyük reklam bütçelerine ihtiyacı vardı. Bugün ise sosyal medya ve dijital müzik platformları sayesinde herkes ürettiği eseri dünyanın her yerine ulaştırma şansına sahip.

Bence bu, özellikle bizim gibi daha sınırlı imkanlara sahip sanatçılar ve dezavantajlı diller için önemli bir fırsat. Elbette yüksek bütçeler her zaman avantaj sağlayacaktır. Ayrıca yaygın konuşulan diller daha fazla görünür olacaktır. Ama ben şuna inanıyorum: Gerçekten iyi bir eser, doğru yöntemlerle tanıtıldığında hak ettiği yere mutlaka ulaşır. Bunun için de dijital dünyanın işleyişini, algoritmaları ve yeni iletişim biçimlerini iyi öğrenmemiz gerekiyor.

Yapay zeka konusunda da daha umutlu taraftayım. Evet, bu teknoloji müzik üretimini hızla dönüştürüyor ve bazı insanlar bunu bir tehdit olarak görüyor. Ben ise doğru kullanıldığında sanatçının üretimini destekleyen güçlü bir araç olabileceğine inanıyorum. Özellikle gençlerimize burada önemli bir görev düştüğünü düşünüyorum. Yapay zekaya, yazılıma ve yeni teknolojilere de hakim olmaları gerekiyor. Bu teknolojileri anadilimize hizmet eden araçlara dönüştürebiliriz. Kirmanckî dijital dünyada çok daha güçlü temsil edilmeli. Bunun yolu da onu doğru kullanmayı öğrenmekten geçiyor.

Son olarak, yeni sezonda dinleyicilerinizi hangi konserler ve projeler bekliyor?

Aslında üzerinde çalıştığım birçok proje var. Artık bunları hayata geçirmek için kurumsal bir destek beklemeyeceğim. Kendi imkanlarım ölçüsünde üretmeye ve projelerimi birer birer gerçekleştirmeye devam edeceğim.

Bu yaz, tamamlanmak üzere olanlarla birlikte altı yeni eserimi dinleyicilerimle buluşturacağım. Bazılarına klip de çekeceğiz. Konser tarafında ise Avrupa’da küçük bir turne planlıyorum. İlk konserimiz 26 Eylül 2026’da Frankfurt’taki Internationales Theater’da olacak. Uygun zamanda Türkiye’de de farklı şehirleri kapsayan bir konser serisi gerçekleştirmeyi hedefliyorum.

Bunun yanında, Bochum’daki Dersim Gemeinde e.V. bünyesinde kurduğum çocuk ve yetişkin korolarıyla çalışmalarımız da devam edecek. Üretmeye, paylaşmaya ve birlikte çoğalmaya devam edeceğiz.

Bulgakov’un köpeği, Sovyetler’in kalbi

Bulgakov, Köpek Kalbi öyküsünde yarattığı profesör Preobrajenski karakteri kurgudaki çevresinin de açıkça söylediği üzere karşı devrimci görüşlere sahip bir doktordur. Proletaryadan nefret ettiğini gizlemez. Konforuna düşkün, lüks içinde yaşar.

Köpek Kalbi filminden

Mihail Bulgakov’un 1925 yılında yazdığı Köpek Kalbi adlı öyküsü bürokrasiyle alay edildiği, proletaryaya yönelik nefret söylemlerinin olduğu, yeni insan yaratma sürecinin hicvedildiği gerekçesiyle 1987 yılına dek yasaklı kalmıştır. 1988 yılında da yine Sovyetler Birliği’nde Vladimir Bortko yönetmenliğinde aslına sadık kalınarak filmleştirilmiştir.

Profesör Preobrajenski Sovyetler’de dünyaca tanınmış bir doktor olarak hem muayenehanesinde hastalara bakan hem de hayvanlar üzerinde deneyler yapmaktadır. Şarik adlı bir sokak köpeğine bir bar kavgasında ölmüş genç bir erkeğin hipofiz bezlerini naklini yaptığında köpeğin yaşamaya devam ettiğini ama kısa süre içinde insansı sesler çıkarmaya başladığını, daha sonrasında ise köpeğin tüylerini dökmeye başlamasıyla ayağa kalktığı, tümüyle bir insan gibi konuşabildiğini, bir insan formuna büründüğünü gözlemler. Deney, beklenenden de öte bir sonuç vermiş ancak profesöre göre sonuç hüsrandan da ötedir.

Köpek Kalbi’nin Türkçe baskısı

Profesörün temsiliyeti

Peki Bulgakov öykünün temelini oluşturan bu “başarılı” deneyle ne söylemek ister? Doğal olmayan yollarla bir köpeği insanlaştırmak form olarak “başarılı” olabilir ama ahlaki olarak “başarısız” olacaktır. Bulgakov tam bu görüşle devrimden sonra Sovyetler’de yeni insan yaratma idealini hicveder ve bu nedenle kitap 62 yıl boyunca yasaklı kalır.

Bulgakov, yeni insan idealinde bir yöntem eleştirisi yapmaz, özcü bir tarzda yeni insanın yaratılamayacağının iddiasında bulunur. Çünkü ona göre öyküyü yazdığı yılı esas alarak söylemek gerekirse devrimden sonra 8 yıl geçmesine rağmen Sovyet insanında değişen bir şey yoktur. Ahlaksız, şehvet düşkünü, hırsız, cahil bir tiptir profesöre göre Sovyet insanı. Dolayısıyla ona göre yeni insan ideali bir serserinin hipofiz bezlerini bir sokak köpeğine naklinin yapılmasından ve sonucunda insan formunda bir köpek yaratılmasından ibarettir.

Ancak Bulgakov, Köpek Kalbi öyküsünde yarattığı Profesör Preobrajenski karakteri kurgudaki çevresinin de açıkça söylediği üzere karşı devrimci görüşlere sahip bir doktordur. Proletaryadan nefret ettiğini gizlemez. Konforuna düşkün, lüks içinde yaşar. Çarlık dönemine özlem duyar. İçinde muayenehanesi ve ameliyathanesiyle birlikte yedi odalı bir eve sahiptir. Yani, profesör, bir Sovyet doktorundan ziyade karşı devrimci bir doktoru temsil eder. Dolayısıyla yeni insan idealinin negatifi dönemin Sovyet toplumu değil, profesörün kendisidir. O, proletaryanın aksine kaybedeceği bir imajı, statüsü, konforu olan biridir. Bu nedenle karşı devrimci görüşlere sahip olması, yeni insan idealini imkansız görmesi gayet anlaşılırdır.

Köpek Kalbi öyküsünde Profesör Preobrajenski’nin insan formuna dönüştürdüğü köpek

Şarikov’un temsiliyeti

Peki profesörün ameliyatla yarattığı insan nasıl bir karaktere sahiptir? İnsan formuna büründüğünde kendine verdiği adla Poligraf Poligrafoviç Şarikov, yine profesöre göre “kanıtlandığı” üzere tipik bir proleter olarak asla iflah olmaz bir karakterdir. Düşünün ki, kurgusal olarak insana dönüşen bir köpekten profesör ondan derhal “üstün bir ahlak”a sahip bir karakter olamadığı için proletaryanın asla iflah olmaz bir soy olduğunu “bilimsel” olarak kanıtlayıvermiş oluyor. Tıpkı devrimin hemen ertesinde toplumun bir anda üstün bir niteliğe dönüşmediğinde dönüşümün imkansız olduğuna duyduğu inanç gibi.

Profesörün tahammülünü esas zorlayan ise Şarikov’un bu “düşük” karakterine rağmen toplumda bir yer edinebilmesi, ona çok nahoş gelen düşüncelerini yüksek sesle ifade edebilmesi, içip eğlenebilmesi, hatta bir iş biriminde (tam da genetik olarak yetenekli olduğu sokak kedilerini yakalama işinde) amir olabilmesidir. Ama tahammül sınırını aşacak olan olay ise artık bir proletarya olarak haklarının bilincine varması, profesörün karşısınına sanki onla “eşit”miş gibi çıkabiliyor olmasıdır. Şarikov, bir kimliğe, profesörün yedi odalı evinin bir odasında resmen ikamatgaha sahip olmasından sonra profesörle —profesörün o hiç hazmedemediği haklarda eşit bir birey olarak artık onun “deney köpeği” olmamasından dolayı derin bir kaygı uyandırmıştır. Burada yine profesörün haklar meselesinde proletaryayla eşit olmaya katlanamaması sebebiyle karşı devrimciliğe eğilim gösterdiğini anlayabiliyoruz.

Köpek Kalbi filminden

Yeni insan idealinin negatifi

Daha geniş bir pencereden baktığımızda onun proletaryaya yönelik ettiği tüm hakaretlerin aslında kendisinde vücut bulduğunu anlayabiliriz. Proletaryayı doğası gereği cahil görürken her bir nesnenin kendi koşulları içinde değerlendirilmesi gerektiğinin bilincine varamadığından özcü bir cehalet sergiler. Proletaryayı küfürbaz ilan etmesine rağmen, proletaryaya yönelik öykü boyunca ettiği hakaretler nedeniyle tam bir küfürbaz karakterini sergiler. Proletaryanın hayvanlara yönelik sevgisi olmadığını söylerken hayvanlar üzerinde deney yaparak türcü olan karakterini ortaya koyar. Proletaryayı hırsızlıkla suçlar ama özel mülkiyetin esas hırsızlığın kökeni olduğunu görmezden gelir.

Profesörün böylesi kof fikirlere saplanmasının elbette bilimsel bir gerekçesi yoktur. O, yalnızca eşit hakları kendi konforu, ayrıcalıkları ve statüsüne bir tehdit olarak görür.

Profesör, sonuç olarak, bu tehditten sonra köpeği tekrar ameliyat ederek onu önceki o “öz” köpek formuna dönüştürecek ve böylelikle eşit haklara sahip Şarikovdansa itaatkar, itaat etmediğinde dövülen bir sokak köpeğini tercih edecektir. Ve böylece en yakınındaki tehdidi defederek okurlarına proletaryanın o “ait” olduğu sömürülen, ezilen ve itaatkar sınıfsal yapısına geri dönmesi gerektiğinin mesajını verir. Dolayısıyla da kitap yasaklanır.

Yasaklanmasından yana değilim. Çünkü aslında Bulgakov, yarattığı profesör karakteriyle proletaryayı hor gören, eşit haklara tahammülü olmayan lüks ve konfor düşkünü karşı devrimciliğin yapısını da teşhir etmiş olmuştur.

Köpek Kalbi filminde Profesör Preobrajenski karakteri

Yeni insan ideali bir ütopya mı?

Sovyetler Birliği’nde gerçekten de dünya tarihinde ilk defa sistematik olarak denenen yeni insan ideali başarısızlıkla sonuçlanmış ama başarısızlığıyla dahi kazandırdığı haklar, gösterdiği ufuk bakımından da yol gösterici olmuştur. Yeter ki doğru dersler çıkarılabilsin.

Sovyetler deneyimi aynı zamanda sınıflı toplumlar içinde şekillenen kültürel, politik, ekonomik alışkanlıkların devrimle birlikte yıkılıp yeni insanı/toplumu inşa sürecidir. Sınıflı toplumlarda ezilen, horlanan, sömürülen çoğunluğun her ne kadar devrim yapsa da devrimin hemen ardından sosyalist kişiliğe, kültüre adapte olamayacağı, eski alışkanlıklarını inatla sürdüreceği aşikardır. Devrimi ezilen çoğunluk yapmış olsa bile, bu, ezilen çoğunluğun yeni bir düzene “dünden hazır” olduğunu göstermez. Devrimler, eski düzenin artık istenmediğinin kanıtıdır ancak yeni düzen yaratmak devrimin sürekliliğini de şart koşar. Toplumsal dönüşüm için yalnızca üretim araçlarının kolektifleştirilmesi, toplumun yönetimde söz ve yetki sahibi olması yetmez. Toplumsal faydanın güdülerek kolektif bilincin yükseltildiği, eski değerlerin yeniden değerlendirilerek yeni değerlerin üretildiği bir sürece de girilmesi gerekir.

