Mümtaz Fırat’ın Yapı Kredi Yayınları’ndan çıkan “Kaybolan İzler – Güneydoğu’da Geleneksel Dövme ya da Dek ve Dak” kitabı, Mezopotamya’daki dövme sanatının bugünkü hâlini alırken hangi evrelerden geçtiğini gözler önüne seriyor.

Günümüzde estetik bir uygulama olarak değerlendirilen dövme sanatındaki egemen anlayışlara karşı, geleneksel dövme Doğu’nun inanç ve törelerine göre yüzyıllar içinde değişti ve toplumlar arasında kurulan ilişkilerle yeni anlamlar kazandı.
Mümtaz Fırat’ın 2017’de Yapı Kredi Yayınları’ndan çıkan “Kaybolan İzler: Güneydoğu’da Geleneksel Dövme ya da Dek ve Dak” başlıklı eseri, okurlara geleneksel dövme sanatının tarihsel sürecine ilişkin detaylı bir çalışma sunarken, Mezopotamya halklarının yolculuğuna çıkma imkânı da tanıyor.
2015 yılında Oğuz Tansel Halk Bilimi Ödülü ile taçlandırılan bu araştırmanın sahibi, kaybolan şeyin yalnızca geleneksel dövme kültürü değil, aynı zamanda o işaretlerin temsil ettiği halkların hafızası olduğunu anlattı.

Geleneksel dövme kültürünün sönümlenmesini sosyal bilim açısından olağan bir süreç olarak görmek gerektiğini belirten Fırat, kaybolan dövme kültürünün ekonomik dinamiklerin başat rol oynadığı toplumsal dönüşüme bakılarak değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.
Geçmişe ait teknolojik, ekonomik ve kültürel yapıların tamamının bu dönüşümden etkilendiğini aktaran halkbilimci, dövme geleneğini taşıyan toplulukların hareket alanları daraldığını şu örnekle açıkladı:
“Dövme geleneğinin uygulayıcıları arasında yer alan Domların, imparatorluk sınırları içerisindeki, hatta nispeten geçirgen olan bu sınırların ötesindeki hareket imkânları ortadan kalktı. Hayvancılıkla uğraşan göçebe ve yarı göçebe toplulukların da hareket alanları daraldı; iskân politikaları nedeniyle yerleşik düzene geçmek durumunda kaldılar. Bunun, özellikle Orta Doğu, Mezopotamya ve Anadolu kültürlerinin birbirleriyle etkileşim kapasitesini sınırlandırdığını görüyoruz.”

