Konferans dê li Navenda Çandê ya Cem Karaca ya li navçeya Bakirkoya Stenbolê di 13-14ê Hezîranê de bê lidarxistin.
Bernameya “Konferansa di Sedsaliya Duyemîn de Veguherîne Komara Demokratîk” a ku dê li Stenbolê di 13-14ê Hezîranê de bê lidarxistin diyar bû.
Konferans dê li Navenda Çandê ya Cem Karaca ku li Bakirkoyê, navçeya Stenbolê ye were birêvebirin. Di konferansê de wê siyasetmedar, rewşenbîr, hunermend û akademîsyen li ser mijarên weke pirsgirêka Kurd û veguherîna komarê bi axivin.
Kesên ku îmzeya wan li bin metna bangawaziya konferansê bûn ev in:
Mijara sereke ya konferansê di sedsala duyemîn de avakirina komara demorkatîk e. Di çarçoveya vê sernavê de, raborî û pêşeroja pirsgirêka Kurd, pêşniyarên ji bo çaresiyê dê bên gotûbêjkirin. Herwiha dê hemwelatiya wekhev û pergalek demokratîk bê nîqaşkirin.
Bernameya konferansê weha ye:
13ê Hezîranê
Axêverên destpêkê: Gulten Kişanak û Riza Turmen
Axêverên vexwendî: Burhan Sonmez (Vekirina Pencerek bo Dadahtûyê)
Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Kurdistanê ji ber li Îranê darvekirin û êrîşên li ser hêzên kurdî berdewam dikin bang li raya giştî ya navnetewî kir ku “zextên pirtir bixin ser rejîmê û pêwendiyên dîplomatîk ên li gel wê ragirin.”
Êrîşên Îranê yên li ser partiyên kurdî
Piştî şerê 28ê Sibatê yê di navbera Îsraîl-DYA û Îranê de, hevdîtinên agirbestê di navbera van hêzan de destpêkiribûn û di 7ê Nîsanê de agirbest hatibû ragihandin. Ev agirbest heta îro berdewam e.
Lê di demeke wiha de, rêveberiya dewleta Îranê, dest ji darvekirinên kurdan û mixalifên din ên rejîma Îranê û êrîşên li ser hêzên kurdî berdewam dikin..
Ji ber vê rewşê Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Kurdistana Îranê daxuyaniyeke nivîskî weşand.
Hevbendiyê di daxuyaniya xwe de diyar kir ku “Dezgeha tepeserkirinê ya Komara Îslamî, ji bo veşartina şikestên xwe yên siyasî, leşkerî û ewlehiyê, pêleke nû ya îdamkirina girtiyên siyasî li Îranê, bi taybetî li Rojhilatê Kurdistanê dest pê kiriye.”
Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (KDP-Î), Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê (PJAK), Partiya Azadiya Kurdistanê (PAK), Komela Xebatkarên Kurdistana Îranê û Rêxistina Têkoşîna Kurdistana Îranê (Xebat) di 22ê Sibata 2026an de Hevpeymaniya Hêzên Siyasî yên Kurdistana Îranê damezrandin.
Hevpeymanî armanc dike ku ji bo hilweşandina Komara Îslamî ya Îranê têbikoşe, mafê çarenivîsê yê gelê Kurd bi cih bîne û li Rojhilatê avahiyeke demokratîk û neteweyî saz bike ku xwe dispêre îradeya siyasî ya netewa Kurd.
Hevpeymanî di demeke wisa de ava bû ku Îranê navendên partiyên Kurdan li Başûrê Kurdistanê bi fûze û dronan dikir armanc. Hevpeymanî, hewldana dîrokî ya yekîtiyê ya tevgera siyasî ya Rojhilatê ku bi dehsalan perçebûyî ma, xurt û berbiçav dike. Partiya Komela ya di bin serokatiya Abdullah Mohtadî de, destpêkê neket nava hevpeymaniyê. Lê di 4ê Adara 2026an de beşdarî hevpeymaniyê bû.
Hevbendiyê darvekirin û êrîşên nû bi gotina “pêla nû ya tepeserî û zordariyê ya li dijî têkoşerên azadîxwaz bi taybetî di girtîgehan de” binav kir û got ku “ev ne bûyereke asayî ye û divî neyê hiştin ku wekî tiştekî normal bê dîtin. Ew îdam û kuştinên siyasî, komkujiyeke rêkxistî ne û ji bo hemûyan eşkere ye ku Komara Îslamî van îdaman ji bo tirsandina zêdetir a civakê û wekî mertalekê ji bo mayîna xwe ya di desthilatê de bi kar tîne.”
Di daxuyaniyê de bal kişand ser êrîşên li dijî partiyên siyasî yên li Herêma Kurdistanê û wiha berdewam kir:
“Tepeserkirin û îdamên di nava welat de û berdewamiya mûşekbarankirina partiyên siyasî yên li Herêma Kurdistanê, di demekê de zêdetir dibin ku rejîm li qada navneteweyî û di şer û aloziyên li gel Amerîka û Îsraîlê de rastî şikestên stratejîk û qelsbûna kûr a ewlehiyê bûye. Lewma, wekî her car, stûyê xwe li bin qeyranan kiriye û li derveyî welat bi afirandina aloziyan û li navxweyê welat jî bi kuştin û zordariya zêdetir hewl dide xwe rizgar bike.”
“Çeka tolhildanê ye”
Daxuyaniya Hevbendiyê bi van gotinan berdewam dike:
“Di heman demê de, berdewamiya tawanên Komara Îslamî, ew jî di dema agirbesteke demkî ya li gel Amerîka û Îsraîlê de, belgeyeke bêguman e ku rejîmê şerê xwe yê li dijî azadîxwazan, mafxwazan û neraziyên navxweyî ne tenê ranewestandiye, belkî hemû derfetan, bi taybetî vê agirbestê jî, ji bo jinavbirina fîzîkî ya neyarên xwe bi kar tîne.
Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Kurdistanê bawer dike ku bilindkirina darên sêdareyê ji bo kesên ku bi tohmetên bêbingeh ên “sîxûriyê” ji bo biyaniyan yan “şerê çekdarî” li dijî rejîmê hatine girtin, di rastiyê de çeka tolhildanê ye li dijî xelkê têkoşer û mafxwaz. Ev rejîma xwînmêj di hemû temenê xwe de hewl daye bi îdamkirina têkoşerên siyasî, berdêla têkoşîn û berxwedanê li dijî desthilata xwe ya hovane zêde bike û mafxwaziya neteweyên Îranê û bizavên siyasî û medenî bitewîne. Lewma divê civaka navneteweyî îdamkirina sedan girtiyan di salekê de li Îranê tenê wekî «binpêkirina mafên mirovan» nebîne; pêwîst e van kiryaran wekî “tawana şer” û “tawana li dijî mirovahiyê” nas bike û helwest û biryarên bi-kereste (pratîk) li dijî van cinayetên rejîmê hebin.
“Biryarên tund li dijî rejîmê derxin”
“Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Kurdistanê herwiha radigihîne ku her dîplomasî, her gotûbêj û her cure agirbestek li gel Komara Îslamî, eger pêşî li zordariya navxweyî ya li Îranê û îdaman û binpêkirina sîstematîk a mafên mirovan ji aliyê vê rejîmê ve negire, ne tenê dibe handan ji bo Komara Îslamî ku berdewam be li ser siyaseta kuştin û qirkirina xelkê azadîxwaz, lê derfetê ji bo dirêjkirina temenê wê rejîma xwînmêj û tepeserker jî çêdike.
Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Kurdistanê daxwazê ji Rêxistina Neteweyên Yekbûyî (NY), Parlamentoya Ewropayê û hikûmetên demokratîk dike ku ji bo rawestandina tawan û cinayetên Komara Îslamî, zextên pirtir bixin ser rejîmê û pêwendiyên dîplomatîk ên li gel wê ragirin. Herwiha pêwîst e pirsa tepeserkirina navxweyî ya li Îranê û îdaman bibe mijareke bingehîn di Encûmena Ewlehiyê ya NY de û biryarên tund li dijî rejîmê bên derxistin. Bêguman, eger berdêla îdaman û zordariya navxweyî li ser Komara Îslamî -çi siyasî û çi aborî- zêde nebe, reftar û siyaseta rejîmê li navxweyê welat nayê guhertin.
Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Kurdistanê herwiha daxwazê ji neteweyên Îranê û partî û aliyên siyasî yên opozîsyona Komara Îslamî dike ku bi yekrêzî û komxebatiya xwe ya di kiryarê de, polîtîkayên rejîmê paşve bixin. Em piştrast in ku xelkê Kurdistanê jî bi rêkxistina pirtir a rêzên xwe û bi têkoşîn û berxwedana xwe, wekî her car bersiva polîtîkayên rejîmê didin.”
Kûpaya Cîhanê ya FIFAyê, ew qada herî mezin û bi prestîj a futbolê ye ku bi milyonan mirovên ji çar aliyê cîhanê tîne cem hev. Ev rêxistina mezin a ku di sala 1930an de dest pê kiriye û ji xeynî Şerê Cîhanê yê Duyemîn her çar salan carekê tê lidarxistin; ne tenê bi şampiyoniyan, her weha bi trajediyên li qadan rû dane, bi golên nayên jibîrkirin, rasthatinên balkêş û bi skandalên ku arasteya dîroka futbolê guhertine, tije ye.
Kaptanê tîma netewî yê Arjantînê Maradona, kûpaya şampinoyayê hildigire, 1986
Kûpaya Cîhanê ya ku îsal wê ji bo 23yemîn car bê lidarxistin, 11ê Hezîranê dest pê dike. Maçên îsal wê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA), Kanada û Meksîkayê werin lîstin.
Di vê turnuvaya herî bi prestîj a futbola cîhanê de, wê serketiyê kûpayê di fînala 19ê Tîrmehê de diyar bibe. Kûpaya Cîhanê ya 2026an, berevajî turnuvaya çar sal berê ya li Qeterê ku 32 tîm beşdar bibûn, bi beşdariya 48 welatan wê bibe rêxistina herî berfireh a heta niha.