Filmin Künyesi:

Filmin Adı: Köpek Kalbi

Yönetmen: Vladimir Bortko

Senaryo: Mikhail Bulgakov

Vizyon Tarihi: 1988

Peru iç savaşında acı sütü emmek

“Acı Süt“, Peru iç savaşının arkasında bıraktığı 70 bin ölü ve bitmeyen bir yas sürecinden sonra annelerin çocuklarına emzirerek aktardığı travmaları Fausta’nın bedensel semptomları üzerinden anlatıyor.

“Acı Süt”, iç savaş sonrası travmaların Fausta adındaki genç kadında nasıl yansıdığını, nesilden nesile nasıl aktarıldığını işleyen ama tıpkı travmaların kendisi gibi izlenmesi de hayli zor bir filmdir.

Film, savaş dönemine değil, savaş sonrası yas ve travma dönemine Fausta adında genç bir kadının bedeninde odaklanır. Savaş döneminde içilen acı süt savaş sonrasında kan olarak kusulur.

Savaş döneminde hamile iken kocası öldürülmüş, tecavüze uğramış bir annenin kızına mırıldandığı bir şarkıyla başlar film, etraf karanlıktır, ilkin ne anneyi ne de kızını görürüz, etraf aydınlanır ama şarkı öyle acı doludur ki film boyunca o karanlık filmin çerçevesini belirler. Bu açılış seansından hemen sonra anne hayata gözlerini yumar. Yas süreci başlar.

Fausta, sadece annesinin yasını tutmayacaktır, annesi tarafından kendisine aktarılan travmalarla başa çıkması gerekecektir. Bu travmalar o daha bebekken annesi tarafından emzirilirken aktarılmıştır. Filmin adı da bu yüzden Acı Süt’tür. Fausta’nın daimi mutsuzluğu ve bir korku hissettiğinde veya heyecanlandığında burnunun kanaması ve ardından bayılması köyde bu “acı süt” nedeniyle olduğu inanılır.

Acı süt’le simgesel olarak ifade edilen şey ebeveynlerin çocuklarına davranışlarıyla, kurdukları ilişkileriyle travmalarını aktardıkları gerçekliğidir.

Her gün insanların öldürüldüğü, işkence gördüğü ve tecavüze uğradığı bir dönemde doğan Fausta çok açık olarak annesinin aşırı korumacı davranışları nedeniyle kendini dış dünyadan soyutlamış, annenin şarkılarla ifade ettiği travmaların imgesel fallusunda bir yaşam kurmuştur. Ama savaş artık sona ermiş olsa bile sokağa asla tek başına çıkmaktan korkar ve dahası vajinasının içine yerleştirdiği gerçek bir patatesle olası tecavüzcülerden kendini koruduğunu varsayarak yaşamını idame ettirmiştir. Ancak annesinin ölümünün ardından Fausta’nın bedensel semptomları hayatını idame ettirmeye olanak tanıyamayacak denli aşırılaşmaya başlamıştır.

Vajinasının içine koyduğu patates vajinasının dışına doğru filiz verdiğinde o filizi makasla kesmek patatesin çürümesine engel olabilir mi?

Köylüler de bilir ki Fausta kayıp bir ruhtur, acı süt içmiştir. O da bunu kabullenmiştir. Güvercin kafesinde hareket edemeyecek denli hasta düşmüş bir kuşu gördüğünde onu göğsüne bastırıp “Sen de benim gibi hastasın” diyerek kendini o kuşla özdeşleştirmesinden anlarız bunu. Ama aynı zamanda o yaralı kuşu kafesin dışında havlamakta olan köpeğe yemesi için fırlatması da Fausta’nın kendiyle ilgili kararını, kendini topluma açık bir kurban olarak sunduğunu öğreniriz. Doktor muayanesinde tedaviyi reddetmesi ile yaralı güvercini köpeğe fırlatması birbirine paraleldir.

Yaşamayı istemek ama buna cesaret edememek

Fausta’nın uyuduğu sırada amcasının gelip elleriyle nefesini kesmesi ama güdüsel olarak nefes almak için çırpınması da onun yaşamayı istediği ama yaşamaya cesaret edemediğini gösterir. Onun kabuğunun kırmasının tek yolu annesinin kendisine aktardığı travmaları çözümleyerek kendi öznelliğini kurmaya cesaret etmesi ve ölümünün ardından yas sürecini sağlıklı bir şekilde tamamlamaktır. Her canlıda bilinen varkalma çabasının güdüsünde yaşamak ile yaşamayı bile isteye tercih etmek birbirine bağlı ancak birbirinden de farklı yapılardır. Tercihen değil ama güdüsel olarak yaşama devam etmek özellikle günümüz dünyasında bir başkasının arzusunda, salt tepkisel olarak yaşamı sürdürmek anlamına gelir. Fausta’nın bedeninde beliren tüm semptomlar en yoğun haliyle gösterildiği üzere savaşın, savaşa bağlı kayıpların, travmaların nesilden nesile en üst perdeden nasıl aktarıldığını gösterir. Savaş bitmiş olsa da, Fausta’nı dili savaş döneminden kalma şarkıları söyler; Fausta’nın ağzı kendisinin değil annesinindir, bedeni kendisinin değil annesinindir, Fausta savaş sonrası dönemde değil de halen savaş döneminde yaşıyordur. Fausta kendini değil, kendi dönemini değil, kendi öznel arzusunu değil bir başkasının arzusunda yaşıyordur. Fausta böylelikle yaşamını yüksek güvenlikli yaşadığını zannederken aynı zamanda yaralı güvercini köpeğe attığı sırada gördüğümüz üzere doğuştan yaralı bir kuş ve kurban olarak kendisinin de bir başkası tarafından köpeklere atılmasını bekliyordur. Çelişkili görünen bu durum tümüyle birbirine paraleldir.

Anneyi ne zaman gömebiliriz?

Daha filmin başında anne hayatını kaybeder, bunu biliriz ama cenazenin de günler geçmesine rağmen bir türlü evden çıkarılamadığına da pek anlam veremeyiz. Annenin yokluğu ne imgesel ne de fillen usulünce gömülemiyordur. Annenin kaybıyla Fausta’nın çelişkilerini ve semptomlarını had safhaya taşıdığı, cenazeyle birlikte hem annenin hem de aktardığı travmaları ya gömmesi gerektiği ya da bunları taşımaya devam edeceğine dair bir kişisel bir karar verme zorunluluğu doğar. En zor kararların bu süreçte çelişkilerin had safhaya çıkmasıyla birlikte verilmesinin nedeni de budur. Bireysel krizlerin de eskisi gibi olunamayacağı ama yeninin de bir türlü doğamadığı anlara tekabül etmesi bireyi bir karara zorlar. Yani yaşamayı istemek ve yaşamaya cesaret etmek. Ne kadar travmatik bir yaşam olsa da insan bu travmalar ve bu travmaların getirdiği semptomlarla yaşamayı öğrenebilir, hayatının sonuna kadar sürdürebilir, bir başkasının (ölü ya da diri, imgesel ya da simgesel) arzusunun esareti altında belirlenip yaşayabilir, çünkü bildiği tek yaşam tarzı budur ancak arzuyu öznelleştirmek, önce kaybın ve korkunun gerçekliğini kabul etmek, ötekiyle ilişkileri yeniden düzenlemek ve sonra da yaşamaya cesaret etmek de gerekmektedir. Aksi takdirde travmalar kendini tekrarlamaya, bir başkasının arzusu tarafından belirlenmeye devam edecektir.

Sonuç olarak; savaş göreceli olarak sona erdiği dönemlerde dahi toplumsal ve bireysel yaralar kanamaya devam etmektedir. Savaş sona erse dahi o düzen değiştirilmemiş ve değiştirilmesinden de vazgeçilmiş, farklı yöntem ve araçlarla dahi o mücadele sürdürülmüyor ise tutunacak tek dal —ya geçmiş dönemin deşildikçe kanayan, kör ve karanlık bir kuyuya dönen yaralarıdır, —ya da devam etmekte olan düzenin o vurdumduymaz damarıdır.

Peru iç savaşına dair

1980’de Peru’da uzun askeri diktatörlük döneminden sonra ilk defa seçim sandıklarının kurulduğu yılda Aydınlık Yol hareketi ilk silahlı eylemini sandıkları yakarak yapmış, demokrasi maskesine bürünen burjuva diktatörlüğe karşı isyanın fitilini yakmıştır. Daha sonraki yıllarda devletin bu dönemlerde her ülkede yaptığı üzere paramiliter ölüm mangalarını devreye sokarak, yargısız infazlar ve kayıplarla savaşı büyütmüş, devrim ve sosyalizm tehlikesini 2000’lere dek bastırmıştır. Öncesinde aslında üniversitede bir felsefe profesörü olan Aydınlık Yol lideri Abimael Guzmán’ın yakalanıp mahkemede maskeli hakimler tarafından yargılanıp ömür boyu hapisle cezalandırılmış, buna karşın güvenlik güçleri özel bir yasayla işledikleri suçlardan muaf tutularak koruma altına alınmıştır. 1980 ila 2000 yılları arasında devletin kolluk güçleri ile gerilla güçleri arasında 20 yıl süren iç savaş döneminde kayıtlı olarak 70.000 kişi ölmüş, sayısız hak ihlalleri yaşanmıştır. Geriye ise sömürü düzeninin devamı, savaş sonrasının travmaları, bitmesi kolay olmayacak yas süreçleri kalmıştır.

Filmin Künyesi:

Yönetmen: Claudia Llosa

Senaryo: Claudia Llosa

Vizyon Tarihi: 2009

Orjinal Adı: La teta asustada

Ülke: Peru

“Yürüyüş Bandında” bir Türkiye turu

Şenay Tanrıvermiş ilk romanı “Yürüyüş Bandında Tek Başına Dünya Turu”nda, orta-üst tabakanın modern ile muhafazakar olanın arasında gidip gelen günlük yaşamını Türkiye’deki kültürel kodlar eşliğinde yansıtıyor.

Akademisyenliğinin yanı sıra oyun yazarlığı ile de tanıdığımız Şenay Tanrıvermiş’in ilk romanının adı “Yürüyüş Bandında Tek Başına Dünya Turu” ama aslında kitap yürüyüş bandında kalabalık bir Türkiye profilini yansıtıyor.

Kitap, “kutsal aile”nin erkek karakterler etrafında şekillenen yapısını, erkekliğin toplumun kılcal damarlarına hakim olan yapısını, kadın karakterinin oluşmasındaki etkisini, toplumun normalleri ile normal olmayanlarının karşılaşmasında ortaya çıkan çatışmayı ince mizahi bir dille sunuyor.

Tanrıvermiş’in tiyatro oyunlarını bilenler, onun bu ince mizahi diline yabancı değiller. “Ofis Boy” oyununda plazalarda her türlü ayrımcılığa, sömürüye maruz kalan ofis boylarını, diğer beyaz yaka çalışanların kendi aralarındaki ilişkilerini anlatırken de bu dili görmek mümkündü. Bu oyunda, modern çağın “beyaz yakalı kölelerini” ya da kimilerinin dediği gibi “gönüllü kölelerini” anlatıyordu. Plazaların ofislerinde sıkışıp kalan ve hayatlarını çalıştıkları şirketlerin daha fazla kâr etmesi için “adayan” beyaz yakalıların, birer insan olmaktan çıkıp şirketin yönlendirdiği makinelere dönüştüğüne odaklanıyordu.