Mümtaz Fırat
Geçmişte Kuzey Afrika ve Orta Doğu’nun çeşitli yerlerinde görülebilen Dek kültürünün günümüzde Güneydoğu Anadolu, Suriye ve Irak’ın belirli bölgelerinde sınırlı bir kültürel olgu olarak varlığını sürdürdüğünü belirten Fırat, kırsal nüfusun kentlere yönelmesinin de geleneğin yaşadığı toplumsal ve kültürel ortamın giderek ortadan kalkmasına neden olduğunu vurguladı.
Fırat: Ulus-devlet anlayışı ve kültürel politikalar Dek kültürünü etkiledi
Fırat, Cumhuriyet dönemindeki politikaların da bu süreçte etkili olduğunu söyledi.
Resmi veya informel eğitim süreçlerinin, yerel kültürel farklılıkları büyük ölçüde ötekileştirerek bunlara ait örüntüleri çağ dışı ve ilkel olarak tanımlaması nedeniyle geleneğin aktarımının zayıfladığını belirten Fırat, benimsenen ulus-devlet anlayışının ve bu doğrultuda geliştirilen kültürel politikaların da bu süreçte etkili olduğunu vurguladı.
Özellikle yerel dillerin, inançların ve kültürel farklılıkların kamusal alandaki konumunun, geleneksel yaşam biçimlerinin aktarılmasını doğrudan ya da dolaylı olarak etkilediğini söyleyen Fırat, dinsel faktörlerin de Dek kültürünün kayboluşunda yeri olduğunu anlattı:
“Araştırma sırasında en sık karşılaştığımız durumlardan biri, dövmenin günah sayılmasıydı. Dinsel bir referansla yasaklanan bu geleneğin taşıyıcılarının önemli bir kısmı, dövmelerinden kurtulmak için çeşitli çarelere başvurduklarını ifade ettiler. Ancak burada ilgi çekici olan, geçmişteki dinî otoritelerin bu geleneği yasaklamak bir yana, koruyucu bir işlevi olduğuna inandıkları için teşvik ettiklerinin aktarılmasıdır.”
Fırat, coğrafyamızdaki modernlik anlayışının, gelenekle kurduğu ilişki açısından büyük ölçüde olumsuz olduğunu söylerken geleneğin, çoğunlukla geçmişe ait, çağ dışı, gerici ve benzeri küçümseyici anlamlar yüklenerek ele alındığını ifade etti.
Türkülerin dahi derlenip repertuvara alınırken ayıklanma ihtiyacı duyulduğunu; müstehcen kabul edilen, dinî değerlere dokunan ya da dönemin toplumsal kabulleriyle örtüşmeyen unsurların temizlenerek yeni topluma sunulduğunu söyleyen halkbilimci, bu yaklaşımın, ulusal modernleşme projelerinin önemli paradokslarından birini ortaya koyduğunu savundu:
“Bir taraftan yeni toplumun kökleri saf ve temiz kabul edilen köylü kültüründe aranırken diğer taraftan köylünün gündelik yaşamı, inançları ve gelenekleri eski ve gerici olarak değerlendirilebilmiştir. Dolayısıyla geleneksel kültürel örüntüler yalnızca ekonomik ve toplumsal dönüşümün değil, aynı zamanda bu seçici kültür anlayışının da etkisi altında kalmıştır.”
“Kadınların Dek kültüründeki yeri toplum içindeki konumuyla incelenmeli”
Kadınların geleneksel dövme kültüründe tuttuğu yerin önemini de yakın dönem gözlemlerinde elde edilen sonuçlara dayandıran Fırat, dövmenin geleneksel yaşam biçimi içerisinde kadınlar açısından taşıdığı estetik değerle açıklanabileceğini söyledi.
Niha+’nın sorularını yanıtlayan Fırat, dövmenin kadınlar açısından topluluk içi iletişimsel işlevine ve geleneklerin aktarımındaki rolüne de atıf yaparken kadınların üstlenmek durumunda kaldığı toplumsal rol dolayısıyla şekillenen kimliğinin kendine özgü davranış modelleri olup olmadığına da şu sözlerle yanıt verdi:
“El ayasına üç nokta şeklinde dövme yaptırdığında kocasının kuma getirmeyeceğine inanması, şiddet gördüğünde dövmesini kocasına göstererek onu durdurabilmesi ya da dövme yaptırdığında elinden çıkan yemeğin daha lezzetli olacağına inanması, kadınların hikâyelerine ilişkin önemli ipuçlarıdır. Güneş ve ay gibi parlamayı, gece karanlığında bir yıldız gibi ışımayı umut ederek bedenlerine bu sembolleri işliyorlar. Dolayısıyla kadınların dövmelerini kendi hikâyelerini görünür kılma biçimi olarak değerlendirmek mümkündür; ancak bu hikâyeyi yalnızca bireysel bir anlatı olarak düşünmemek gerekir.”
“Dek kültürünün geleceği, onu taşıyan toplumların göstereceği iradeye bağlı”
Fırat, dövmelerde ifade edilen sembollere yüklenen anlamların da tarihsel süreç içerisinde bazı değişikliklere uğradığını belirtirken her yeni anlamlandırmanın ise bir önceki dönemden devralınan miras üzerinde şekillendiğini ekledi.
Dövme kültürünün yolculuğunu diyalektik bir süreç olarak ele alan Fırat, halkların bütün maddi ve varoluşsal sorunlara rağmen geleneği sürdürme iradesi gösterebilecekleri gibi onu yalnızca romantik bir kimlik inşasının unsuru olarak da konumlandırabileceğini belirtti:
“Bunun nasıl şekilleneceğini, geleneğin asıl taşıyıcıları olan toplulukların gelecekteki tercihleri gösterecektir. Dolayısıyla kaybolan yalnızca beden üzerindeki işaretler değildir, bununla birlikte geleneksel dövmenin ortadan kalkması, onu meydana getiren kültürel hafızanın bütünüyle yok olduğu anlamına da gelmeyecektir.”
