Li her sê welatan di 16 stadyuman de wê bi giştî 104 maç werin lîstin. Turnuva wê li 16 bajaran pêk bê; ji van 11 li DYAyê, sê li Meksîkayê û du jî li Kanadayê ne. Turnuvaya ku wê di navbera 11ê Hezîranê û 19ê Tîrmehê de bê lîstin, wê 39 rojan dewam bike û bi vî awayî wê bibe rêxistina herî dirêj di dîroka Kûpaya Cîhanê de.
Turnuvayên 2022yan 29 roj, yên 2014 û 2018an jî 32 rojan dewam kiribûn. Di qonaxa koman de ji 72 maçan 35 maç wê li gorî saeta Tirkiyeyê di navbera 02.00 û 07.00an de werin lîstin.
Her weha 12 maçên koman jî wê li gorî saeta Tirkiyeyê saet di 22.00an de werin lîstin. Vê havînê çar welat wê yekem car di Kûpaya Cîhanê de cih bigirin.
Curaçaoya ji Karîbîpyanê, wê bibe welatê herî biçûk ê di dîroka turnuvayê de. Ew bi Almanya, Peravên Diranfîlê û Ekvadorê re di heman komê de ne. Ev girava ku 60 kîlometre dûrî peravên Venezuelayê ye, di sala 2010an de di nava Keyaniya Holandayê de statuya welatbûnê wergirt.
Destpêkirina şampiyonayê
Fikra Kûpaya Cîhanê, bi hewldanên Serokê FIFAyê yê wê demê Jules Rimet ket meriyetê. Ev yek, bi fikra Rimet a “rêxistineke futbolê ku hemû tîmên cîhanê bikaribin beşdar bibin û ji Olimpiyatan serbixwe be” dest pê kir û hat biryardayîn ku 2 sal piştî Olimpiyatên Holandayê yên 1928an, li Uruguayê were lîstin.
Di sala destpêkê de mafê her welatekî girêdayî FIFAyê hebû ku beşdar bibe. Lê ji Ewropayê tenê 4 û bi giştî jî 13 tîm beşdar bûn; welatên din ên Ewropayê bi hinceta dûrî û aboriyê nekarîn biçin. Ji ber vê jî tûra palaftinê çênebû. Mêvandar Uruguayê, Arjantîn 4-2 têk bir û kûpa qezenc kir. Atmosfera maçê gelekî aloz bû. Hakem, berî maçê ewlehiya canê xwe xwest û piştî ku ev yek pêk hat, wî qebûl kir maçê bi rê ve bibe.
Jules Rimet
Herdu turnuvayên piştre li Îtalya û Fransayê hatin lidarxistin û di herduyan de jî Îtalya bi ser ket. Turnuvaya 1934an, bi beşdariya Misirê bû yekemîn turnuva ku welatekî Afrîkî tê de cih girt.
Kûpaya Cîhanê ya FIFAyê ku bi milyaran mirovên ji çar aliyê cîhanê li dora gogekê dicivîne, ne tenê rêxistineke sporê ye, di heman demê de neynika dîroka siyasî û civakî ya sedsalên 20 û 21ê ye.
Di bin siya şer û siyasetê de
Salên destpêkê yên Kûpaya Cîhanê, ji atmosfera siyasî ya aloz a wê demê ne qut bûn. Kûpaya ku di 1934an de li Îtalyayê hat lidarxistin, veguherî qada pesndayîna siyaseta faşîzan. Uruguayê jî Ewropiyên ku nehatibûn turnuvaya berê boykot kir û tev li turnuvayê nebû. Di 1938an de turnuvaya li Fransayê di bin dengê pêlavên şer ê ku nêzîk dibû de hat lîstin. Bi dagirkirina Awusturyayê ya ji aliyê Hîtler ve, hejmara tîmên di turnuvayê de daket 15an. Ji ber Şerê Cîhanê yê Duyemîn, di salên 1942 û 1946an de ev rêxistin nehat lidarxistin.
Yek ji wan demên herî balkêş ku siyaset daket qadê, di 1978an de li Arjantînê pêk hat. Di turnuvaya ku veguherîbû amûra propagandaya rejîma cuntayê de, demek dirêj hat axaftin ku efsaneyê Holandî Johan Cruyff ji bo şermezarkirina rewşa siyasî tev li kûpayê nebûye. Lê wî paşê eşkere kir ku ji ber hewldaneke revandinê ya li dijî malbata wî ew neçûye.
Di 1982yan de jî Serokê Federasyona Futbolê ya Kuweytê Şêx El Sabah, ji bo îtîrazkirina gola Fransayê daket qadê û gola wan bi hakem da betalkirin; bi vî rengî ew derbasî dîroka turnuvayê bû.
Trajediyên nayên jibîrkirin
Kêliyên herî dramatîk ên dîroka futbolê jî li ser vê dika hanê hatin nivîsandin. Di 1950yî de li Stadyuma Maracanã ya Brezîlyayê, li ber çavên nêzî 200 hezar temaşevanan gihîştina şampiyoniya Uruguayê, bû sedem ku li welatê mêvandar Brezîlyayê kesek dawî li jiyana xwe bîne û 3 kes jî krîza dil derbas bikin. Ev bûyer bi navê “Maracanazo” (Karesata Maracanayê) kete dîrokê.
Lê yek ji bûyerên herî bi êş piştî Kûpaya Cîhanê ya 1994an a DYA’yê rû da. Andres Escobar ê ku bi avêtina golê ya qeleya xwe bû sedema têkçûna Kolombiyayê, piştî vegeriya welatê xwe hat kuştin û vî tiştî cîhana futbolê bi kûrahî hejand.
Pêşhateyeke din a hejîner jî ew bû ku di 2014an de mêvandar Brezîlyayê, di nîvfînala ku li ber çavên temaşevanên xwe lîst de, 7-1 li hemberî Almanyayê têk çû û yek ji şokên herî giran ên dîroka kûpayê derbas kir.
Zayîna efsaneyan
Kûpaya Cîhanê, rêgezên futbolê û stêrkên wê ji nû ve afirandin. Di 1958an de Brezîlyayî Pele yê ku hîn 17 salî bû derket qadê û dîroka futbolê guhert. Di 1974an de Holandaya bi pêşengiya Johan Cruyff bi “Futbola Total” lîstik ji nû ve pênase kir. Di 1986an de jî Diego Armando Maradona, bi du golên ku avêtin Îngiltereyê mohra xwe li maçê xist. Yek ji wan gola wî ya bi fêlbazî avêtibû ango “Destê Xwedê” bû; ya din jî “Gola Sedsalê” bû ku wî ji nîvê qadê herkes çelîm kiribû û avêtibû.
Tiştên ku qaîdeyên futbolê guhertin
Geşedana futbolê ya di nava demê de, yekser bandor li turnuvayên Kûpaya Cîhanê jî kir. Rêxistin yekem car di 1954an de di televizyonê de hat weşandin. Di 1970yî de jî maç yekem car zindî û bi rengîn derketin ser ekranan. Guhertina lîstikvanan û bikaranîna kartên zer û sor, yekem car di turnuvaya Meksîkayê ya 1970yî de hatin bikaranîn. Karta sor a yekem di dîroka Kûpaya Cîhanê de, di sala 1974an de ji aliyê hakemê ji Tirkiyeyê Doğan Babacan ve, ji lîstikvanê Şîliyî Carlos Caszely re hat nîşandan.
Skandal
Di 1966an de berî turnuvaya li Îngiltereyê Kûpaya Jules Rimet hat dizîn. Kûpaya zêrîn çend roj bi şûn de li parkekê, ji aliyê kûçikê bi navê Pickles ve di nava rojnameyan de pêçandî hat dîtin.
Di 2006an de stêrka Fransayê Zinedine Zidane, di maça kariyera xwe ya dawî de (fînala Kûpaya Cîhanê) serî li lîstikvanê Îtalyan Marco Materazzi xist û bi qerta sor ji qadê derket. Di heman salê de maça di navbera Portekîz û Holandayê de hat lîstin ku tê de bi tevahî 16 qertên zer û 4 qertên sor hatin derxistin, weke maça herî tund a dîroka kûpayê derbasî qeydan bû.
Înada futbola pêxwas
Dîroka Kûpaya Cîhanê ne tenê dîroka yên beşdar bûne, di heman demê de dîroka wan kesan e jî ku ji ber sedemên balkêş nekarîne beşdar bibin. Tevî ku Hîndistanê mafê beşdarbûna turnuvaya sala 1950yan a li Brezîlyayê bi dest xistibû jî, ji ber ku daxwaza wan a bi pênxasî (lingên tazî) derketina maçan ji aliyê FIFAyê ve hat redkirin, wan biryara vekişîna ji turnuvayê da.
“Şerê 100 saetî”
Yek ji isbatên herî bi êş e ku futbol ne tenê lîstikek e… Bûyerên ku di maçên di navbera Honduras û El Salvadorê de di dema palaftinên Kûpaya Cîhanê ya Meksîkayê (1970) de rû dan, ji kontrolê derketin. Alozî ewqasî bilind bû ku, bi tevlîbûna artêşan re, di navbera herdu welatan de 100 saetan pevçûnên germ (çekdarî) qewimîn.
“Îtalyan nikarin têkevinê”
Turnuvaya 1962yan ku Şîliyê mêvandariya wê dikir, bû qada tundiyeke bêhempa. Tenê di 12 maçên destpêkê yên kûpayê de tam 37 futbolvan seqet bûn. Bi taybetî piştî maça di navbera mêvandar Şîlî û Îtalyayê de ku bi faulên sert derbas bû, krîz derbasî kolanan bû; esnafên li Şîliyê li ser camên dikanên xwe tabloyên “Îtalyan nikarin têkevinê” daliqandin.
Trajediya Cezayîrê
Li Spanyayê sala 1982yan, yek ji maçên dîroka Kûpaya Cîhanê ku herî zêde hat nîqaşkirin û bû sedema guherîna rêgezê hat lîstin. Almanyaya Rojava û Awusturya, di maçên xwe yên dawî yên komê de hatin hemberî hev. Serketina Almanan a 1-0 herdu tîman bi hev re ji komê derdixist û Cezayîra ku heman pûanê wê hebû ji turnuvayê diavêt. Gava maç tam bi vî skorî bi dawî bû, aliyê Cezayîrê bi mafdarî îtîraza şîkeyê (fêlbaziyê) kir, lê encam neguherî.