Bir yandan çarkın dişlileri olarak sistemin devamını sağlayan bu beyaz yakalılar, kendilerine, sisteme olan öfkelerini kendinden daha zayıf olana yönlendirmesine diğer yandan insan haklarının, hayvan haklarının ve diğer bütün hakların ortadan kaldırılması için oy hakkı olan dişliler, şirketlerinin ulvi amaçları doğrultusunda oy kullandıklarını ve insanların, hayvanların hayatları ilgili kararlara imza attığını anlatıyordu.

Tanrıvermiş bir önceki oyunu olan “Ev Yapımı”nda da burjuva sınıfına mensup üç kadının, Cumartesi Annelerinin eylemlerine, kadın cinayetlerine, kadın emeğinin sömürülmesine karşı tutum alıp almamak konusunda yaşadıkları ikircikli ruh halini irdeliyordu.

“Yürüyüş Bandında Tek Başına Dünya Turu” ise boşanmış Gülşen ve Tarık çiftini, Tarık’ın farklı evliliklerinden olan çocukları Fırat ve Pelinsu’yu, ikinci eş Ayşil’i ve onların birbirleriyle olan ilişkilerini, çatışmalarını merkeze alıyor.

Roman, orta-üst tabakanın modern ile muhafazakar olanın arasında gidip gelen günlük yaşamını Türkiye’deki kültürel kodlar eşliğinde yansıtıyor. Bunu da sosyal medyanın ortaya çıkardığı dili ve üslubu, yalnızlığın tek tek bütün hayatlar üzerindeki etkisini, ilişkilerdeki yapaylığı ve sahteliği ama bir yandan da arayışı işleyerek sunuyor.

Gülşen ve Ayşil bir yandan Tarık üzerinden bir çatışmaya girerken, öte yandan ikisi de aynı anda Tarıkla çatışıyor. Her iki kadının ve Tarık’ın ayrı ayrı olarak çocuklarıyla olan çatışması, çocukların bu “kutsal aile” yapısına uymayan karakterleri, çelişkileri, ama bir yerde aile bağının etkisinde kalarak bazı konularda uzlaşmaya yanaşmaları, toplumsal normların özelliklerine dair bir resim çiziyor.

Tanrıvermiş bundan önceki üretimlerinde olduğu gibi bunda da Türkiye’nin yakın dönem siyasi tarihindeki olaylardan bazılarını kendi üslubuyla gündeme getiriyor. “Ev Yapımı”nın merkezine Cumartesi Anneleri’nin oturması örneğinde olduğu gibi, “Yürüyüş Bandında Tek Başına Dünya Turu”nda karşımıza Haziran 2015’te, 15 yaşındayken Gezi Direnişi esnasında polis kurşunuyla öldürülen Berkin Elvan çıkıyor. Yazar, Elvan’ı roman kahramanlarından Gülşen’in ve rüyası aracılığıyla hayatımıza sokuyor ve okuyucuya hatırlatıyor. Ancak eleştirel bir yerden yaklaşarak, romanın sonunda Berkin Elvan’ın “insanlarda umudunu kestiğini” belirtiyor.

Fantastik kimi öğelerle bezenen roman, Tarık’ın ölümü üzerine, Tarık’ın cenazesi yerine başka bir tanıdıklarının cenazesine giden Gülşen ve Ayşil’in bu cenazede karşılaşmaları ve birbirleriyle normlar gereği konuşmaya başlamasıyla aralarında başlayan çelişkili çatışmalı ilişkiyle son buluyor.

Kitap, Litharos Yayınları tarafından yayımlandı.

Şenay Tanrıvermiş hakkında

Sinema ve Televizyon Bölümü’nde lisans, İletişim Sanatları alanında yüksek lisans, Amerikan Kültürü ve Edebiyatı Bölümü’nde ise doktora eğitimini tamamladı. Akademik kariyerine Haliç Üniversitesi Amerikan Kültürü ve Edebiyatı Bölümü’nde doktor öğretim üyesi olarak başladı. 2020 yılından bu yana Nişantaşı Üniversitesi İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde doktor öğretim üyesi olarak görev yapmakta.

Sinema, dizi, televizyon, tiyatro ve edebiyat alanlarında birçok ulusal ve uluslararası dergide makaleleri yayımlandı. Ayrıca Masa Dergi, Radikal Gazetesi, Milliyet Sanat, Habertürk, Hürriyet Aile, T24, Cinedergi, Yeni Anne Dergisi ve Cinemascope’ta sinema, televizyon ve kültür-sanat üzerine analiz ve yazıları yer aldı.

“Ev Yapımı Eylem”, “Yoğun Bakım Önlüğü”, “AB Uyumlu Aile” adlı tiyatro oyunları ile “Tying the Knot” başlıklı çalışması kitap olarak yayımladı.

Oyunları birçok özel tiyatro tarafından sahnelenen Tanrıvermiş, bu alanda çeşitli ödüller kazanmış; ayrıca oyun yazma yarışmaları ve tiyatro festivallerinde jüri üyeliği yaptı.

“Kî Me Ez”: Bir dönemin hafızası belgeselde hayat buluyor

Ünlü Kürt Şair Cegerxwin’in hayatını anlatan “Kî Me Ez” belgeseli Stocholm’de galasını yaptı. Filmin yönetmeni Esin Akgül, “Cegerxwîn’i anlatmak aslında yalnızca bir şairi anlatmak değil, Kürt edebiyatının şekillendiği bir dönemi, dönemin toplumsal gerçekliğini ve kültürel hafızasını da anlatmak anlamına geliyor” dedi.

Esin Akgül

2003 yılında Nusaybin sınır kapısından Qamişlo’ya geçtiğimde Cegerxwin’in mezarının bu kentte olduğundan bihaberdim. ABD’nin Irak’a müdahalesini yerinde izlemek için Dicle Haber Ajansı (DİHA) adına Irak’a geçmek istemiş, ancak o dönem sadece belirli gazetecilerin Silopi Sınır Kapısı’ndan Federe Kürdistan Bölgesi’ne ve ardından Irak’a gidişine izni verdikleri için Suriye-Rojava tarafından Irak’a geçmek için Qamışlo’ya geçmiştim. Baas rejiminin en güçlü olduğu bu dönemlerde buradan da geçişim engellenince, önce Şam’a oradan Ürdün’e oradan da Bağdat’a varabilmiştim.

Böylece, 5 saatlik yol 5 günde tamamlanmıştı. Qamişlo’da kaldığım birkaç gün boyunca gazeteci olduğumu gizlemek zorunda kalmış, yeni çıkan dijital fotoğraf makinelerden büyüklüğünden dolayı çamaşır makinesi dediğimiz sadece 3 fotoğraf çekilebilen disketli fotoğraf makinasını saklamış, yerine fasülye adını taktığımız avuç büyüklüğünde zoom özelliği olmayan makine ile bu kentte fotoğraflar çekmiştim. PYD’nin henüz kurulmadığı, tüm Kürt örgütlerinin yasak olduğu bu dönemde Qamişlo, o zamanlar da Kürdi özellikleri ağır basan bir kentti. Nitekim gittiğim Temmuz ayından birkaç ay sonra PYD kurulacak ve şimdiki Rojava’nın ilk tohumları ekilecekti.

Cegerxwîn’in mezarının bakımını yapan Ahmed ailesinin çocuğu, Qamişlo, 2003, Foto: Mazlum Özdemir Arşivi

Mart 2004’te ise Baas rejimi tarafından Qamişlo katliamı gerçekleşecek, 52 kişi burada hayatını kaybedecekti. Baas rejiminin baskısı altındaki bu şehirde aynı dili konuşuyor olsak bile insanların güvenini kazanmak zaman gerektiriyordu. Rastgele tanıştığım, konuşmaya çalıştığım birkaç kişi, konu Kürt edebiyatı ve şiirine gelince Cegerxwin’in mezarının iki mahalle ötemizdeki evinin bahçesinde olduğunu söyledi. O dönem çok fazla ziyaretçinin gitmediği Cegerxwin’in evinde ve evin içindeki mezarında bazen gizli bazen açık şiir ve edebiyat söyleşileri, toplantıları yapılıyordu. Cegerxwin’in evine de fasülye dediğimiz fotoğraf makinası ile gitmiş ve bu haber için kullandığım fotoğrafları çekmiştim. Cegerxwin çocuklarının gelmediği zamanlar evin mezarlığın temizliğini Ahmed ailesinden fotoğraftaki 14 yaşındaki Abdullah Ahmed yapıyordu.

Cegerxwîn: Sürgünlerle geçen bir ömrün haritası
Asıl adı Şehmus Hasan olan Cegerxwîn; Kürt kültürünün, dilinin ve siyasi tarihinin en önemli şair, yazar ve eğitmenlerinden biridir. Kürtlerin maruz kaldığı baskıları, asimilasyonu, yoksulluğu ve barış arayışını şiirlerinde yoğuran sanatçının hayatı, doğduğu topraklardan başlayıp Stockholm’de son bulan tarihi bir yolculuktur.
“Halkım gibi yaralıyım ben de. Yüreğim yaralı. Kanıyor ciğerim. O yüzden adım ciğeri yaralı Cegerxwîn”
– Hawar Dergisi, 1932
Adım Adım Cegerxwîn’in Yaşam Rotası
1903 Batman (Gercüş)
Batman’ın Gercüş ilçesine bağlı Hesarê (Hisar) beldesinde dünyaya geldi. Asıl adı Şehmus Hasan’dır.
1914 Amûdê (Rojava)
I. Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle ailesiyle birlikte Kuzey ve Doğu Suriye’nin Amûdê kentine göç etti. Küçük yaşlarda çobanlık ve ırgatlık yaptı.
1921 – 1925 Diyarbakır
18 yaşında Diyarbakır’a gelerek medrese eğitimine başladı. Kürt kültürü ve dünya edebiyatı klasikleriyle burada tanıştı. 1925’te Şeyh Said isyanına katıldı.
1925 – 1928 Bağdat & Amûdê
İsyanın bastırılmasının ardından Bağdat’a geçti ve İslami eğitimini sürdürdü. Ardından Amûdê’ye dönerek Seydayê Mele Ubeydullah ve Seydayê Mele Fethullah’tan ilmi icazet aldı. İlk Kürtçe şiirlerini (1928) yazmaya başladı.
1937 – 1948 Qamişlo & Şam
Xoybûn örgütü içerisinde yer aldı. 1946’da Qamişlo’ya geçerek Civata Azadî û Yekîtiya Kurd siyasi yapılanmasının başına geçti. 1948’de Suriye Komünist Partisi’ne üye oldu ve 1954’te mebus adaylığını ilan etti.
1959 Irak (Bağdat Üniversitesi)
Bağdat Üniversitesi’nde Kurmanci şivesiyle Kürtçe ders veren ilk öğretmen oldu. Birçok öğrenci yetiştirdi ve Kürt dili üzerine akademik çalışmalara imza attı.
1969 – 1973 Güney Kürdistan & Lübnan
Mela Mustafa Barzani liderliğindeki mücadeleye destek verdi. Baas rejiminin baskıları artınca Lübnan’a geçerek meşhur “Kîne Em?” (Biz Kimiz?) eserini yayımladı.
1979 – 1984 Stockholm (İsveç)
Siyasi iklim nedeniyle İsveç’e yerleşerek edebi çalışmalarına burada ağırlık verdi. 22 Ekim 1984’te Stockholm’de hayatını kaybetti. Naaşı, vasiyeti üzerine Qamişlo’ya getirilerek defnedildi.
Cegerxwîn’in Kaleminden Miras: Eserleri
Hayatı boyunca sadece bir şair değil; aynı zamanda bir sözlükbilimci, tarihçi ve öğretmen olarak da çalıştı. Ardında bıraktığı geniş külliyat, günümüzde Kürt dilinin temel yapı taşları arasında kabul edilmektedir.
Şiir Divanları
  • Prîsk û Pêtî (1945, Şam)
  • Sewra Azadî (1954, Şam)
  • Kîme Ez? (1973, Beyrut)
  • Ronak (1980, Stockholm)
  • Zend-Avista (1981, Stockholm)
  • Şefeq (1982, Stockholm)
  • Hêvî (1983, Stockholm)
  • Aşîtî, Salar û Mîdya, Şerefnama Menzûm (2003, İstanbul)
Dil, Kültür ve Tarih
  • Destûra Zimanê Kurdî – Kürt Dil Bilgisi (1961, Bağdat)
  • Ferheng – Sözlük 1. ve 2. Bölüm (1962, Bağdat)
  • Folklora Kurdî – Kürt Folkloru (1988, Stockholm)
  • Tarîxa Kurdistan – Kürdistan Tarihi, 3 Cilt (1985-1987, Stockholm)
Öykü
  • Reşoyê Darê (2008, Diyarbakır)
  • Cim û Gulperî (2008, Diyarbakır)