Lîstikvanê ku rutbeya “General”iyê wergirt
Di Kûpaya Cîhanê ya 1990î ya li Îtalyayê de, Kamerun weke yekemîn welatê Afrîkayê yê ku derket çaryek fînalê dîrok nivîsand. Yek ji mîmarên vê serketinê Roger Milla yê 38 salî, piştî herdu golên ku avêtin Romanyayê, li welatê xwe bi rengekî gelekî balkêş hat onorekirin û rutbeya “General”iyê dan wî.
Heta roja îro 22 turnuva hatin lidarxistin û tenê 8 welatên cuda karîn şabûna şampiyoniyê bijîn. Brezîlya (5), Îtalya û Almanya (her yek 4) dikişînin pêş; Arjantîn (3), Fransa û Uruguay (her yek 2), Îngiltere û Spanya jî her yek carekê kûpaya herî mezin a futbolê birin muzeyên xwe.
Amarên Kûpaya Cîhanê
Kûpaya Cîhanê ya 2026an – Formata Nû û Kom
Mêvandar: DYA, Kanada, Meksîka
Hejmara Tîman: 48 (Di Dîrokê De Yekem Car)
Hejmara Koman: 12 Kom (Ji A’yê heta L’yê çar tîm)
Tevahiya Hejmara Maçan: 104 Maç
Yekemînên Di Dîrokê De û Rekorên Tîman
Yekemîn Kûpaya Cîhanê
1930 (Uruguay)
Yekemîn Maç
Fransa 4-1 Meksîka (13ê Tîrmeha 1930an)
Yekemîn Gol
Lucien Laurent (Fransa)
Yekemîn Şampiyon
Uruguay
Yekemîn Qerta Sor
Carlos Caszely / Şîlî (1974 – Hakem: Doğan Babacan)
Li dijî biryara girtina Zanîngeha Bîlgiyê ya Stenbolê, xwendekar, akademîsyen û xebatkar sê roj in çalakî li dar dixistin. Duh bi şev dîsa bi biryara Serokomar, biryara girtina zanîngehê betal bû.
Ji çalakiya xwendekaran a Zanîngeha Bilgiyê
Di şeva 22ê Gulanê de bi biryara Serokomar Recep Tayyip Erdoğan Zanîngeha Bilgiyê ya Stenbolê hate girtin. Biryar di Rojnameya Fermî de hatibû weşandin lê ji xwendekar, akademîsyen û xebatkaran re tiştek nehatibû gotin. Piştî vê biryarê di nava kampusa zanîngehê de çalakiyên protestoyî dest pê kiribûn. Sê roj piştî girtina zanîngehê, uh bi şev dîsa bi biryareke din a Serokomariyê zanîngeh dîsa hate vekirin. Di van sê rojan de çi qewimî?
Roja yekem (22ê Gulanê)
Di 22ê Gulanê de bi şev di Rojnameya Fermî de biryara girtina Zanîngeha Bilgî ya Stenbolê hat weşandin. Ev biryara ku li gorî madeya 11an a pêvek a Qanûna Xwendina Bilind a bi hejmara 2547an hatiye dayîn, pêşbînî dike ku eger kêmasiyên di asta perwerde û hîndekariyê yên saziyên xwendina bilind ên ku ji aliyê weqfan ve hatine avakirin ji aliyê Desteya Xwendina Bilind (YÖK) ve werin tespîtkirin û tevî hişyariyan neyên sererastkirin, xebatên van saziyan ji aliyê YÖKê ve werin rawestandin.
YÖK û rêveberiya zanîngehê di saetên serê sibehê de daxuyanî dan ku dê tu mexdûriyet çênebe. Piştevaniya Xwendekaran a Zanîngeha Bilgiyê, piştî daxuyaniyê bi demeke kurt, diyar kir ku kartên xwarinê û sîgorteyên tenduristiyê yên taybet ên xebatkaran hatine betalkirin.
Xwendekar, akademîsyen û xebatkar, bi armanca protestokirina biryarê heman rojê di saet 14.00an de li Kampusa Santralê hatin cem hev. Ketina kampusê ji aliyê hêzên ewlehiyê ve bi barîkatan hat astengkirin, deriyê dîrokî yê zanîngehê hat girtin. Hêzên ewlehiyê yên ku xwendekar girtin kampusê, di destpêkê de destûr nedan ku derçûyî têkevin kampusê. Lê paşê di navbera derçûyî û endamên sendîkayan de hevdîtin pêk hatin û di encamê de gelek kes karîbûn têkevin kampusê. Gelek sendîkayên wekî Sendîkaya Mamosteyên Dibistanên Taybet û Eğitim-SEN li kampusê bûn.
Xwendekar, akademîsyen û xebatkar meşiyan û çûn ber Rektoriyê. Li ber avahiyê daxuyaniyên çapemeniyê dan û piştre li kampusê çalakiya rûniştinê ya bêdem hat destpêkirin.
Xwendekaran ber bi êvarê ve forumek li dar xist. Piştî forumê her kesê li kampusê wê şevê li zanîngehê man. Di vê navberê de hevdîtin bi Rektoriyê re pêk dihatin. Di encama hevdîtinên bi Rektoriyê re, biryar hatin girtin ku ji bo xwendekarên dê bimînin cihê mayînê bê peydakirin, konê çalakiyan bê vekirin, destûr ji bo ketin û derketina xwarin/avê bê dayîn, xwendekarên li hundir dernekevin derve û piştî cejnê perwerdeya rûbirû berdewam bike.
Foto: Doğa Tekneci/Niha+
Roja duyem (23ê Gulanê)
Di saet 14.00an de hemû kes li kampusê civiya. Vê carê destûr nehat dayîn ku derçûyî û endamên sendîkayan têkevin hundir. Ji aliyê hêzên ewlehiya taybet ve lingê akademîsyenekî sendîkayî di derî de hat asêkirin. Di encama hevdîtinan de ew karîbûn bikevin hundir.
Xwendekaran bi armanca ku di nava sê rojan de dest deynin ser zanîngehê û wê bikin aîdê civakê û dest bi xebatên xwe bike, daxuyaniyek dan çapemeniyê. Sloganên wekî “Bilgî ya me ye, wê ya me bimîne”, “Bilgî li vir e li cem dersdarên xwe ye”, “Bijî piştevaniya xwendekaran” hatin avêtin. Heta ber bi avahiya rektoriyê ve meşiyan û li ber avahiyê çalakiya rûniştinê û forum pêk hat. Di dema forumê de hin akademîsyenên ku axivîn û Rektor Ege Yazgan soz dan ku mafê her kesê di bin banê Zanîngeha Bilgî de wê bê parastin.
Akademîsyen û xwendekarên Beşa Muzîkê ya Zanîngeha Bilgiyê ya Stenbolê konser dan. Xwendekaran şev dîsa li dibistanê derbas kirin.
Ber bi saetên şevê ve hejmara hêzên ewlehiyê û wesayîtên binçavkirinê yên li otoparka dibistanê bi awayekî berçav zêde bû. Ji saet 12ê şevê pê ve Rektor Ege Yazgan ragihandin ku kampus dê bi awayekî pratîkî bê girtin. Dema ku ketina xwendekar, akademîsyen û derçûyan hat qedexekirin, hat destnîşankirin ku dê xwarin û av ji derve neyê xistin û biryar bi awayekî pratîkî hatin bicihanîn.
Roja sêyem (24ê Gulanê)
Polîs û hêzên ewlehiya taybet destûr nedan ku xwendekar û xebatkar ji derve têkevin hundir. Kesên li derve, ji ser têlan re xwarin û xurek avêtin ji xwendekarên li hundir re.
Xwendekarên di hundirê kampusê de bi îşkenceyê hatin derxistin. Polîsan li dijî xwendekaran tundiya fîzîkî û gaza çavşewitandinê bi kar anî. Gelek xwendekarên ku birîndar bûn, bi rêya nûçegihanên ku nûçe dişopandin gotin ku wan îşkence dîtiye. Diyar bû ku rû, mil û lingên hin xwendekaran birîn bûne.
Piştî midaxeleya polîsan a li ser xwendekaran, di derdora saet 17.00an de xwendekar û xebatkar bi pankarta “Ji bo Bilgiyê li kornê bixe” bang li erebeyên ku di kolanê re derbas dibûn kirin. Piştî ku hemû kes bi zorê ji kampusê hat derxistin, çalakiya rûniştinê ya li ber dibistanê berdewam kir.
Di saetên şevê de di Rojnameya Fermî de biryareke nû ya Serokomar ha weşandin. Li gorî vê biryarê, girtina Zanîngeha Bilgiyê bi biryara Serokkomar ve hat paşvekişandin.
Serokê YÖKê Erol Özvar îro serê sibê (25ê Gulanê) di daxuyaniya xwe ya li ser hesabê xwe yê medyaya civakî de derbarê mijarê de wiha got: “Biryara yekem, karekî hiqûqî yê neçarî bû ku diviya di çarçoveya mewzuata derbasdar de bihata cih. Lê belê, di çarçoveya raporên ku piştre hatin pêşkêşkirin û nirxandinên rewşa rojane de, Birêz Serokkomarê me, wekî her carê bi hesasiyet daxwazên xwendekar, malbat û xebatkarên zanîngeha me li ber çavan girtiye.”
Zimanzan Netîce Altûn Demîrê diyar kir ku pîvana xetereya li ser zimanekî zarok in û got ku li Tirkiyeyê dewlet zimanê kurdî kir dike û kurd jî zimanê xwe dikujin.
Çalakiya Roja Zimanê Kurdî, Foto: Medyaya civakî
Li gorî amarên Platforma Çavdêrîkirin û Raporkirinê ya Mafê Zimanê Kurdî Kurdish Monitoringê di sala 2025an de, li ser hev bi kêmanî 70 caran bikaranîna kurdî hatiye qedexekirin. Di qada giştî de 25, di medyayê de 15, di qada çand-hunerê de 18 û li girtîgehan 12 bûyerên binpêkirinê pêk hatine.