Cegerxwin’i anlatmanın zorluğu

Bu ziyaretimin üzerinden 21 yıl sonra ve bundan iki yıl önce Cegerxwin yine hayatıma dahil olacaktı. Bu sefer de bir belgesel çalışmasıyla. Esin Akgül ile tanışmıştım. Akgül, Cegerxwin için bir belgesel çalışması başlattığını anlatmış ancak Cegerxwin’i araştırdıkça tabiri caizse içinde kaybolduğundan bahsetmişti. Hem böyle bir çalışmanın heyecanını yaşıyordu Esin Akgül ama aynı zamanda Cegerxwin’i hakkı ile yansıtma kaygısını yaşıyordu. Devrimci, şair, edebiyatçı, entelektüel gibi bir çok özelliği olan Cegerxwin’i anlamak, anlatmak elbette zordu. Esin Akgül bu zorlu yolculuğu, geçtiğimiz günlerde tamamlı ve Cegerxwin’in “Kî Me Ez” belgeseli geçen hafta Stocholm’de izleyici ile buluştu.

Belgesel vesilesiyle görüştüğüm Akgül, Cegerxwîn belgeseli üzerine çalışırken kendisini en çok etkileyen şeyin Cegerxwin’in üretkenliği ve kararlığı olduğunu belirtti: “Hayatı boyunca çok zor koşullarla karşılaşmasına rağmen yazmaktan, düşünmekten ve üretmekten vazgeçmemiş olması çok etkileyiciydi. Bunun yanında, Kürt dili ve edebiyatına duyduğu güçlü bağlılık da beni etkileyen en önemli yönlerinden biriydi.”

Esin Akgül üç yıl boyunca belgeselin yapımı ile uğraştı ve ortaya çıkan çalışmada Cegerxwin’i anlatmanın sadece bir şairi anlatmak olmadığını söylüyor: “Çünkü onun hayatı ile şiiri birbirinden ayrılmaz bir bütünlük oluşturuyor. Araştırdıkça şunu daha da net fark ettim, ki , Cegerxwîn’i anlatmak aslında yalnızca bir şairi anlatmak değil Kürt edebiyatının şekillendiği bir dönemi, o dönemin toplumsal gerçekliğini ve kültürel hafızasını da anlatmak anlamına geliyor. Bu nedenle onun hikâyesini merkeze alarak daha geniş bir tarihsel ve edebi panorama sunmayı hedefledik. Ve Cegerxwîn gibi bir devrimciyi, şairi beyaz perdeye yansıtmaya karar verdik.”

Toplumsal ve kültürel hafıza

Cegerxwin’in çok yönlü olduğunu belirten Akgül, “Cegerxwîn’i tek bir tanımın içine sığdırmak mümkün değil. O hem şair, hem düşünür, hem devrimci, hem siyasetçi, hem de yaşadığı dönemin toplumsal ve kültürel hafızasını taşıyan önemli bir isim. Bu nedenle onu anlatırken hiçbir yönünü diğerinin önüne geçirmemeye çalıştık” diye konuştu.

Araştırmalar sırasında çok sayıda belge, tanıklık ve hikayeye de ulaştıklarını belirten Akgül, “Sanırım en çok zorlandığımız konu, bu kadar zengin bir yaşam öyküsünü belirli bir süreye sığdırabilmekti. Ulaştığımız onca belge ve hikayeyi filme dahil etmek mümkün değildi. Bu yüzden bir yandan anlatının akışını korurken, diğer yandan Cegerxwîn’in çok katmanlı kişiliğini görünür kılmaya çalıştık” diye konuştu.

Kuşakların buluşması

Stockholm’daki gala gösterimin oldukça verimli geçtiğini belirten Akgül, “Bizim için oldukça anlamlı ve heyecan vericiydi. İzleyicilerin filme gösterdiği ilgi ve gösterim sonrasında paylaştıkları görüşler, belgeselin amacına ulaştığını hissettirdi. Özellikle farklı kuşaklardan izleyicilerin Cegerxwîn’in yaşamı ve mirası üzerine yürüttüğü tartışmalar bizim için çok değerliydi. Bu ilgi, böyle bir çalışmanın ne kadar gerekli olduğunu da bir kez daha gösterdi” diye konuştu.

“Kî me ez” belgeselinin galası, Stockholm, Foto: Esin Akgül

Belgeseli mümkün olduğu kadar geniş kitlelere ulaştırmayı hedeflediklerini belirten Akgül, “Belgeseli farklı şehirlerde ve ülkelerde izleyiciyle buluşturmak ve festival başvurularımız, çeşitli gösterim planlarımız devam ediyor. Özellikle Avrupa’daki kültür merkezleri, film festivalleri ve Kürt toplumunun yoğun olduğu kentlerde gösterimler gerçekleştirmeyi hedefliyoruz. Cegerxwîn’in hikâyesini daha geniş kitlelere ulaştırmayı amaçlıyoruz” dedi. İnsan hikayelerini merkeze alan ve toplumsal hafızaya katkı sunan çalışmalara devam edeceğini belirten Akgül, “Özellikle kültürel hafıza, edebiyat, sanat ve toplumsal tarih alanlarında anlatılmayı bekleyen birçok önemli hikâye var” diyerek önümüzdeki dönem çalışmalarını sürdüreceklerini söyledi.

Esin Akgül hakkında
1975 yılında Almanya’da doğdu. Ortaokul mezunu olan yönetmen, uzun yıllardır gazetecilik ve belgesel yönetmenliği alanlarında çalışmalar yürütüyor. Kariyeri boyunca araştırma, içerik geliştirme, senaryo oluşturma, çekim planlama ve ekip koordinasyonu konularında derin bir deneyim kazandı. Toplumsal, kültürel ve tarihsel konuları ele alan belgesel projeleriyle gerçek yaşam hikâyelerini izleyiciye aktarmayı amaçladı.
Çalışmalarında özellikle Kürt tarihi, kültürü ve edebiyatı üzerine yoğunlaşarak farklı coğrafyalardaki toplumsal hafızayı kayıt altına almaya odaklandı.
Belgesel Projeleri
2010 – 2012 | Türkiye
“Min Kîyim” – Şêbizeynî Aşireti Belgeseli
Şêbizeynî Aşireti’nin tarihi, kültürel yapısı ve toplumsal yaşamını konu alan belgesel çalışması.
2021 – 2022 | Avrupa
“Lêger” – İç Anadolu Tarihi Belgeseli
İç Anadolu’nun tarihsel ve kültürel mirasını araştıran ve belgeleyen proje.
2025 – 2026 | Avrupa
“Kî Me Ez” – Kürt Şair Cegerxwîn Belgeseli
Kürt edebiyatının önemli isimlerinden Cegerxwîn’in yaşamı, eserleri ve düşünsel mirasını konu alan belgesel çalışması.

Mustafa Yıldırımtürk: “Denizlerin son sözleri hafızamıza yerleşti”

Mustafa Yıldırımtürk ‘İzler’ adlı kitabında, Türkiye’nin çalkantılı dönemlerine dair kişisel tanıklığını ve dönemin mücadele tarihinin önemli kesitlerini okurla buluşturuyor.

Kolaj: Evrensel gazetesi

Yaşamı boyunca 6 kez tutuklanan ve toplam 12 yıl 3 ay cezaevinde kalan Mustafa Yıldırımtürk, bu döneme ait anılarını İzler kitabında bir araya getirdi.

‘İzler – Fırtınalı Yıllardan Anılar (1970-1990)’ adını taşıyan kitap, Kor Kitap tarafından basıldı.

Mustafa Yıldırımtürk anılarında, Türkiye’nin çalkantılı dönemlerine dair kişisel tanıklığını ve dönemin mücadele tarihinin önemli kesitlerini okurla buluşturuyor. Mensubu olduğu Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu’nun (THKO) kuruluşundan cezaevi yıllarına uzanan anılarında dönemin ruhunu anlatmaya çalışıyor.

Mustafa Yıldırımtürk ile kitabın ortaya çıkışını, devrimci mücadele ve dayanışmayı, Türkiye’de yargının geldiği durumu ve o dönemin bugüne bıraktığı izleri konuştuk.

Yıldırımtürk, uzun bir zamandır kitabı yazmayı planladığını ve bunu da özellikle genç nesillerin ülkenin tarihini öğrenmesi ve her dönemi kendi koşulları ile kavrayabilmesi için yapmak istediğini söyledi.

Mustafa Yıldırımtürk kitabını imzalıyor

“Var olan anlatılar gerçekçi değil”

Söz konusu tarihi döneme ait pek çok kitap bulunuyor. Yıldırımtürk bunlara dikkat çekiyor ancak, söz konusu kitapların 12 Mart 1971 gerekse de 12 Eylül koşullarını oldukça karmaşık bir biçimde anlattığını düşünüyor. Ona göre, gerçekler ve dönemin siyasal aktörlerinin diğer aktörler ile kurduğu ilişkilerin kişiselleştirilerek anlatılması, daha objektif bir anlatıyı gerekli kılıyor. Yıldırımtürk, bu vesileyle bütünlüklü ve gerçekçi bir dönem anlatısını yazmaya çalıştığını söylüyor.

Kitapta Deniz Gezmiş ve arkadaşları için “Denizlerin son sekiz ayı bana dokunmuştu. Bu dokunuş öylesine etkili ve güçlüydü ki o günden bugüne verdikleri mücadeleyi ilerletme hedefimden bir milim sapmadım” ifadelerine de yer veren Yıldırımtürk, bu dönemle ilgili şunları söyledi:

“Denizler’in idam sürecinin hem yaşadıkları dönemde tanığı oldum hem de onların son sözleri manifesto olarak tarihe mâl oldu. O sözler aynı zamanda benim bütünlüklü bir benlik olarak beynime, ruhuma, duygularıma olağanüstü bir şekilde yerleşti.

Deniz’in son sözleri neydi? Marksizm-Leninizm’in yüce ideolojisi, devrim ve sosyalizme inancı belirtiyordu ve bu anlamda diğer yoldaşların da ifadeleri aşağı yukarı bu temeldeydi.

Ben bunu yaşamsal olarak içime, ruhuma, duyguma ve belleğime sindirerek yaşadım. “Ne yaptım?” dersen, hep devrime ve sosyalizme karınca kararınca nasıl hizmet edebileceğim duygusu pratik yaşamımda, hayatımın her döneminde var oldu.”

“Devrimciler dayanışıyordu”

1988 yılında Metris Cezaevi’nden tünelden firar ettikleri olayı anlatan Yıldırımtürk, o dönemde farklı örgütlerden devrimcilerin birbirleriyle dayanışmak için hayatlarını ortaya koyduklarını belirtti.

“Toplumsal hareketin, yani sınıflar mücadelesinin tarihine dönüp baktığımızda dönemsel olarak zor koşullarda, özellikle de baskının ve şiddetin arttığı durumlarda, farklı düşüncelerde ve farklı görüşlerde olan insanların ortak düşmana karşı birleşme eğiliminde çok daha ileri bir noktada olduğunu görürüz.”

Kendisinin de yer aldığı Metris Cezaevi firarını da değerlendiren Yıldırımtürk, bu olayı da faşist infaz rejimi karşısında olumlu bir dayanışma olarak gördüğünü söyledi.

Metris Cezaevi’nden 29 devrimci ile firar ettiğinde 4 farklı örgütün güçleri oranında kolektif bir şekilde hareket edebildiğini aktaran Yıldırımtürk şu anısını da ekledi:

“Örneğin Partizan örgütünün, TKP-ML’nin, TİKKO’nun daha fazla fiziki gücü olmasına rağmen onların da kolektif çalışmasında, hatta içeride kendi örgütümün, TDKP’nin ilişkilerinin zayıf olduğu bir dönemde, gerek Partizan Yolu gerekse de Partizan TİKKO militanları bana bireysel olarak kendileriyle birlikte hareket edebileceğimi ve beni dışarıya götürebileceklerini teklif etmişlerdi. Bu dayanışma, faşizm zindanında olumlu bir dayanışmaydı.”

1971’de Mahir Çayan, Cihan Alptekin ve arkadaşlarının Kartal Askeri Cezaevi’nden firar etmesini iki farklı örgütün başka bir ortak eylemine örnek olarak gösteren Mustafa Yıldırımtürk, bu eylemin sonucu olarak devrimcilerin birlikte ölüme gittiğini ve tarihe Kızıldere Katliamı olarak giren katliamın ortaya çıkardığını belirtti.

1990’lı yıllara gelindiğinde ise Türkiye’deki devrimci hareketin, sol-sosyalist devrimci parti ve grupların çoğu zaman birlikte ortak eylemlerde bulunduğunu söyleyen yazar hâlâ bazı siyasal yapılanmaların belli oranlarda grupçuluk, farklı ideolojik yapılanma içerisinde kendini daha öne çıkarma anlayışları bugün de tamamen ortadan kalkmadığını savundu. Yıldırımtürk, İstanbul’daki son 1 Mayıs eylemlerinin de bu durumu ortaya koyan üzücü bir tarih olarak kayıtlara geçtiğini belirtti.

100 yıllık sürece bakıldığında dönemsel olarak farklılıklar olduğunu dile getiren yazar, devrimci hareketin daha çok 1960’lardan 1970’lere kadarki süreçte nitelikli şekilde ortaya çıktığını ve o dönemin de sadece Türkiye özelinde değil, uluslararası gelişmelere bağlı olarak, başta Avrupa ülkeleri de olmak üzere önemli ölçüde, özellikle de gençlerin öncülük ettiği, kitlesel eylemlilikler içerisinde olduğunu söyledi.

Bugün gençliğin, geçmişin mirasını ve mücadelenin hangi aşamalardan geçtiğini kavraması gerektiğini belirten Yıldırımtürk, gençlerin bugünkü mücadelede, kendi mücadelelerinin tarihsel bağlarını da iyi özümleyerek diğer kesimlerin mücadelesinin taleplerini de kendi talepleri gibi dert etmesi gerektiğini vurguladı. Yıldırımtürk, toplumsal sorunların ancak böylesi bir ortak hareket zemininde çözülebileceğini savundu:

“Bir bütünlük içerisinde sağlanamadığı takdirde gencin de, işçinin de, emekçinin de, çalışan kadının da Kürdün de Türk’ün de özgürleşmesi, gerçek anlamda bir ülkeye özgürlük ve demokrasi yerleşmesi mümkün değildir.”

“İnfaz rejimi geçmişten daha korkunç hâlde”

“12 Mart dönemindeki yarı askeri faşist mahkemeleri ve 12 Eylül’deki açık cunta uygulamalarını hukuki olarak günümüzle karşılaştırırsak şöyle bir farklılık görürüz” diyen Yıldırımtürk, eskiden yargılamaların bir biçimiyle hukuka ve anayasaya uyuyormuş gibi gösterildiğini bugün ise yıllardır süren Erdoğan yönetiminde sürecin çok daha fazla fütursuzlaştığını belirtti. İktidarın, yargı sistemini kendi istekleri doğrultusunda ele geçirdiğini söyleyen Mustafa Yıldırımtürk, günümüzdeki infaz rejiminin 12 Eylül ve 12 Mart’tan daha farklı şekilde korkunç bir hâl aldığını vurguladı.

Eski mahkemelerde de emir komuta zincirinin varlığına dikkat çeken Yıldırımtürk, bu durumu kendi yaşadığı bir örnek üzerinden anlattı:

“Örneğin, benim 12 Eylül sonrası ikinci kez tutuklanmamda bu kadar sorgulamaya, işkencede bana hitap edecek veya suçlu gösterecek bir şey olmamasına rağmen beni niye tutuklamaya çalıştığını sorduğumda savcı ‘Yukarıdan emir var, seni tutuklayacağım.’ demişti. Çünkü Halkın Kurtuluşu davasının planı yapılmıştı arka planda. Benim tutukluluğum da bu yüzdendi ama yine de bir şeye dayandırıyorlardı.”

Bugün bunların tamamen keyfi ve iktidarın çıkarlarına hizmet edecek bir biçim aldığını belirten Yıldırımtürk, anti-demokratik uygulamaların sıradanlaştığını ve tırnak içerisinde de olsa demokrasi ve parlamento ile icraat sürdüren bir devletin hukuki anlamda sorumsuz politikalarının net şekilde görülebildiğini söyledi.

Mustafa Yıldırımtürk hakkında

Azeri kökenli Mustafa Yıldırımtürk, 1950 yılında Kars’ta dünyaya geldi. Bolşeviklere karşı isyan etmesi nedeniyle Gürcistan’dan Türkiye’ye sığınmak durumunda kalan bir babanın 6. çocuğu olan Yıldırımtürk, ağabeyi Yavuz Yıldırımtürk’ün etkisiyle ortaokul yıllarında Marksist düşüncelerle tanıştı.

Liseyi Kars’ta okuyan Yıldırımtürk, üniversiteye ise Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesinde başladı. 1970’li ve 1980’li yıllarda 13 kez gözaltına alındı, altı kez tutuklandı. En son Halkın Kurtuluşu Gazetesi yazı işleri müdürü olarak tutuklandığı TDKP davasından 370 yıl ceza almış ancak cezaları düştü.

Sakîna Têyna: “Sûret” benim hayat hikayem

Kürt müzisyen Sakîna Têyna, Kürtçe’nin Kurmancî, Zazakî ve Soranî lehçelerinden 9 şarkının yer aldığı “Sûret” albümünde dinleyicilerin yüzünü “Sûret”lerde genç kalan ve hep genç kalacak olanların hikayelerine çeviriyor.

Foto: Derya Schubert Gülcehre

“Sûret, bir fotoğrafın hikayesi, bir yüzün hikayesidir. Kürdistan’daki neredeyse her evin duvarında asılı duran veya fotoğraf albümlerinin sessiz sayfalarında saklanan o yüzlerin sessiz hikayelerini fısıldayan bir hikaye. Bazıları yaşayanların dünyasına sadece çok kısa bir ziyarette bulunur. Onlar şafak sökmeden, isimleri genişçe telaffuz edilmeden, yüzleri başkalarının anılarına kazınmadan göçüp giderler. Henüz dünyada iz bırakacak zamanı bulamamış yüzler vardır. Ancak onları geride bırakanların zihinlerinde sayısız an, sayısız bağ, sayısız manzara oluşturur. Onların yarım kalan hikayeleri, yaşlarından çok daha uzun gölgeler bırakır arkalarında.”

Têyna, birkaç gün önce “Sûret” adlı albümünün ilk şarkısını yayınladı. Yukarıdaki metin, Sakîna Têyna’nın yeni albümünün tanıtım yazısından bir bölüm. Yıllardır müzikle uğraşan Sakîna Têyna, üniversite yıllarından kalma bir “Sûret” yüzünden derin ve uzak bir yolculuğa çıkıyor. Bu albümle dinleyicileri, artık aramızda olmayan gençlerin yolculuğuna çıkarmak istiyor. Bu yolculuk “Fotoğraflarda kalan ve yaşları hep aynı kalan gençler”in yolculuğu.

Tanıtım yazısının devamında Sakîna Têyna şunları söylüyor: “Yıllardır Kürdistan zamansız gidişlerin diyarı oldu. Her kayıp ardında sadece bir boşluk bırakmadı, aynı zamanda derin yaralar ve kalıcı izler de açtı. Bu albüm, boşlukta kaybolan, göçüp gitmiş seslerin şarkılarını söylüyor. Sûret, zamanda asılı kalan yüzlerin yasından doğdu. Asla çoğalamayacak yüzler, fotoğraflarının çekildiği o yaşta her zaman kalacak yüzler. Onlar, kendilerine verilen sözlerle, ortak anılarla, hala nefes alan umutlarla ve zulme karşı direnişle besleniyor ve bu şekilde sonsuza dek canlı kalıyorlar.”

Ekip

Sakîna Têyna – vokal

Mahan Mirarab – guitar

Dalina Ugarte – violin

Nora Romannof Schwarzberg – viola

Ivan Turkalj – cello

Marko Ferlan – double bass

Amir Wahba – percussion

Misagh Joolaee – kamancheh (track 4)

Arrangements & musical direction: Mahan Mirarab

Bu “Sûret”leri dinletmek için Haziran ayının başından beri Almanya’nın Osnabrück, Köln ve Frankfurt şehirlerinde ve Avusturya’nın Viyana kentinde konserler düzenledi.

Ayın 19’unda Viyana’daki konserden önce, telefon yoluyla Sakîna Têyna’dan bu “Sûret”lerden bahsetmesini istedik.

Albümde 3 Zazaca/Dimilkî, 5 Kurmanci ve bir de Soranice şarkı bulunuyor. Têyna, 6 şarkının bazılarının sözlerini kendisi yazmış, bazılarının müziklerini bestelemiş. Ayrıca bir şarkı Soranice müziğin önemli isimlerinden Mamlê’nin, biri Pervin Gürsoy’un, biri de Ali Hazır Beyazyıldırım’a ait. Diğer şarkıların söz ve müziklerinde, albümün aranjörü Mahan Mirarab’ın katkısı var.

Bu albümünüzde müzik tarzını biraz değiştirmiş gibisiniz. Uzun zamandır müziğinizde caz ve klasik müziğin renkleri ve sesleri olsa da, bu albümde sanki bu türler daha baskın olmuş.

Buna “Sakina & Friends” ile başlamıştık zaten. Ben burada caz ve klasik müzisyenleriyle çalışıyorum. Şüphesiz bu benim müziğimin üzerinde de etkisini yaratıyor. İçinde birçok farklı nüans var. İçinde hem cazın etkisini hem de batı klasik müziğinin etkisini görebilirsiniz. Ama ben hala içinde köklerimizin olduğunu iddia ediyorum. Şarkı söyleyişte elimden geldiğince kökümü korudum. Ancak bu yabancı müziklerin müziğim üzerindeki etkisi de kuşkusuz var. Çünkü içinde deneysel, experimental müzik var ve farklı denemeler barındırıyor.

Bu bir tercih mi, yoksa yaşadığınız ülkenin şartları, o ülkelerin müziklerinin ve çevrenin etkisi mi?

Bu benim tercihim. Çünkü görüyorum ki, bu zamanda yapay zeka ve dijital şeyler aracılığıyla her şeye ulaşmak çok kolay. Ve insanlar kolay gelen şeyleri dinlemek istiyor. Bizim yaptığımız bu müzikte, aranjeleri yapan arkadaşım gerçekten çok ince düşündü. İçinde büyük bir emek var ve her şey çok ince bir şekilde tasarlandı. Dinlemesinin rahat olmadığını biliyorum. Yani insanlara öyle rahatça ulaşacak bir müzik değil. Ama ben bu şekilde bir yol yürümek istiyorum. Emeğin kıymeti bilinsin, bir şeyleri dinlemek için biraz sabır gösterilsin. Yani evet, bu benim tercihim.