Heta niha jî li Parlamentoyê dema parlamenter bi kurdî diaxivin, axavtina wan tê qutkirin, kurdî weke zimanekî “nayê zanîn” tê diyarkirin û di zabitnameyan de li şûna ew beşa bi kurdî “X” tê danîn.
Her çend ku kurd daxwaza perwerdeya bi zimanê dayikê dikin, lê di bernameya hikûmetê de ji bo vê daxwazê ti tiştekî berbiçav xuya nake.
Zimanzan Netice Altun Demir
Li gorî amarên ne fermî, bikaranîna kurdî her diçe li kolanan, li deverên civakî û her diçe li nava malan kêmtir dibe.
Zimanzan Netîce Altûn Demîr rewşa ku niha kurdî li Bakur tê de ye, bi gotina “qirkirina ziman” dinirxîne. Li gorî wê peyva “asîmîlasyonê” ji bo rewşa zimanê kurdî sivik e. Her weha ew helwesta kurdan a li beramberî kurdî jî bi gotina “zimanê-xwe-kuştin” penase dike.
Altûn Demîr ji bo kirmanckî ango zazakî diyar dike ku ew li gorî kurmancî di rewşeke xirabtir diye.
Gelek kes behsa rewşa zimanê Kurdî li Bakûr dikin û dibêjin xetereyek li ser Kurdî heye. Li gor nêrîna te xetereya zimanê Kurdî li Bakûr heye?
Heye helbet. Heke tenê extiyar zimanekî biaxivin xetere pir mezin e. Heke mezin û extîyar biaxivin lê zarok neaxivin dîsa xetereyek pir mezin heye lê du nifş maye ku ew ziman bimre. Di vir de pîvana herî grîng zarok in. Ku zarok zimanî diaxivin ew ziman neketîye rêya xetereyê. Di kirmanckî/zazakî de, xetere pir mezin e. Tene têkiliya kirmanckî bi tirkî re nine di ya bi kurmancî re jî de pirsgirêk heye. Rewşa kurmancî jî nebaş e lê ji ber nufûs zêde ye, ji ber zordestîya dewletê bi her awayî berdewam e, ev zordarî bi xwe re bertekekan derdixe holê. Ji ber her du sedeman jî bi qasî zazakî pirsgirêkên kurmanciyê nîne. Kurmancî ji ber li çar aliyê Kurdistanê tê axavtin jî rewşek xwe ya taybet heye. Bi kurtasî, xetere heye. Merhaleya xetereyê muhîm e.
Ev xetereyeke çawa ye?
Li Kurdistanê herî zêde behsa asîmîlasyonê dibe. Lê belê wekî din term hene kû dikarin rewşê baştir bînin ziman. Ji ber ku asîmîlîsyon, peyveke pir nerm e. Cara ewil ev term li Emerîqayê û ji bo entegrasyoneke bi armanc hatiye îfadekirin. Sîstematîze êrîşa dewletê dikeve binê banê linguicide-ê û ev qirkirina ziman e. Xwe-kuştina zimanekî jî dema kesek bi zanahî û ji bo berjewendiya xwe biryar dide ku ev ziman êdî bikêrî wê/wî an jî zarokê wan nayê û bi hişmendî biryar dide ku dev ji zimanê xwe berde û zimanek serdest hildibijêre. Di nava kurdan de ji aliyê dewletê ve asîmîlasyon nine, qirkirina ziman heye û ji aliyê miletê ve asîmîlasyon nine zimanê-xwe-kuştin heye (versiyona nerm a vê oto-asîmîlasyon e). Niha dewlet dixwaze kurdî bikuje, Kurd jî êdî alîkariyê dikin. Kirmanckî di demeke nêztir de lê kurmancî lê di heman rêyê de ne, rêya ku em dikarin bejin nexweşîn e. Lê birîn derman nebe ber bi mirinê ve diçe.
Sedema vê çi ye?
Pir sedem hene. Çîrokek sed salî heye ku ji roja ewil heya niha bi zilm û zordarî dewam dike. Sîyaseta kurdan heye ku pişta xwe daye entegrasyonê û qaşo ji bo kurda û ser navê kurda lê bê kurdî hereket dike. Ji xwe behsa bi hev re jiyinê hebe di navbera serdest û bindestekî de ti car têkiliyeke wekheviyê çênabe. Bi serdestan re têkilî, gava ew serdestiya xwe bidomînin mumkun e. Gava hemwelatiyek bibîne ku rêber û rewşenbîrên kurdan bi sîstemê re aş in ew jî ji xwe bi hêsanî zimanê xwe yê ku prestîjek wî tune ye dev jê berdidin. Kurdan kurdbûn qebûl kirine lê hîna bi awirên dujminên xwe li xwe mêze dikin û hîna ji xwe û zimanê xwe hez nakin. Helbet behsa kesên îstîsna nine behsa kesên ji rêzê an jî girseya mezin dikim. Helbet kes û xebatên ku pir hêja ne jî hene lê qasê ku ji derd re derman bin mezin nîn in.
Ji bo zimanê kurdî ji vê xetereyê rizgar bibe, divê çi bên kirin? Û kî/ê ne berpirsiyar ku di rêya rizgariyê de divê kar bikin?
Berpirsiyar ji jor heya jêr kesên bi sîyasetê ve eleqeder dibin, ew û rewşenbîr in. Ji bo prestîja ziman hebe û ziman were parastin statû lazim e. Ji bo statû hebe divê kurd li ser axa xwe xwedî erk bin. Heke kurdên Bakûr bi tirkan re û yên Rojhilat bi farisan re û yên Rojava bi ereban re bijîn ku sîyaseta me vê diparêze, ew çax têkiliya kurdan wê bi hev re çênebe. Wê serdestîya zimanên din dewam bike. Îro ne be jî wê sibê kurdî cihê xwe bide zimanekî serdestan. Pirsgirêk tenê kurdên Bakûr nîn in. Zaravayên Rojhilat yên ku ji alîyê hejmareke kêm tên axaftin hêdî hêdî dev ji kurdîtîya xwe jî berdidin. Ku li Bakûr hereketa kurdan dixwaze entegre bibe, xelasî tune lê weke du heb milet û du heb jî dewlet bijîn ew çax zimanê kurdan yê duyemîn kirkî, yê tirkan jî wê kurdî be. Zimanê sêyemîn ji bo herdiya jî wê îngîlîzî be. Ew çareserî jî tenê bes nîn e ji ber ku em nikarin kurdên yek alîyek jî li ber bayê qedera wan tenê bihêlin. Wekhevîyek sedî sed lazim e, ku li Rojhilata Navîn mumkun be. Ku nebe hîna demek “dirêj” wê zimanê bijî me lê wê dawîya çîrokê ne baş be.
Prof. Dr. Cefer Şêxelîslamî: “Rakirina tabela û nivîsên bi kurdî û her weha êrişên li dijî kurdî ne tenê bijardeyeke ziman ango zimanî ye. Ev meseleyeke mezintir e; meseleyeke siyasî ye, kêşeyeke civakî-siyasî ye. Kêşeyeke jeopolîtîk e ku bi rêya zimên xwe nîşan dide.”
Îro 15ê Gulanê Roja Cejna Zimanê Kurdî ye. Di 15ê Gulana 1932an de, bi pêşengiya rewşenbîr û zimannasê Kurd, Celadet Elî Bedirxan û hevalên wî, Kovara Hawarê li bajarê Şamê bi tîpên Latînî hat derxistin.Kovara Hawarê ji ziman, çand û nasnameyê bigire heta wêjeyê, di gelek qadên rewşenbîrî de şoreşeke mezin pêk anî.
Ji wê rojê ve 15ê Gulanê ji bo kurdan xwedî girîngiyekî mezin e û taybet e. 15ê Gulanê di sala 2006an de weke “Roja Cejna Zimanê Kurdî” hat ragihandin û gelê Kurd jî ji sala 2007an ve her sal 15ê Gulanê weke “Cejna Zimanê Kurdî” pîroz dikin.
Pratîkên asîmilasyon û zimankujiyê yên li dijî Kurdan, di çarçoveya polîtîkayên statukoparêz ên wan welatên ku Kurdî lê tê axaftin de, didomin. Li Îranê, qedexekirina Kurdî û astengkirina hiqûqî ya mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê, ev mesele veguherandiye pirsgirêkeke kronîk. Li Îranê aktorên ku ji bo parastin û pêşxistina ziman dixebitin, tên girtin û rastî cezayên giran tên. Ev hemû nîşan didin ku rejim, daxwazên mafên çandî wekî ‘kêşeyeke ewlehiyê’ pênase dike.
Têkildarî van mijaran û rewşa zimanê Kurdî ya li Îranê, em bi zimannas Prof. Dr. Cefer Şêxelîslamî re ku li Zanîngeha Carletonê ya Kanadayê akademîsyen e, axivîn.
“Li Îranê çi fermiyeta kurdî nîne û zimanekî devkî maye”
Prof. Dr. Cefer Şêxelîslamî destnîşan kir ku li Îranê zimanê kurdî, weke zimanekî kêmnetew tê hijmartin û weha got:
“Ji ber vê yekê li Îranê axavtina bi kurdî qedexe nîne. Mirov dikarin bi kurdî biaxivin lê zimanê kurdî ne fermî ye. Kurdî di dibistanan de nayê xwendin û di dem û dezgehên dewletê de jî çi fermiyeta kurdî nîne. Wekî zimanekî devkî maye.”
Di meha çaran a sala 2025an de, li Parlementoya Îranê ji bo Kurdî di dibistan û dezgehên dewletê de bibe fermî ji bo dengdanê hate rojevê. Lê dengê pêwîst nehat bidestxistin, kesî deng neda. Wate li Tirkiyeyê kêmanî dersa bijarte heye, li Îranê ev jî nîn e. Li Tirkiyeyê kurdî 50-60 salan bi temamî qedexe bû û niha dersên bijarte hene, lêbelê li Îranê heta niha jî tişteke bi vî rengî nîne. Li Îranê polîtîkaya “asîmîlasyona nerm” didome û dixwazin kurdî ji jiyana rojene de jî nehê bikaranîn.