Acaba bu değişimin şimdiye kadar sizi dinleyen kişileri de etkileme ihtimali var mı? Müzik tarzınızdaki değişiklikten dolayı, mevcut dinleyici kitlesinin etkileneceğini düşünüyor musunuz?

Bir korkum yok. Tecrübe ettiğim şey şu; ben bu müziği dijital olarak halka ulaştırdığımda ve canlı olarak onların karşısına çıktığımda, aynı insanların tepkileri farklı oluyor. Aynı kişiler bu şarkıları dijital platformlarda dinlediğinde farklı bir his alıyor ama sahnede bizi canlı gördüklerinde başka bir şey yaşıyor. Zaten müziğimiz canlı. Şunu belirtmek önemli, albümde yer verdiğimiz bu 9 şarkının tamamı canlı kaydedildi. Yedi kişi hep birlikte stüdyoya girdik. Şarkıları hep birlikte söyledik ve öyle kaydettik. İçinde yapay hiçbir şey yok. Elbette miks ve mastering yapıldı ama biz birlikte çaldık. Bu bir hazırlık sonucunda oluştu. Kendi şarkılarımızı yapmak ve birlikte prova yapıp üç gün içinde birlikte kaydedebilmek için aylarca emek verdik. İki günde tamamladık. Üçüncü gün perküsyon sadece bazı şeyleri yeniden denemek istedi, onu üzerine ekledik. Bunun dışında başka bir şey yok. Şimdi aynı insanlar bizi canlı dinlediklerinde, mesela konser verdiğimiz o üç yerde, insanlar oldukça duygusallaştı. Ben dinlemeye gelen halka dikkatimi vermiştim. Acaba tepkileri nasıl olacak diye bakıyordum. Çok iyi tepkiler aldım. Şu ana kadar kimse “Müziğini neden böyle yaptın?” demedi. Elbette yine de benden “Gula min” şarkısını dinlemek istiyorlar.

“Arkadaşlarımla müzik yapmak istiyoruz”

Sizi dinlediklerinde bunu size hissettiriyorlar mı?

Kuşkusuz bunu hissediyorum. Ancak en başta söylediğim şey şuydu: Maalesef dinleyicilerimle bir salonda yüz yüze gelip müziğimi paylaşma şansım yok.

Neden?

İnsanlar bizi kendi gözleriyle sahnede gördüğünde, benim ve müzisyen arkadaşlarımın iletişimini gördüğünde çok etkileniyor. Mesela festivale gelen Britanyalı bir kadın gazeteci bana şöyle dedi: “Aranızdaki sevgiyi insan çok derin ve etkileyici bir şekilde hissedebiliyor.” Arkadaşlarım sadece iyi müzisyenler değiller. Biz birlikte müzik de yapmak istiyoruz. Bu para için değil. Gerçekten bu müziği benimle yapmak istiyorlar. Bu yüzden bu his halka da geçiyor. Biz kendimiz için müzik yapıyoruz, birlikte yapıyoruz ve bu halka da ulaşıyor. Bejan Matur da bana, “Sakîna, seni canlı dinlediğimde bende farklı bir his uyanıyor” demişti. Bu yüzden halkımıza doğrudan ulaşamamamızın çok önemli olduğunu ve onlara ulaşamamamın büyük bir dezavantaj olduğunu söyledim. Umarım bu müzik dinleyicilerine ulaşır.

Sakîna Têyna Hakkında

Sakîna Têyna, Muş’un Varto ilçesinde Kürt-Alevi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Ergenlik döneminde Türkçe korolar ve müzik gruplarıyla şarkı söylemeye başladı; ancak Kürt müzik gelenekleriyle tanışması ve kültürel asimilasyona karşı durmaya karar vermesi üniversite yıllarına denk gelir. 1991 yılında, Kürt kültürünü destekleyen İstanbul’daki Mezopotamya Kültür Merkezi’ne vokalist olarak katıldı. Pek çok diğer Kürt müzisyen gibi o da müziğini icra edebilmek için fiilen yeraltına çekilmek zorunda kaldı ve kısa süre sonra sanat ile siyasi aktivizm arasında bir seçim yapmak durumunda kaldı.

2006 yılında siyasi mülteci olarak Avusturya’ya gidene kadar müziği tam zamanlı bir uğraş haline getiremedi. Yoğun yaratıcı çalışmalarının ilk meyvesi, ilk solo albümü Royé mı oldu.

Sakîna, piyanist Nazê Îşxan ve kemancı Nurê Dilovanî ile güçlerini birleştirerek tamamen kadınlardan oluşan Trıo Mara’yı kurdu.

Grup, çoğunlukla kadınlar tarafından söylenen ve kuşaktan kuşağa aktarılan geleneksel Kürt şarkılarından beslenirken, bu materyalleri Batı klasik müziği ve çağdaş yaklaşımlarla zenginleştirdi.

2013 yılından bu yana Anadolu Quartet ile çalışan Sakîna, Avusturya ve Almanya’da turnelere çıkmaktadır. Tüm bunların yanı sıra Sakîna, İran, İspanya, Avusturya ve Türkiye’den müzisyenlerin yer aldığı Viyana merkezli “Sakina & Friends” topluluğunu kurdu.

Düzenli olarak Avusturya’nın dört bir yanında sahne alan Sakîna, diğer sanatçıları desteklemekten hiç yorulmadan birçok albüm projesinde ve konser programında yer almaya devam ediyor.

Ama herkesin sevmeyeceğini de biliyorum. Çünkü enstrümanlarımız arasında fretless yani perdesiz gitar ve mikrotonal sesler var. Çalan arkadaşlarımız farklı yerlerden. Biri İran’dan, biri Avusturya’dan, yarı Mısırlı biri, diğeri Venezuela’dan, bir diğeri Slovakya’dan ve biri de Hırvatistan’dan. Müzik üzerinde çabuk anlaşıyoruz ve hislerimi anlıyorlar. Birlikte güzel bir uyum yakaladığımıza inanıyorum, ama elbette dinleyicilerin takdiri farklı olacaktır ve ben bunu değiştiremem.

Müzikte kullanılan dijital teknolojiden de bahsettiniz. Acaba tarzınız, “yapay zeka” (AI) ile yapılan müzik sistemine karşı bir ısrar mı? Son dönemlerde Kürtler arasında da yapay zeka ile yapılan müzikler üretilip yayılıyor.

Ben bir şeye karşı ısrar etmiyorum. Ben kendiminkinde ısrar ediyorum. O tür şeylerden artık uzaklaştım. Başkalarının ne yaptığı, müziklerini hangi tarzda sunmak istedikleri benim eleştireceğim bir iş değil. O, müzik eleştirmenlerinin işi. Ben bir müzisyenim ve kendi tarzımda ısrar etmek istiyorum. Diğerlerinin müziğini ne şekilde yayacakları onların takdiri. İnternet bu kadar gelişmeden önce insanlar mektup yazardı, artık o yok. Kitap okurlardı, o yok. Salonlara gidip müzik dinlerlerdi ve verilen emeğin bir kıymeti vardı. Şimdi her şeye ulaşmak çok hızlı. Instagram’da paylaşılan “story”ler için on saniyelik bir sabır bile yok. Bunların hepsi bu çağın sorunları. Maalesef biz bu döneme denk geldik. Birçok şey artık anlamını değiştiriyor. Çoğu insan beni klasik bulabilir ama ben biraz romantiğim ve kendi tarzımda kalmak istiyorum. İçinde emek olsun. Elbette içinde yeni şeyler de var. Elektronik altyapı veya doğaçlama kullanabiliriz. Müziğin bir sınırı yok. Ancak başkalarının kararı onların tercihi.

1990’lara damga vuran Kürtçe müzik grupları

“Xewn şarkısını rüyamda gördüm”

Albümde yer verdiğiniz “Bêrîvan” şarkısı, daha önce seslendirdiğiniz bir şarkı. Bu şarkı, eski tarzınızla şimdiki tarzınız arasında bir köprü mü kuruyorsunuz?

Şarkının bu albümde olmasının çok basit bir hikayesi var. Arkadaşım, bu albümün müzik direktörü Mahan Mirarab, bu şarkıyı Berlin Metropol Orkestrası için aranje etmişti ve biz de orada söylemiştik. Onun o aranjesi çok hoşuma gitmişti. Mahan, “Sakîna, ben Bêrîvan’ın da içinde olmasını istiyorum” dedi ve biz de ona yer verdik. Eğer seçilen şarkıların sözlerine dikkat ederseniz, hem onlarda hem de benim kendi yazdıklarımda, geçmişimle ve kaybettiğim arkadaşlarımla güçlü bir bağım var. Örneğin “Xewn” (Rüya) şarkısını rüyamda gördüm. Uykudan uyandım, o melodi beynimdeydi ve hemen telefonumla kaydettim. Yanımda Nuray Şen’in bir kitabı vardı. Oradaki sözler beni etkiledi ve ondan ilham aldım. Kendisinden izin istedim ve adını albüme yazdım. Kelimesi kelimesine ondan almadım ama üzerimde etkisi oldu.

“Onlar tıpkı fotoğraftaki gibi hep gençler”

Albümünüzün ve albümden yayınladığınız ilk şarkının adı “Sûret”. Sûret aynı zamanda albümün genel ruhunu da belirliyor. Bahsettiğiniz “Sûret” nasıl bir sûret?

Şarkının müziği bana ait değil. Sözleri bana ait. Bir gün Mahan’ın yaptığı enstrümantal bölümü dinliyordum. Aklıma bir “sûret” geldi. Üniversitede okuduğumuz dönemden, arkadaşım Sakine Yaylagül’nün de içinde olduğu bir fotoğraf. Ben Sakine’nin adını aldım. Benim kimliğimdeki adım farklıydı. O fotoğrafa bakıyordum. O fotoğraftaki dört arkadaşımız artık yoktu, şehit düşmüşlerdi. Onlar hep o fotoğraftaki gibi genç kalacaklar ve yüzleri hiç yaşlanmayacak diye düşündüm. Kalbimizin duvarlarına asılı kaç tane fotoğraf var? Onlarla binlerce anımız var ama kimse onları görmüyor. Sadece biz görüyoruz ve unutamıyoruz. Şöyle bir hisse kapıldım: Kürdistan, artık görülmeyen yüzlerin ülkesi olmuş. Fotoğraflarda kalan ve yaşları aynı kalan gençlerin… Onların, o genç insanların ülkesi. Zamansız gidişler. Bu his her zaman benimle ama bazen çok yoğunlaşıyor.

Qemer Söylemez’in yazdığı “Ez Son” (Ben Gidiyorum) şarkısı da on yıldır bendeydi. Zamanı geldiğinde tamamen doğaçlama olarak ortaya çıktı. Bir kadının yolculuğunu anlatıyor ve şöyle diyor: “Beni öldürseniz de beni yalnız bırakın, ben kendi yolumda gidiyorum.” Yani o ikiyüzlü dünya beni ilgilendirmiyor, ben gideceğim. Gidiş bazen insanın ölmesine neden olur, bazen de insan kendi yolunda gider ve bedeller öder ama yalnız kalır. İçeriği ve tüm şarkılarıyla genel olarak bu albümün teması, benim hayat hikayem ve hayat tecrübemdir. Vardığım kararlardır. Ben bunları şarkılara döküyorum.

“Jin, Jiyan, Azadî” son yılların bir sloganı ve dünyaya yayıldı, aynı zamanda albümdeki bir şarkının adı. Bunun hikayesi gündemle mi bağlantılı, yoksa sizin ayrıca özel bir hikayesi var mı?

Jin, Jiyan, Azadî hareketi ortaya çıktığında ve Jîna Emînî katledildiğinde, dünyanın ikiyüzlülüğü beni çok incitti. Kürt kadınları 1990’ların sonlarından beri bu sloganı mücadelelerinde kullanıyorlar. Ancak popülerleştiğinde, birçok kişi Kürt kadınlarının adını hiç anmamak istedi. Sanki Kürt kadınlarının hiçbir emeği yokmuş gibi. Bu sloganın dili Kürtçe, Farsça değil. Bunu İranlı arkadaşlarımla tartıştım. Onlar milliyetçi değiller ve bunu kabul ettiler. Ben geçmişin mücadelesi ile bugünün mücadelesini birleştirmek istedim ki böylece Kürt kadınının emeği kaybolmasın. Elbette İranlı ve Afgan kadınlar da emek veriyor ve mücadele yürütüyorlar. Bunun da hakkı verilmeli. Ben bu şarkıyı o dönem Londra’daki büyük bir konser için hazırlamış ve sahnede canlı söylemiştim. En son versiyonu da bu albüme girdi.

“Ben politik bir sanatçıyım”

Hem bir müzisyen hem de bir aktivist olarak kadın hakları için çalışan birçok hareketin içinde yer alıyorsunuz. Sizin, Kürt müziği ve söz konusu aktivist çevreler nasıl bir ilişki etkileşim halindesiniz?

Dünyada kimliğimizin tanınmasında hala sorunlar var. Beni davet ettiklerinde, kimliğimin çok net bir şekilde “Kürt şarkıcı” olarak yazılmasını istiyorum. Bu politik bir duruştur. Bazen organizatörler politik bilgi eksikliğinden dolayı müziğimi Türkiye adı altına koymak istiyorlar. Ben derhal düzeltiyorum. Lütfen bunu düzeltin diyorum. Benim hiçbir dile düşmanlığım yok. Ancak kimliğim bağımsız olarak kabul edilmelidir. Beni öldürseniz de bunu benden alamazsınız. Bu politik bir duruştur. Ben o kimliğimin kabul edilmesini istiyorum. Festivallere neden “Anadolu Festivali” diyorlar? “Kürdistan” desinler. Benim bir duruşum var, bunu korumak istiyorum. Ben siyasetçi değilim ama politik bir sanatçıyım. Dünyaya dair bir bakış açım var. İnsanların gözüne sokmak için değil. Saklayacağım bir şey de yok. Bu benim için çok önemli.

Foto: Victoria Nazarova

Şimdi biz burada hem göçmeniz… Avrupa’daki göçmenliğimiz omuzlarımıza ağır bir yük bindiriyor. Dünya müziğinde kendimize bir yer açmak istiyoruz. Burada da köşeler beyaz zihniyet tarafından tutulmuş durumda. Egemen zihniyet kolay kolay yol açmak istemiyor. Yaptığın müziğin standartları ne kadar yüksek olursa olsun, kabul etmek istemiyorlar. Varlık ve yokluk mücadelesini burada da sürdürüyoruz. Bir de sahip olduğumuz kimlikler var, onlar da üzerine ekleniyor. Kürt olmamız her yerde çok zor. Ülkeni işgal edenlerin milliyetçiliğiyle karşılaşıyorsun. Ya da organizatörler seni sömürgecinle tanıtmak istiyorlar. Sanki o toplumlardan gelmişsin gibi tanıtmak istiyorlar. Her anlamda diken üstündesin. Çok dikkatli olman gerekiyor. Bu, insanın özgür olduğunu asla hissettirmiyor. Bazen keşke bizim de sorunumuz olmasaydı da, biz de öylesine boş şarkılar söyleseydik diyorum. Ama maalesef öyle değil. Avrupalılar benimle röportaj yaptıklarında bunu onlara da sık sık söylüyorum. Ben de misyonsuz, omuzlarına yük almayan bir müzik yapmak isterdim. Bunu çok bilinçli bir şekilde de yapmıyorum. Ama doğal bir şekilde artık bizde oluştu. Çünkü devam eden bir mücadele var ve kimliğimiz tehlike altında. Varlık ve yokluk mücadelesi devam ediyor. Savaş bitmiyor. İster istemez sorumluluğu kendi omuzlarına alıyorsun ve bu senin sözlerine, müziğine yansıyor.

Kürt müzisyenler iyi adımlar atıyor

Birçok uluslararası festival gördünüz, dünyadaki müzisyenler Kürt müziğine hangi gözle bakıyorlar? Kürt müziği ne kadar tanınıyor?

Son yıllarda arkadaşlarımız çok aktifler. Artık dünyada çok iyi işler yapıyorlar. Biz “World Music” (Dünya Müziği) tabirini kabul etmiyoruz. Avrupalı zihniyeti bunu kullandığında ayrımcılık yapıyor. Onlar kendi müziklerini klasik veya caz yapıyorlar ama bizim müziğimizi “World Music” yapıyorlar. Neden? Kürtlerin, Farsların ve Türklerin de klasikleri var. Biz bu sömürgeci zihniyete karşı duruyoruz. Kürt müziği, dünya etnomüzikologlarının önünde hala keşfedilmemiş bir hazine gibi duruyor. Eskiden batı müziğinde olup da sonradan atılan mikrotonal sesler, bizim müziğimizde hala mevcut. Makamlarımız ve gırtlak yapımız onların çok ilgisini çekiyor. Birlikte olduğum müzisyenler bundan çok etkileniyorlar. Birlikte şarkı söylüyoruz, onlar Kürtçe söylüyor ve birbirimizin dillerinde şarkılar söylüyoruz. Müzik çok avantajlı bir disiplindir. Dilini bilmesen bile, bir pencerenin önünden geçtiğinde o müzik seni etkiler. Güçlü Kürt müzisyenler çok iyi adımlar atıyorlar ve Kürt müziği daha çok tanınacak.

Albümde 5 Kurmanci, 3 Zazaca/Dimilkî ve bir de Soranice şarkı var. Soranice şarkı, en önemli Soranice şarkıcılarından biri olan Mamlê’nin “Car Cara” adlı eseri. Bu şarkı için ne söylemek istersiniz?

Evet. Mamlê ailesinden izin istediğimde şöyle dediler: “Çok mutluyuz. Babamız, ‘Ben tüm şarkılarımı Kürtlere bağışladım’ demişti. Her Kürt, şarkılarımı sorunsuz bir şekilde söyleyebilir. Mirasını Kürtlere bıraktı.” Şarkıyı söyledim ve ses kaydını onlara gönderdim. Daha sonra dinlediler ve şöyle dediler: “Seni çok tebrik ediyoruz. Babamın ruhu Mahabad’dan kalktı, Süleymaniye’ye ulaştı ve oradan da Amed’e (Diyarbakır’a) vardı.” Bu benim için çok değerli bir şey.

Bîr İnisiyatifi GSÜ’de “Arşiv ve Hafıza” adıyla bir panel düzenliyor

Bîr İnisiyatifi üyeleri, Galatasaray Üniversitesinde düzenlenecek panelde Kasım Demiralp Arşivi bağlamında sunumlar yapacak.

Bir İnisiyatifi, Kasım Demiralp’ın arşivini anlatmak üzere “Arşiv ve Hafıza” adıyla bir panel düzenleyecek. Galatasaray Üniversitesi’nde gerçekleşecek olan panelin moderatörlüğünü Doç. Dr. Cemil Yıldızcan üstlenecek.

Etkinlikte inisiyatif üyesi Dara Demiralp “Kasım Demiralp Arşivi ve Karşı-Arşivsel Pratikler”, Ozan Polat “Hegemonik Tarih Anlatısına Karşı Aile Arşivleri: Yerel ve Ulusal Hafızanın Yeniden İnşasında İmkânlar ve Sınırlılıklar” ve Özcan Kırbıyık “Kasım Demiralp’in Evrak-ı Metrukesi: Direnişin Daktilosu ve Arşivle Direniş” başlıklarında sunum yapacak.

10 Haziran Çarşamba günü saat 18.00’de başlayacak olan etkinlik, üniversitenin Sosyal Farkındalık Kulübü ile birlikte Münevver Soylu Salonunda (C316) gerçekleşecek.

Etkinliğe katılmak için formu doldurun

Kasım Demiralp ve Bîr İnisiyatifi hakkında

Kasım Demiralp (1924 – 1998). Kürt toplumunun 20. yüzyıl boyunca yaşadığı siyasal ve toplumsal kırılmaları, sürgünleri ve acıları bizzat yaşayarak kayıt altına almış bir kanaat önderi, aydın ve gayriresmî bir arşivcidir.

1924’te Bingöl’de (Çewlîg) doğan Demiralp, 1925 olayları sırasında ailesinin büyük bölümünü kaybetti. Annesinin çabalarıyla hayatta kaldı ve sürgün yıllarının ardından memleketine döndüğünde, ailesinin silinmeye yüz tutan hafızasını korumayı görev edindi. Sadece ilkokul üçüncü sınıfa kadar okuyabilmesine rağmen kendi çabasıyla Kürtçe, Türkçe, Osmanlıca, Farsça ve Arapça öğrenerek topladığı tarihi belgeleri tasnif etti. 1950’li yıllarda Demokrat Parti’de siyasete girerek, devlet arşivlerinde kayıp yakınlarının izini sürdü. 1960 Darbesi’nde yargılandıktan sonra bölgede dava vekilliği yaparak halkın hukuki sorunlarını çözdü ve saygın bir kanaat önderine dönüştü.

12 Eylül 1980 Darbesi’nde oğlu ve yeğeninin Diyarbakır Cezaevi’ne gönderilmesiyle artan baskılar üzerine, on yıllarca biriktirdiği devasa arşivini korumak için toprağa gömmek zorunda kaldı. Dört yıl sonra çıkardığında belgelerin çoğu çürümüştü. Ancak pes etmedi; 1990’larda daktilosunun başına geçerek hafızasını yeniden kağıda döktü ve bu kez evinin kapı pervazlarına gizledi.

1990’lı yıllarda evi paramiliter güçler (JİTEM) tarafından kuşatılan, defalarca gözaltına alınan ve ailesi sürgünlerle dağılan Demiralp, tüm devlet baskısına rağmen köyünü terk etmeyi reddetti. 2 Ağustos 1998’de yaşamını yitirdiğinde; geriye Türkiye’nin ve Kürt toplumunun bir asırlık hafızasına ışık tutan günlükler, daktilo metinleri ve ses kayıtlarından oluşan eşsiz bir tanıklık mirası bıraktı.

Kürtçede hem “hafıza” hem de “kuyu” anlamına gelen bîr inisiyatifi, Kasım Demiralp’in kişisel arşivini merkeze alarak resmi tarihin görünmez kıldığı toplumsal hakikatleri gün yüzüne çıkarmayı hedefleyen disiplinlerarası bir araştırma grubudur. Adını, kuyudaki suyu—yani derine itilmiş hafızayı—çıkarma çabasından alan inisiyatif, Demiralp’in yarım asırlık kayıt tutma tutkusunun sosyopolitik okumasını yaparak Kürt toplumunun sivil siyaset arayışına ve yaşadığı kırılmalara dair zengin bir mikro tarih sunmaktadır. Çalışma, devlet söyleminin dışında kalan bu “karşı arşiv” malzemelerini geçmişle yüzleşme, toplumsal diyalog ve barış inşası için bir ilham kaynağına dönüştürerek, bastırılmış yerel hikayeleri özgürleştirici bir geleceğe taşımayı amaçlamaktadır.

Kürt tarihçi Mehmet Bayrak’a “Saygı Etkinliği” düzenlenecek

Kırka yakın kitabı ve çok sayıda makalesiyle Türkiye’nin dilleri, kültürleri, tarihi ve coğrafyaları üzerine önemli çalışmalara imza atan araştırmacı-yazar Mehmet Bayrak için İstanbul Bilgi Üniversitesi’nde “Saygı Etkinliği” düzenlenecek.