“Êrişên li ser kurdî ne tenê bijardeyeke zimanî ye”
Şêxelîslamî diyar kir ku kêşeya ziman şereke ku li ser siyaset, li ser qudret û li ser desthilatdariyê ye û weha pêde çû:
“Binihêre, gava tu bala xwe didî notên Antonio Gramsci yên di girtîgehê de, ew tiştekî pir girîng dibêje. Dibêje; her gava ku behsa kêşeya ziman tê kirin, bizanibe ku li pişt wê kêşeyên din jî hene. Kêşeyên civakî hene, kêşeyên siyasî hene û kêşeyên aborî hene. Ev hemû di bin sîwana ziman de tên nîqaşkirin.
Mînak, li Hesekê û Kerkukê tabela û nivîsên kurdî jê hatin rakirin û li şûna wan erebî hatin bicikirin, ev ne tenê bijardeyeke ziman ango zimanî ye. Ev meseleyeke mezintir e; meseleyeke siyasî ye, kêşeyeke civakî-siyasî ye. Heta tu dikarî bibêjî kêşeyeke jeopolîtîk e ku bi rêya zimên xwe nîşan dide.
Çima? Ji ber ku tu nikarî ziman ji siyasetê, ji aboriyê, ji çandê û ji mijarên civakî cuda bibînî. Ziman bi her aliyekî civakê re têkel e. Ji ber wê ye, gava kêşeya ziman derdikeve holê, bi xwe re nakokiyên din jî tîne. Kêşeya ziman şereke ku li ser siyaset, li ser qudret û li ser desthilatdariyê ye. Bi kurtasî; şerê zimên, şerê desthilatdariyê ye; her dem û li her derê wusa ye.Ji ber vê yekê ye ku heta roja îro jî, gava kurdan bi ereban re, bi tirkan re an jî bi farsan re pirsgirêkek hebe, di nav wan pirsgirêkan de her tim kêşeya zimên jî heye û wê hebe.”
“Dema perwerde bi zimanê te nebe kurdiya te kurdiyeke farsî ye, erebî ye û tirkî ye”
Zimanzan Şêxelîslamî behsa girîngiya perwerdehiya bi zimanê dayîkê kir û weha anî ziman:
“Tiştekî xerîbe, mesela li Mehabadê tu diçe bankê, karmendê/a wê kurd e tu wî/wê karmendî nas dike û bi kurdî pê re diaxive. Yanî ew tişt li Îranê heye, her tim hebûye; beriya Komara Îslamî jî hebûye. Ango tu diçî ji bo gelek saziyan, xelk bi Kurdî diaxive. Heta tu diçî dagehê, salona dadgehê li wir jî wisa ye dema karmend Kurd be tu dikare bi kurdî biaxive. Ger Fars ango Azerî be wê demê tu yê bi farisî biaxive.”
“Lê belê pirsgirêk ew e ku dema perwerde bi zimanê te nebe, tu li dadgehê jî li her derekî din jî dema bi kurdî biaxive, kurdiya te kurdiyeke farsî ye, erebî ye û tirkî ye. Tu termên Tirkî, Farisî û Erebî bi kar tînî. Ji ber tu perwerdeyê bi wan zimanan werdigire û hemû nêrîn û nirxandinên te li gorî wan zimanan saz dibe.”
“Yanî mesela li cem min nimûneyek heye. Şaredarê Mehabadê tiştekî dibêje, tiştekî gelek hêsan. Dibêje; “Caddeyek man tesîs kerdûwe ke obûr deka le muhîtî xaricî xiyabanî…” (Me şeqamek çêkiriye ku li bajarê derdikeve û digihêje gundekî). Qaşo bi kurdî axivî ye lê hevok temamî farsî ye. Dibe ku pêşgir, paşgir û kar (fîîl) kurdî be Nav, cênavk, term…hwd hemû farisî ne. Vîdeoyeke din li gel min heye waliyê bajarê Sineyê(Senendej) qaşo bi kurdî diaxive, lê hemû peyvên bikar tîne bi farsî ne ku dema farsek guhdar bike bi hêsanî bi rehetî dikarê jê fêm bike.”
Lê belê, bi nivîskî tiştek bi kurdî nîne hemû bi farsî ye. Derman bi farsî tê nivîsandin, karên fermî yên bankeyê bi farsî ne û her weha hemû nivîsên saziyên dewletê re divê bi farsî be.
“Naxwazin tu bi zimanê xwe bi fikire û bi afirîne”
Prof. Dr. Cefer Şêxelîslamî da zanîn ku ziman bingehê civak û mirovahiyê ye. Ji ber ku di hemû qadan de em bi ziman têkiliyan çêdikin, afirandin bi ziman çêdibe, ziman avakarê çandê ye jî û weha bi lêv kir:
“Her weha li Rojhilat yên ku bi kurdî diaxivin jî di axavtinên xwe de peyv û gotinên farsî bikar tînin. Hevokên wan li gor taybetmendiyên zimanê farsî saz dibe. Ji ber ku bi farsî perwerdehiyê dibinîn, wisa ye. Zimanê xwendin û perwerdehiyê farsî ye. Ji ber vê yekê perwerde esas e. Tu bê perwerdeyê nikare zimanekî ji holêrabûnê rizgar bike. Ger ziman nebe zimanê perwerdeyê wê têk biçe.
Ziman bingehê civak û mirovahiyê ye. Ji ber ku di hemû qadan de em bi ziman têkiliyan çêdikin, afirandin bi ziman çêdibe, ziman avakarê çandê ye jî. Hebûn û nasnameya te ye. Tu bi zimanê xwe heye. Ji ber vê yekê gava behsa ziman dikî, ditirsin. Naxwazin tu bi zimanê xwe bi fikire û bi afirîne û her weha naxwazin tu ji bo xwe bî. Ber hindê ku ziman pir girîng e.
Yanî her welatê ku dixwaze kurdî asteng bike, bi awayekî vê yekê pêk tîne. Li Îranê jî nabêjin Kurdî qedexe ye. Dibêjin, “Kurdî çavê me ye, Kurd dotmam û pismam me ne, kurdî qedexe nîn e.” Ma dema kurdî qedexe nîne çima li sazî û dezgehên dewletê nivîsîn bi kurdî nîne, li dibistanan kurdî fermî nîne?. Weke ku min li jorê jî behs kir şerê ziman, şerê desthilatê ye.”
Ev deh sal in li Rojava perwerdeya bi kurdî heye. Lê piştî peymana 29ê Kanûna Paşiyê ya di navbera Rêveberiya Xweser û rêveberiya demkî ya Şamê, mijara perwerdeya kurdî, tê nîqaşkirin.
Çalakiya ji bo zimanê Kurdî, Qamişlo, Foto: ANHA
Piştî ku di navbera Rêveberiya Xweser û rêveberiya demkî ya Şamê de peymana 29ê Kanûna Paşiyê hate îmzekirin, pêvajoya entegrasyonê dest pê kir. Ev pêvajo destpêkê di hêla leşkerî de paşê jî di hêla perwerde û hin hêlên din de bi rêve diçe.
Lê di mijara perwerdeyê de li gorî agahiyên ji herêmê belav bidin, pirsgirêk di navbera Rêveberiya Xweser û rêveberiya demkî ya Şamê de heye.
Hêzên bi ser rêveberiya demkî ya Şamê ve girêdayî, di serê meha Gulanê de li Hesekê li ser avahiya dadweriyê nivîsa bi kurdî, ingilîzî û erebî daxistin û li şûna wê nivîsa bi erebî tenê hiştin. Paşê jî niştecihên Hesekê bertek nîşanî vê rewşê dan û nivîsên erebî daxistin, li şûna wê yên bi kurdî danîn. Piştî ku çend rojan ev mijar bû sedema hin aloziyan,
Di van rojan de ku vê pirsgirêkê li Hesekê rû dabû, Fermandarê Giştî yê Hêzên Sûriyeya Demokratîk (HSD) Mazlûm Abdî di 13ê Gulanê de ji Ajansa Nûçeyan a Hawarê (ANHA) re got ku, ev pirsgirêk bûye sedema sekinandina pêvajoya entegrasyonê û ji bo çareser bibe, wan qebûl kiriye heta demekê erebî li ser avahiyê bimîne, lê paşê wê li Hesekê jî weke deverên din ên Rojava kurdî bê danîn.
Abdî di 14ê Gulanê de jî ji malpera Al Monitorê re diyar kir ku ji bo mijara perwerdeyê û krîza dîplomayê, ew û Şamê gihîştine lihevkirineke dawî. Li gorî vê daxuyaniyê, dewleta Sûriyeyê wê bi rengekî fermî dîplomayên xwendekarên li gorî perwerdeya Rêveberiya Xweser perwerde bûne, wê qebûl bike. Her weha bi şertê ku li herêmên kurd lê zêde ne perwerde bi kurdî be, ji bo derbasbûna müfredata netewî, wê komîsyonên hevbeş bên avakirin.
Bi dehan salan e li Rojava perwerde bi kurdî ye
Weke tê zanîn piştî ku şer li Sûriyeyê rû da û li Rojava herêmeke xweser ava bû, li vir perwerdeya bi kurdî dest pê kir. Heta wê gavê li Sûriyeyê perwerdeya bi kurdî nebû û bikaranîna kurdî dihate astengkirin.
Digel astengkirinê jî li Sûriyeyê û Rojava, ji bo zimanê kurdî gelek xebat hatine kirin ku bingeha alfabeya modern a latînî ji hêla Celadet Alî Bedirxan ve li Şamê di sala 1932yê de bi çapkirina yekem hejmara kovara Hawarê ve hatiye avêtin. Dîsa kesên mina Cegerxwîn, Kamîran Bedirxan, Seydayê Tîrêj, Osman Sebrî û gelekên din li vir ji bo zimanê kurdî kar kirine û berhem dane.
Bi avakirina rêveberiyeke xweser a li herêmên kurdan, perwerdeya bi kurdî jî bi rengekî fermî dest pê kir.
Di sala 2013an de bi awayekî fermî yekem car li Kantona Cizîrê dibistanên bi zimanê kurdî perwerdeyê didin, vebûn. Li gel zimanê kurdî, yê erebî û suryanî jî di nav zimanên fermî de qebûl bûn. Her wiha li hin cihan jî perwerdeya zimanê ermenî dest pê kir.
Piştî ku di sala 2014an de li Kantonên Cizîr, Kobanî û Efrînê Rêveberiya Xweser hat îlankirin, heman salê amadekariya mufredata nû ya perwerdeyê hat kirin. Ji ber êrîşên DAIŞê yên li ser Rojava, perwerde sekinî lê di sala 2015an de careke din dest bi kar kirin. Di sal a 2017an li Qamişloyê zanîngeha Rojava hat vekirin. Paşê di heman salê de li Kobanî Zanîngeha Kobanî hat vekirin.
Di van salan de bi deh hezaran xwendekar çûn dibistanan û bi kurdî perwerde dîtin. Lê niha ji ber rewşa heyî, metirsî heye ku ev destkeftî ji holê rabin.
Evdilfetah: Divê em destkeftiyên xwe bernedin
Zimanzan Deham Evdilfetah, ji bo rewşa heyî ya li Rojava, ji Niha+ê re got, “Van rojan tevlihev bûye” û ew “nizanin wê çi bibe”.
Evdilfetah diyar kir ku ev çendeke hemû kes ji bo parastina zimanê kurdî ketiye nava liv û tevgerê. Li gorî zanyariyên wî dane, şandeyeke ji Rêveberiya Xweser ji bo vê mijarê li Şamê ne û wê daxwaz bikin ku ji bo 15ê Gulanê ahengeke hevbeş li dar bixin.
Deham Evdilfetah destnîşan kir ku rêveberiya li Şamê ji kurdan re dibêje, ew ê dersên bijarte ji bo kurdî bipejirînin, weke yên li Tirkiyeyê: “Du saet in, sê saet in êdî çi be. Sinek caran dibêjin, ziman azad e. Weke hûn dixwazin em ê bidin. Tiştekî rasterast nayê meydanê. Em nizanin wê çawa be.”
Bi gotina Evdilfetahî, piştî pêşveçûnên li Şêxmeqsûd û Eşrefiyê, herdu taxên kurdan ên li Helebê qewimîn zêde vebijêrk di destên wan de nemana û şikestinek di milet de çêbûye. Ji ber vê jî, rêveberiya demkî ya Şamê, tiştekî berbiçav diyar nake: “Tiştê ku tu ji wan re dibêjî, dibêjin ‘erê erê’ lê ne bawer in tiştekî têxin destûrê de. Destûr tune. hikûmeteke demkî ye. Dibêjin ‘heta hikûmet çêbibe, destûr çêbibe, parlamen çêbibe, wê çaxê em ê her tiştî bidine we.’ Bi wan jî bawer kabin.”
“Em li ber xwe didin”
Wî behsa çalakiyên li gelek deveran ên ji bo zimanê kurdî kir û got ku ew ê biçe Qamişloyê tevlî çalakiyeke ji bo zimanê kurdî bibe: “Em bixwe jî çalakiyan dikin. Em li ber xwe didin. Em semîneran çêdikin. Zimanê me hebûna me ye. Bi qasî em zimanê xwe biparêzin wê zimanê me jî me biparêze. Wekî mînak parçeyê me yê bakur gelek, heliyan. Ziman çû. Ziman vegere, wê ew jî vegere. Her kes bi zimanê xwe ye. Bi vê dirûşmeyê em kar û xebata xwe dikin. Duh pêr SZK saziya zimanê kurdî û Kongreya Niştimanî ya Kurdistanê (KNK) bi hev re civîneke geleke baş çêkirin. Tev de tekez dikin li ser ziman, divê ziman berî her tiştî be. Ziman nasname û hebûne. Bi rastî jî hebûn nebûn e. Em texsîr nakin. Gelek tişt çêbûn, di Rêveberiya Xweser de, di nêrîna min de. Li vir li wir li ê han. Paşê jî ew karesat çêbû. Lê dîsa jî tiştên baş çêbûn. Zarokên me bi zimanê kurdî li malê dixwînin. Bi hev re diaxivin.
Heseke, Foto: ANHA
Ev tiştana tiştên pîroz bûn. Ez bawer nakim, çiqasî çewisandin fişar bê ser me, ziman qedexe be jî, ev zarokana ziman ji bîra nakin. 11 12 sal in vê xwendinê dikin. Çiqasî kêmasiyên wê hebin jî bingehekek hate danîn. Şaşî hebin jî tên rastkirin. Lê ew bingeh hate danîn. Xewn û hêviya me ew e em wê biparêzin. Ezmûna ku em tê re derbas bûne, ev ezmûn dimeşe. Hinek kêmasî hebûn, gazin hebûn, rexne hebûn, em car caran radibûn hev lê dîsa jî em li xwe vedigerin. Tiştên çêbûne, eger ne ew bûna bi destê me nediketin. Ema niha çi bi destê me de maye, em nizanin. Çi ketibe destê me gereke em wê ji destê xwe bernedin. Ew zarokên ku niha zimanê kurdî dixwînin, her malek û pirtûkxaneyek biçûçik têde ye.”
Şandeyeke Rêveberiya Xweser li Şamê ye
Li gorî nûçeya ku Rûdawê belav kiriye, Hevseroka Daîreya Pêwendiyên Derve ya Rêveberiya Xweser Îlham Ehmed û Hevserokê Partiya Yekîtiya Demokratîk (PYD) Xerîb Hiso ji bo Roja Zimanê Kurdî li Şama paytexta Sûriyeyê çûn ser gorên Mîr Bedirxan, Mir Celadet Alî Bedirxan û Rewşen Bedirxanê.
Îlham Ehmedê destnîşan kir ku divê ji bo fermîbûna zimanê Kurdî têkoşîn were bilindkirin û got:
“Em dixwazin zimanê xwe li vî welatî fermî bikin. Her çi qasî hişmendî û aqilek hebe ku vê qebûl nake jî li gorî Biryarnameya 13an, di hinek dibistanan de destûra xwendina Kurdî hatiye dayîn. Fermîbûna zimanê Kurdî dê bibe sedema dewlemendbûn û xurtbûna Sûriyeyê.”
Di yekem salvegera fesixkirina biryara PKKyê de rêveberiya KCKyê civîneke çapemeniyê li dar xist û got: “Ew gotinên ku avêtina gavên hiqûqî ‘bi tespît û teyîtkirina danîna çekan ve girê didin’ rastiyê îfade nakin.”
Rêveberên KCKyê Sozdar Avesta û Mûstafa Karasû, Foto: ANFnews
Piştî ku Abdullah Ocalan di 27ê Sibaha 2025an de bang kir û xwest PKK xwe fesix bike, PKKyê di navbera 5 û 7ê Gulana 2025an de kongreyek li dar xist û biryara fesixkirinê da. PKKyê bi navê Rêveberiya Tevgera Apoyî di yekem salvegera vê kongreyê de civîneke çapemeniyê li dar list.
Rêveberên KCKyê Sozdar Avesta û Mûstafa Karasû, li nav sînorên Herêma Kurdistanê ev civîn li dar xist û ANFyê jî vîdeo û teksta vê civînê belav kir.
Di civînê de endama Desteya Rêveber a KCKyê Sozdar Avesta tekst bi kurdî, endamê Desteya Rêveber ê KCKyê Mûstafa Karasû jî bi tirkî xwend. Di tekstê de hatiye gotin ku, gotinên desthilata AKPyê û çapmeniya nêzî wê yên dibêjin “avêtina gavên hiqûqî ‘bi tespît û teyîtkirina danîna çekan ve girê didin’ rastiyê îfade nakin.”
Di daxuyaniyê de gavên ku piştî banga Ocalan a 27ê Sibatê û heta niha hatine avêtin, hatin diyarkirin û hate gotin: “Ji bo ku pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk bi pêş bikeve divê bi biryareke siyasî statuya Rêber Apo bê diyarkirin, dîsa ji bo ku siyaseta demokratîk bi awayekî azad bi pêş bikeve divê gavên qanûnî bêne avêtin. Bi temamî çek danîn û ketina nava siyaseta demokratîk bi avêtina gavên hiqûqî dibe. Ev rastî ji destpêka pêvajoyê heya niha ji hêla hemû derdoran ve tê zanîn.”
“Muzakerevanê sereke Ocalan e”
Di berdewama daxuyaniyê de hatiye xwestin ku statuya Ocalan were diyarkirin: “Me, weke Tevgera Azadiya Kurd di kongreya xwe de ku PKK hate fesixkirin û li dijî Tirkiyeyê têkoşîna çekdarî hate bi dawîkirin, biryar girt ku pêvajoya aştî û civaka demokratîk ji hêla Rêber Apo ve bê meşandin. Sermuzakerevan û pêşengê vê pêvajoyê Rêber Apo ye. Divê li gorî vê rastiyê weke muxatabê esasî rewşa siyasî ya Rêber Apo diyar bibe û bikare xwe bigihîne şertên xebata azad. Ev pêvajo, tenê bi vî awayî dikare bi rengekî rast bê meşandin û encamê bi xwe re bîne. Di vê pêvajoyê de me tiştên pêwîst kirin, heya kes li bendê nebû ku em di vê astê de gavan biavêjin. Êdî ji bo ku pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk biçe encamê divê statuya Rêber Apo bê diyarkirin, gavên qanûnî û hiqûqî bêne avêtin. Xwestek û bendewariya gelê me jî, hêzên demokratîk û ya me jî ev e.”
Desthilatdar rexne kirin
Rêveberiya KCKyê destnîşan kiriye wan heta niha gelek gaz avêtine û desthilata AKPyê û medyaya nêzîkî wê rexne kirin: “Me her tim ji bo çareseriya siyasî-demokratîk, raya giştî ya Kurd amade kir û peyamên erênî dan gelên Tirkiyeyê, em di vê mijarê de hesas nêzîk bûn, lê hin berdevkên desthilat û çapemeniya nêzîkî desthilatê, amadekirina raya giştî li aliyekî, berevajî ji bo avakirina hest û fikrên neyînî kar kirin, helwest raber kirin. Nêzîkatiya neyînî ya li hemberî muxalefetê jî bûye sedem ku ji pêvajoyê re desteka civakî zêde nebe.”