Mehmet Bayrak, Foto: Etkinlik afişinden

İstanbul Bilgi Üniversitesi’nde, araştırmacı-yazar Mehmet Bayrak’ın yarım yüzyılı aşkın akademik ve yayıncılık faaliyetlerini değerlendirmek amacıyla “Mehmet Bayrak’a Saygı” başlıklı bir etkinlik düzenlenecek.

“Mehmet Bayrak’a Saygı” etkinliği, 6 Haziran 2026 tarihinde saat 14.00–18.00 arasında İstanbul Bilgi Üniversitesi santralistanbul Kampüsü E1 – 301’de gerçekleştirilecek.

Etkinlikte, Mehmet Bayrak’ın Türkolojiden Kürdolojiye, Ermeni âşıklardan Alevilik çalışmalarına, etnomüzikolojiden kadın tarihine, Tevfik Fikret araştırmalarından Dersim Soykırımı çalışmalarına uzanan geniş yelpazedeki katkıları ele alınacak.

Kırka yakın kitabı ve çok sayıda makalesiyle Türkiye’nin dilleri, kültürleri, tarihi ve coğrafyaları üzerine önemli çalışmalara imza atan Bayrak’ın akademik ve entelektüel mirası, farklı alanlardan katılımcıların değerlendirmeleriyle tartışmaya açılacak.

İki oturum şeklinde gerçekleşecek etkinliğin programı şöyle;

1. Oturum: Yayıncılık, Araştırmacı-Yazarlık Faaliyetleri ve Özel Yaşamı

Gülay Bayrak “Yaşamı, Düşünce Dünyası ve Birlikte Yaşam Deneyimi”

Devrim Bayrak (Online) “Babanın İzinden Türkoloji Deneyimi”

Özgür Bayrak (Online) “Entelektüel bir baba figürü olarak Mehmet Bayrak”

Yusuf Alataş “Mehmet Bayrak’ın Yayıncılık Faaliyetleri Çerçevesinde Karşılaştığı Hukuki Süreçler ve İfade Özgürlüğü Savunusu”

İsmail Aktaş “Alternatif Yayıncılık Pratikleri İçerisinde Mehmet Bayrak’ın Yeri ve Katkıları

2. Oturum: Türkolojiden Kürdolojiye: Türkiye Kültürleri Araştırmalarına Katkısı

Nesimi Aday “Kürt Alevi Çalışmaları, Anti-Asimilasyonist Yönü ve 90 Kuşağı Üzerindeki Etkileri”

Baskın Oran (Online) “Mehmet Bayrak’ı Tanımak Sayesinde Kürt Meselesine Duhul Edişim”

Ulaş Özdemir “Mehmet Bayrak’ın Halk Şarkıları ve Edebiyatı Araştırmalarını Yeniden Düşünmek”

Martin Van Bruinessen (Online) “ Mehmet Bayrak’la Tanışmam”

Selim Temo (Online) “Xwendinên 35 Salan”

Namık Kemal Dinç “Kürdolojide Yol Açan Bir Öncü: Mehmet Bayrak”

Jaba arşivini basan Bakanlık yüzlerce Kürtçe esere sansür uyguluyor

Bir Zilan romanı: Tersine akan zaman

Tarih ilerledikçe insanın vicdanı, merhameti ve doğayla ilişkisinin azaldığına dikkat çeken Berjin Haki, “Tersine Akan Zaman” üçlemesinde Zilan Katliamı’nı ağaçların hafızalarından ve dengbejlerin sesinden anlatıyor.

Berjin Haki’yi, ilk kitabı olan ve gerçek bir hikâyeye dayanan Kavalın Ezgisi ile tanıdım. İki Kürt kadın gerillanın 85 gün süren hayatta kalma mücadelesini ve yoldaşlığını anlatan roman, savaşın ortasında kaleme alınmıştı. Daha sonra yaşadığım cezaevi ve sürgün koşulları nedeniyle yazarı bir dönem takip edemedim. Berjin Haki’yle yeniden buluşmam ise bu yıl hocam Dilek Hattatoğlu’nun bana yazarın üç ciltten oluşan Tersine Akan Zaman üçlemesini hediye etmesiyle oldu. Berjin Haki bu kez, Kürtlerin daha eski ve daha derin bir acısını, Zilan Katliamı’nı anlatıyor.

Sınırsız Yayınevi’nin yayımladığı, Tersine Akan Zaman-1: Meşe Ağacı (2023), Tersine Akan Zaman-2: Zilan’ın Dengbejleri (2023) ve Tersine Akan Zaman-3: Zilan’ın Son Mevsimi (2025) adlı kitaplardan oluşan üçlemede, Van Erciş’teki Zilan Vadisi’nin 900 yıllık geçmişi “Genç Meşe” adlı bir ağaç tarafından anlatılıyor. Özgün bir karakter olan Genç Meşe yalnızca bir anlatıcı değil; aynı zamanda vadinin hafızası. İnsanların yok etmeye, susturmaya çalıştığı ya da unuttuğu her şeyi hatırlıyor ve okuyucusuna aktarıyor.

Romanı okurken vadinin adının nereden geldiğini merak edenler için şu tarihsel bilgiyi ekleyelim. Erivan’dan Van’a uzanan yarı göçebe Kürt Zili aşireti zaman içinde büyüyüp farklı kollara ayrılıyor, sonra bu aşiret kolları konfederasyonlaşıyor ve “Zilan” adıyla anılıyor. Bu aşiretlerin yaşadığı vadiye de Zilan Vadisi deniyor.

Ağaçların dili

İlk kitap olan Meşe Ağacı, okuru Zilan Vadisi’ndeki ağaçların dünyasına davet ediyor. Anlatıcı Genç Meşe ve dostları Menengiç, Ardıç, Köknar, Mürver, Kayın, Çam ve Alıç gibi ağaçlar yalnızca doğa tasviri olarak değil; düşünen, konuşan, tartışan ve Zilan’da yaşananları taşıyan varlıklar olarak romanda yer alıyor. Genç Meşe önce vadinin doğasını, ardından hayvanlarını ve sonra da insanlarını anlatıyor.

Bitkilerin, hayvanların ve insanların dillerini anlayabilen Genç Meşe, zaman ilerledikçe insanlığın nasıl bir yıkıma doğru sürüklendiğini görüyor. Yazarın üçlemeye verdiği isim de burada anlam kazanıyor: “Tersine Akan Zaman.” Çünkü romanda tarih ilerledikçe insanın vicdanı, merhameti ve doğayla ilişkisi azalıyor ve çözülüyor.

Berjin Haki’nin özellikle ilk kitapta tercih ettiği edebi kurgu hiç kolay bir kurgu değil. Romanın önemli bir kısmı ağaçlar arasındaki diyaloglar üzerine kuruluyor. Böylesi bir kurgu kolayca ağırlaşabilecekken, yazar oldukça başarılı bir anlatım ritmi kurarak kitabı gayet akıcı kılıyor. Yazarın doğayı bir arka plan olmaktan çıkarıp hikâyeyi taşıyan asli özneye dönüştürmesi, romanın en dikkat çekici yönlerinden biri. Vadideki rüzgarın yönü, çiçeklerin kokusu ve derenin akışı bile romanın ruhuna dahil oluyor.

Dengbejlerin taşıdığı tarih

Genç Meşe, serinin ikinci kitabı olan Zilan’ın Dengbejleri‘nde, Zilan Vadisi’nde yüzyıllar içinde gelişen insan yaşamını ve Kürtlerin bölgeye yerleşim hikâyesini anlatıyor. Okur bu romanda bir yanda çok sayıda dengbejle tanışırken, öte yandan onların kolektif bir anlatı örgüsünü nasıl oluşturduğunu görüyor.

Dengbej, Kürt sözlü edebiyatında “kilam (hikâyeli ezgi)” ve “stran (türkü)” söyleyen sanatçıların adıdır. Ancak dengbejlik ve sözlü aktarım biçimleri, yazılı tarihin dışında bırakılan Kürtler için yalnızca edebi bir unsur değil; varoluşu mümkün kılan, tarihsel ve kültürel sürekliliği kuran temel bir yapıdır. Yazar, romanda Kürtlerin deneyimini dengbejlerin sesi ve anlatılarla aktarırken, bu sözlü geleneği edebiyat içinde yeniden kuruyor.

Vanlı olan ve belli ki bu dengbejlik geleneğinden beslenen yazar, ikinci cildi “Zilan’ın Dengbejlerine…” ithaf ederek hem kendi minnetini hem de Kürtlerin bu tarih ve kültür taşıyıcılarına duyduğu saygıyı görünür kılıyor.

Zilan’da katliam ve yalnızlık

Üçlemenin son kitabı olan Zilan’ın Son Mevsimi, adından da anlaşılacağı üzere, Temmuz 1930’da yaşanan Zilan Katliamı’nı anlatıyor. Ağrı İsyanı 1926’da başlamış, kitleselleştiği yerlerden biri Erciş ve Zilan Vadisi olmuştu. İsyanın başlamasından dört yıl sonra Türk devleti, “isyancıları” gerekçe göstererek 4 Temmuz 1930’da vadide büyük katliam saldırıları başlattı. Yaklaşık altmış köy, birkaç hafta içinde hava bombardımanları ve kara birliklerinin saldırılarıyla yok edildi. Özellikle 4–12 Temmuz arasında, Kürt köylülerin köy köy toplanıp vadilerde kurşuna dizildiği katliamlar yaşandı.

Berjin Haki, bu tarihsel kırılmayı Zilan Deresi yakınındaki bir köyün askerlerce yok edilmesi üzerinden anlatıyor. Genç Meşe Zilan Deresi’ne getirilen insanların makineli silahlarla taranışını, hamile Eyşan’ın karnının deşilmesini, katledilen şair Sadi’nin “şair taşı”nın bir hainin parmağında rengini yitirişini ve sağ kurtulan Delal’in delirişini aktarır. Romanda masal anlatıcısı Seraye’nin anlattığı ve sonunu hep merak ettiğimiz “Sarı Gelin ve Bin Dilli (Bûka Zer û Hezaravaz)” masalının sonu da deredeki katliamdan yalnızca birkaç çocuğun kurtulmasıyla birlikte acı bir biçimde kendini gösterir.

Vahşet günü kuşların uçmadığı, sincapların yuvalarından çıkmadığı, hatta rüzgârın bile esmeyi kestiği vadide Genç Meşe ve arkadaşları Loristanlı Nar, Sarı Alıç ve Ukala Meşe yaşananları izlemek zorunda kalır. Sonunda Genç Meşe dışındaki ağaçlar da yaşanan bu ağır yıkıma dayanamayarak kurur. Vadinin sessizliğe gömülmesi ve Genç Meşe’nin yalnızlığı, romanın en sarsıcı duygularından biri haline gelir.

Berjin Haki’nin “Tersine Akan Zaman” üçlemesi, yalnızca Kürt tarihine dair bir roman değil; sözlü kültürün edebiyat aracılığıyla yeniden kurulmasının da dikkat çekici örneklerinden biri. Böylesine büyük bir emeğin, yer yer okumayı zorlaştıran yazım ve redaksiyon sorunlarıyla yayımlanmış olması ise yayınevinin önemli bir eksikliği olarak dikkat çekiyor. Umarız sonraki baskılarda bu eksiklikler giderilir.

Powered by  GDPR çerez uyumluluğu (opens in a new tab)
Gizliliğe genel bakış

Niha+, bağımsız gazetecilik ilkeleri ve okur mahremiyeti çerçevesinde dijital ayak izinize saygı duyar. Sitemizde gezinirken, sizlere kesintisiz bir okuma deneyimi sunabilmek ve platformumuzun teknik altyapısını güvence altına almak amacıyla çerezler kullanılmaktadır. Sol taraftaki menüyü kullanarak çerez tercihlerinizi dilediğiniz gibi yönetebilirsiniz. Kişisel verilerinizin nasıl işlendiğine dair detaylı bilgi için lütfen Gizlilik Sözleşmemizi ve KVKK Aydınlatma Metnimizi inceleyiniz.