Ji 27ê Sibata 2025an û heta niha çi qewimîn?
Rêveberiya KCKyê ji 27ê Sibata 2025an heta niha gavên ku wan avêtina niha rêz kirine:
“Rêber Apo di banga xwe ya 27’ê Sibata 2025an de şert û mercên ku PKKyê pêşxistine û sedemên wê danî holê. Rêbertî, girêdayî encama pêşketinên ku di nava 50 salan de derketine pêş ji PKKyê xwest ku xwe fesix bike û têkoşîna çekdarî ya li dijî Tirkiyeyê bidawî bike. Tevgera me, piştî vê bangê 1’ê Adarê agirbesta yek alî ragihand.
Piştî vê bangê gelek derdor û şexsiyetan diyar kirin ku ew ê PKK li gorî vê tevnegere. PKK ya ku weke tevgera Rêbertî derketiye holê, PKK ya ku li ser xeta Rêbertî têdikoşe û bi pêş dikeve, di demeke kurt de kongreya xwe kom kir. PKKye bê teredût banga Rêbertî xiste pratîkê; di vê çarçoveyê de biryara fesixkirina PKKyê girt û têkoşîna çekdarî ya li dijî Tirkiyeyê bi dawî kir. Di encamê de hate gotin ku ancax Rêber Apo dikare van biryaran têxe pratîkê û weke sermuzakerevan dikare pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk bimeşîne.
‘Rêber Apo bersiva erênî da banga Bahçelî’
Rêber Apo ji 1993yan heya roja me ya îro çendîn car agirbestên yek alî îlan kir, ku bikare bi awayekî demokratîk pêşiya çareseriya pirsgirêka Kurd veke. Ji bo vê pêşniyarên çareseriyê bi pêş xistiye, bi maqul-aqilan e nêzîk bûye ku li dinyayê heya niha nêzîkatiyek bi vî rengî nehatiye dîtin. Lê belê dewleta Tirk, ji ber ku wê demê xwediyê çareseriyeke polîtîk nebû ev hewildan bê encam man. Serokê Giştî yê MHP’ê û şirîkê desthilata heyî Devlet Bahçelî 22yê Cotmeha 2024an de bang kir. Rêber Apo jî bi îhtîmala ku ji nava dewletê îradeya çareseriyê bi pêş bikeve bersiveke erênî da vê bangê.
‘Ji bo pêşî li çareseriyê bê vekirin gavên mezin avêtin’
Tevgera me ya Azadiyê, ji ber ku ji hêza çareseriya Rêber Apo bawer dike biryarên wisa pir radîkal ên weke fesixkirina PKKyê û bidawîkirina têkoşîna çekdarî girt. Tenê gavên wiha mezin dikarin pêşiya çareseriyeke demokratîk vekin. Di vê mijarê de me xwest îrade û biryardariya xwe nîşan bidin. Ji ber vê Hevseroka me ya Konseya Rêveber a KCKyê Besê Hozat, 11ê Tîrmeha 2025an bi 30 hevalên me yên gerîla re çekên xwe şewitandin. Bi vî awayî hate ispatkirin ku dema şertên guncav ên siyasî bi gavên pêwîst ên hiquqî bêne avakirin, bi hezaran gerîla jî wê çekên xwe deynin. Ji xwe wê demê Devlet Bahçelî jî di vê çarçoveyê de axivî û got, diviyabû ew kesên ku çek şewitandine bi derxistina qanûnên pêwîst berê xwe bidana Tirkiyeyê. Devlet Bahçelî bi vî awayî vegera li Tirkiyeyê wê çawa bibe danîbû holê.
‘Me hêzên xwe yên çekdar vekişand’
Weke Tevgera Azadiyê, ji bo bidawîkirina têkoşîna çekdarî û ji bo bikarin îradeya xwe ya çareseriya siyasî-demokratîk deynin holê me hêzên xwe yên di nava sînorên Tirkiyeyê de derxistin derveyî sînor. Me li Herêmên Parastinê yên Medyayê hin mewziyên xwe jî ji ber şerekî gengaz vala kirin. Dîsa sala 2017an me hin rêveberên MÎTê yên dîl girtibûn, me ev kes jî teslîm kir.
Me ev gav hemû ji bo avêtina gavên siyasî û hiquqî avêt, ku bikarin xwe bigihînin çareseriya siyasî-demokratîk. Di vê pêvajoyê de li Îmraliyê bi Rêbertiya me re hin hevdîtin çêbûn û hin şehîdên me yên li Herêmên Parastina Medya hatin girtin. Derveyî van mijaran, heya niha wisa gaveke cudatir nehatiye avêtin.
‘Rapora Komisyonê neketiye pratîkê’
Komîsyona ku li meclîsê ava bû, me erênî dît. Lê belê pêvajoya amadekirina raporê pir dirêj ajot û raya giştî baş nehate amadekirin. Li gel ku muxatabê esasî Rêbertiya me ye û aliyê çareseriyê ye, di vê pêvajoyê de komîsyona meclîsê bi rêbertiya me re tenê carekê hevdîtin kiriye. Di encamê de komîsyona meclîsê raporek amade kir. Rexmî hemû kêmasiyên xwe jî ev rapor di pratîkê de dikare bandorên erênî bide çêkirin. Lê belê hîn jî feraset û pêşniyarên di raporê de pratîze nebûne. Ev jî wisa nîşan dide ku desthilat, bi awayekî rast û samîmî nêzî pêvajoya aştî û civaka demokratîk nabe.”
Wezareta Çand û Turîzmê klasîkên kurdî yên ku Konsolosê Rûsyayê Aleksandre Jaba berhev kiribûn, weke15 cîldan çap kirin. Lê belê heman Wezaret, nahêle nêzî 400 berhemên bi kurdî yên destxet derbasî pergala dijîtal bibin ku di nava berhemên Saziya Berhemên Destxet de ne.
Koleksiyona Konsolosê Rûsyayê Aleksandre Jaba ku bi xebateke hevpar a Wezareta Çand û Turîzmê û Zanîngeha Mardîn Artukluyê hat çapkirin, rastî eleqeyeke mezin hat. Jaba yê ku di navbera salên 1856-1866an de li Erziromê wezîfedar bû, ev berhem bi Mela Mehmûdê Bazîdî re berhev kiribûn. Di demekê de ku ev klasîk li ser refan cihê xwe digirin, heman wezaret sansûrê datîne ser bi sedan berhemên din ên kurdî.
Li gorî daneyên malpera Portal.Yek.Gov.Tr ku bingeha daneyan a Saziya Berhemên Destxetan a Tirkiyeyê ye, di saziyê de zêdetirî 640 hezar berhem hatine qeydkirin. Lê belê berhemên kurdî yên di nav van berheman de bi salan hatine paşguhkirin û wekî erebî yan jî farisî hatine qeydkirin. Heya beriya çend salan tenê 25 berhemên kurdî di qeydan de xuya dikirin, lê di nava sala dawî de ev hejmar derketiye 79an.
Tê îdiakirin ku di bingeha daneyan a saziyê de di navbera 300 û 400î de berhemên kurdî yên kêmpeyda hene. Tê gotin ku tevî ev berhem hatine tesnîfkirin jî, derbasî pergala dîjîtal nayên kirin û pêşî li vê yekê tê girtin. Pispor balê dikşînin ku ev çavkanî ji koleksiyona Jaba ya ku wezaretê çap kiriye, pir dewlemendtir û berfirehtir in.
Hinek ji berhemên kurdî yên kêmpeyda di sîstema Saziya Berhemên Destxetan de
#Feqiyê Teyran:“Dîwan” û “Manzûmê Feqiyê Tayra derheqê Şêxê Sen‘an”
#Ehmedê Xanî:“Mem û Zîn”
#Selîmiyê Hîzanî:Yûsuf û Zuleyxa
#Melayê Cizîrî:Dîwanâ Melayê Cizîrî
#Ehmedê Xanî:“Nûbihara Biçûkan” û Şerha wê “Çîçeka Destê Zarokan”
#Mela Yûnisê Erketînî:Terkîba Mela Yûnis û Zurûf
#Mela Hisênê Bateyî:Mewlûda Nebî
#Mela Xelîlê Sêrtî:Nehcü’l-Enâm li Nef‘i’l-‘Avâm
#Kurdîzade Ehmed Ramiz:Reşbelek
#Mela Camî (Wergêr):Wergereke kurdî ya dîwana farisî “Vâsıtatü’l-İkd”
#Mihemed Cewad Siyahpoş:Dîwana Siyahpoş
#Elî Teremaxî:Tesrîfa Kurdî
#Şêx Nûredînê Birîfkanî:“El-Qesayîd we’r-Rumûzat” û “Gezelha”
#Zahid Zeherî:Şev û Roj
#Şêx Mihemed Canê Aktepî:Leyla û Mecnûn
#Mela Mihemedê Xaldewî:Tûbe’z-Zeman (Wergereke manzûm ji Gazzalî)
#Mela Mihemedê Hizranî:Mecnûn û Leyla
#Şêx Xalidê Zêbarî:Sîseban
#Şêx Ebdulqadirê Hizranî:ed-Dîvân
#Mela Nesredînê Zoqeydî:Eqîda Îmanê
#Şêx Mihemed Kerbela:Mirsadü’l-Etfal
#Mela Mihemed Hadiyê Licî:ed-Durrü’l-A‘lâ fî İlmi’t-Tecvîd
#Mela Xalidê Orekî:Îcazetname
Xebata Arşîvê ya Niha+ – 2026
Parlamentera DEM Partiyê pirsnameyek da
Parlamentera DEM Partiyê ya Bedlîsê Semra Çaglar Gokalp, di meha Sibatê de ji bo ku Wezîrê Çand û Turîzmê Mehmet Nuri Ersoy bibersivîne, pirsnameyek pêşkêşî Serokatiya TBMMê kir. Tevî ku demeke dirêj di ser re derbas bûye jî Wezîr Ersoy bersiva pirsnameyê neda.
Gokalpê di pirsnameya xwe de pirsîbû ku “Koleksiyona Şarkiyatê ku tê gotin ‘Berhemên Kêmpeyda ên Kurdî’ tê de zêde ne, ji çend cîld û berheman pêk tê? Di vê koleksiyonê de çend berhem bi kurdî ne? Tevî ku pêvajoya katalogkirinê bi dawî bûye, çima 195 berhemên destnivîs (ku 130 ji wan kurdî, 3 farisî û 62 jî erebî ne) nehatine qebûlkirin nav pergala dîjîtal a saziyê?” Gokalpê her wiha daxwaz kiribû ku di bin banê Meclîsê de lêkolînek were kirin.
Hinek pirtûkên bi Kurdî yên ku li Saziya Berhemên Destxetan a Tirkiyeyê ne, lê nehatine dijîtalîzekirin ev in:
Mem û Zîn (Ahmedi Xani), Leyla û Mecnûn, Dîwana Siyahpoş, Dîwana Seyyid Qedrî, Dîwana M. Zeynelabidin, Manzûme-î Faqiyê Teyran, Eqîda Îmanê ya Manzûm (M. Alî Nasreddîn Zokî), Mewlûda Kurmancî (M. Mûhammed Beşîr Elcezerî), Kitaba Durri'l-Ala, Zubdetu't-Tecvîd, Çîçeka Destê Zaruka, Dûmanname (M. Îzzet Cixsî).
Bayrak: “Derketina van berheman ji bo dîroka kurdan girîng e”
Dîrokzan Mehmet Bayrak destnîşan kir ku derketina çavkaniyên wê serdemê hem ji bo dîroka kurdan hem jî ji bo dîroka Tirkiyeyê girîng e. Bayrak derbarê çapkirina arşîva Jaba û veşartina berhemên di destê saziyê de wiha axivî: “Wezaretê demeke Quranek bi kurdî û Mem û Zîn çap kir; paşê Saziya Zimanê Tirk (TDK) ferhengeke kurdî weşand. Ev xebat pir sînordar in. Berî her tiştî divê çavkaniyên arşîvê werin tesnîfkirin û ev berhemên destxet ên kevn derkevin holê.”
Bayrak da zanîn ku dema ew li Pirtûkxaneya Dewletê ya Beyazitê wezîfedar bû, wî tespît kiriye ku elfebayeke kurdî xistine nav berhemên tirkî yên bi tîpên erebî:
“Min bi tesadufî di kataloga berhemên tirkî yên bi tîpên erebî de dît. Min li pergala kartoteksê nêrî û min dît ku elfebayeke kurdî ya bi tîpên erebî ye. Elfebaya kurdî jî xistine nav berhemên tirkî. Ji ber vê yekê, ger bi durustî tesnîfkirin û berhevkirina van berheman were kirin, dê xebateke pir girîng pêk bê.”
“Ev tiştekî plankirî ye”
Dîrokzan Bayrak neşandina berheman a ji bo pergala dîjîtal wekî “sansûr” bi nav kir:
“Ev sansûreke bi zanebûn e. Di dema Ataturk de belgeyên arşîva Osmanî bi vagonên trenê, bi bihayekî erzan firotin Bulgaristanê. Ew li wir wan diparêzin û niha mirovên ku dixwazin doktorayê bikin, bi pereyan ji wan çavkaniyan sûd werdigirin. Ev sansûrek e ku bi armanca qutkirina têkiliya bi rabirdûyê re tê kirin. Ev polîtîkaya ku ji dema Îttihat û Terakkiyê ve tê meşandin e; polîtîkaya tirk-îslamkirinê ye. Ji bilî vê, her tim sansûr li ser hêmanên din hebûye.”
Bayrak mînaka hevdîtineke veşartî ya li Meclîsê da û diyar kir ku di sala 1922an de li ser ‘muxtariyeta Kurdistanê’ qanûnek hatiye amadekirin, lê ew beş di zabitnameyan de nîn e: “Di Sibata 1922an de di rûniştineke veşartî de mijara muxtariyeta Kurdistanê wekî pêşnûmeqanûn tê nîqaşkirin. Di 10ê Sibata 1922an de ev pêşnûme dibe qanûn. Lê di zabitên rûniştinên veşartî de ku Meclîsê weşandine, tarîxên 10ê Sibatê û 10ê Tîrmehê vala ne.”
“Dewlet sansûrê bi kar tîne”
Bayrak diyar kir ku bi saya lêkolînên Robert Olson li arşîvên Amerîka û Îngîltereyê, lîsteya endamên Cemiyeta Azadiya Kurd derketiye holê û wiha got: “Ji ber sansûra dewletê ya li ser van mijaran, di destê me de tu tişt nîn e.”
Her wiha Bayrak anî ziman û got, agahiyên wan hene ku berhemên li herêma kurdan ji bo Pirtûkxaneya Konyayê hatine birin, lê li gorî zanyariyên wî ew berhem bi awayekî saxlem nehatine tesnîfkirin.
Saziya Berhemên Destxetan hê jî ev merhem nexistine sîstema dijîtal lê lêkolîner û raya giştî li bendê ne ku Wezaret heman zelalbûna di arşîva Jaba de, ji bo hemû berhemên saziyê jî nîşan bide.
Piştî ku walîtiyê pîrozkirina 1ê Gulanê li qada Taksîmê û derdora wê qedexe kir, polîsan bi tundî mudaxaleyî sendîka û saziyên ku dixwestin bimeşin Taksîmê kir. Komeleya Hiqûqnasên Hemdem (ÇHD) ragihand ku herî kêm 576 kes hatine desteserkirin.
Gelek rêxistinên demokratîk, sendîka û saziyên sosyalîst xwestin ku di 1ê Gulanê de ber bi Taksîmê bimeşin. Lê li dijî vê daxwazê, Walîtiya Stenbolê êvara 30ê Nîsanê biryara qedexeyê da û gelek kolan û kûçeyên Beyoglûyê ji çûnûhatinê re girtin. Polîsan ji serê sibê ve Meydana Taksîmê jî di nav de; navçeyên Beyoglû, Şîşlî û Beşîktaşê dorpêç kirin.
Bi banga Înisiyatîfa 1ê Gulanê, rêxistinên çep/sosyalîst û sendîka, ji saet 10:00an û pê ve li meydanê Mecidiyekoyê dest bi kombûnê kirin.
Şaxê Stenbolê ya Komeleya Hiqûqnasên Hemdem (ÇHD), di daxuyaniya ku li ser hesabê xwe yê medyaya civakî parve kir de ragihand ku di 1ê Gulanê de li Stenbolê 17 jê zarok, 8 jê parêzer û 2 jê xebatkarên çapemeniyê, bi giştî 576 kes hatine desteserkirin. Di daxuyaniyê de hat diyarkirin ku 336 kes li Rêvebiriya Emniyeta Stenbolê û 240 kes jî li Emniyeta Gayrettepeyê têne girtin. Hat destnîşankirin ku 47 kesên ku li ser Pira Boğazîçiyê hatine desteserkirin dê sibê sewqî edliyeyê bikin û 529 kes jî piştî girtina îfadeyên wan dê werin berdan.
Li Stenbolê, polîsan destûr nedan ku koma bi navê Emeğin Kurtuluşu, DGB û hinên din biçin Qada Taksîmê û 1ê Gulanê li wir pîroz bikin.
Polîsan gelek kes desteser kirin. Her weha destûr nedan ku rojnameger çalakiyê bişopînin û ew asteng kirin. https://t.co/ExW2vEr28q
Derdora saet 10.30an li Mecidiyekoyê mudaxaleya destpêkê li dijî sendîka û rêxistinan pêk hat. Polîsan bi tundî mudaxaleyî komên ku li ser rêya hawirdorê ya bin Viyaduka Mecidiyekoyê kom bûbûn, kir.
Polîsan midaxeleyî koma ku xwest biçe Taksîmê kir.
Polîsan li Mecîdiyekoyê bi tundî midaxaleyî komên wekî Emegin Kurtuluşu, DGB û hin komên xwendekaran kir ku dixwestin bimeşin Meydana Taksîmê.
Di saet 10.45an de jî hin saziyên ku di nav Înisiyatîfa 1ê Gulanê de cih digirin, li ber Astoria AVMyê kombûn û ber bi meydana Mecidiyekoyê ve meşiyan. Kesên ku beriya bigihîjin meydanê rastî mudaxaleya hêzên taybet ên emniyetê hatin, sloganên “Taksîm sor e, dê sor bimîne” û “Bijî 1 Gulan” berz kirin.
#1Gulan Polîsan komên ku dixwazin berbi Taksîmê bimeşin dorpêç kirine.
Kesên ku ji mudaxaleya polîsan dûr ketin, careke din li ser rêya meydana Mecidiyekoyê kom bûn. Polîsan çapemenî asteng kir û nehîştin dîmenan bikişîne û tevahiya koma ku li ser rêya meydanê kom bûbûn, dorpêç kirin.
Dora saet 11:15an, komeke din a ku ji ber Astoria AVM’yê ber bi meydana Mecidiyekoyê ve dimeşiya, gihişt koma di dorpêçê de û her du kom bûn yek. Piştre polîsan bi gazê êrişî koman kir.
#1Gulan Polîsan bi gazê midaxaleyî koma ku girtibûn bin dorpêçê kir.
🗣️Kesên di komê de ne dirûşmên “Bijî 1’ê Gulanê” û “Her der Taksîm, her der berxwedan” berz dikin.
Rojnameger Yusuf Çelik ê ku dorpêça polîsan dişopand, hat desteserkirin. Polîsan midaxaleya li dijî xebatkarên çapemeniyê domand.
Di dorpêçê de dirûşmên wekî “Bijî 1ê Gulanê” û “Her der Taksîm, her der berxwedan” hatin berzkirin. Serokê Giştî yê TÎPê Erkan Baş, di nava dorpêçê de axaftinek kir. Polîsan kesên di nav dorpêçê de siwarî wesayîtên desteserkirinê kirin. Polîsan careke din mudaxaleyî xebatkarên çapemeniyê kir.
#1Gulan Komeke din a ku li Mecîdiyekoyê kom bûbû, ji aliyê polîsan ve hat dorpêçkirin.
