Türkiye-ermenistan

İki ülkeden 14 gazeteciyi bir araya getiren Türkiye-Ermenistan Medya Turu’nda birçok şehirde görüşülen kurumlar, ekonomik iş birliğine farklı mesafelerden yaklaştı. Ortaya çıkan tablo, normalleşmeye yönelik farklı beklentileri ve kalıcı bir barışın önündeki sorunları gözler önüne serdi.

Fotoğraflar: Abbas Vural

Geçtiğimiz aylarda Cumhurbaşkanı Erdoğan ve Nikol Paşinyan arasındaki görüşme ile yeniden gündeme gelse de uzun süredir var olan Türkiye-Ermenistan normalleşme süreci gerçekten iki ülke arasındaki ilişkilerin yeniden şekillendirilerek sınırların açılması ile sonuçlanabilir mi?

Avrupa Birliği’nin (AB) desteğiyle Avrasya İşbirliği Vakfı (EPF) tarafından düzenlenen Türkiye-Ermenistan Medya Turu, iki ülke arasındaki ekonomik ilişkilerin nasıl geliştirilebileceğine kafa yoran 14 gazeteciyi bir araya getirerek çeşitli çıkarımlar yapmamıza olanak sundu.

Ermenistan’dan 7 ve Türkiye’den 7 olmak üzere toplam 14 gazetecinin bir araya geldiği bu projede, 12 Ekim’den 23 Ekim’e kadar iki ülkeden çeşitli kentleri gezerek temaslarda bulunduk.

İstanbul, İzmir, Diyarbakır, Muş, Van ve Kars’ın ardından Ermenistan kentleriyle devam eden projede sınırı geçme fırsatı bulamasam da bu tarafta yaptığımız ziyaretlerde karşılaştıklarım paylaşılmaya değerdi.

Ön şartsız müzakere vurgusu

Gezinin ilk çarpıcı anı Ermenistan’ın Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü’ne üyeliği sayesinde İstanbul’da açtığı daimi misyonun temsilcisi Nairi Petrosyan ile gerçekleştirdiğimiz buluşmaydı.

Ermenistan’dan gelen gazetecileri ve sivil toplum uzmanlarını karşılamaya gelen bu isim, buluştuğu heyet ile oldukça samimi bir sohbet gerçekleştirdi.

Sohbette herhangi bir ön şart olmaksızın Türkiye ile müzakereye hazır oldukları vurgusu öne çıkıyordu. Ermenistan Dışişleri Bakanlığı’na bağlı çalışan bu temsilciliğin başındaki Petrosyan’ın bizi yolcu ederken Ermeni bir gazetecinin kendisine “Türkiye’ye her geldiğimizde birbirimizi ‘pasaportunuzu kaybetmeyin’ diye tembihliyoruz. Çünkü kaybettiğimiz takdirde başvurabileceğimiz bir elçiliğimiz yok” demesi ise iki ülke arasında ne kadar zorlu bir görevi yürüttüğünü gösteriyordu.

Proje kapsamında gerçekleştirdiğimiz diğer ziyaretler ekonomik iş birliğini güçlendirme odaklı olsa da Kürt toplumunun yaklaşımı ise bu süreçteki farklı gerçeklikleri ortaya koyan nitelikteydi.

Batı’da önyargı, Diyarbakır’da misafirperverlik

İstanbul’da CNN Türk yönetiminin yanı sıra Dudullu Organize Sanayi Bölgesinin (OSB) ve İzmir’deki çeşitli firma yetkililerinin sürece yaklaşımı tek taraflı ve tarihsel yüzleşmeden uzak iken Kürt kentlerindeki yetkililerin tavrı ise geri kalmış iki bölgenin kalkınmasına odaklıydı. Ayrıca İstanbul Ticaret Odası gibi kurumlar vakfın ziyaret talebini bile reddederken Diyarbakır’da belediye başkanından diğer kurum temsilcilerine, yerel gazetecilere kadar tüm yetkililerin üst düzey ilgi ve misafirperverlik göstermesi heyetteki Türkiyeli gazetecileri bile şaşırttı.

CNN Türk yetkilisinin kanal logosu önünde fotoğraf çekilmek isteyen heyete “Burada Türk bayrağı var, rahatsız olmazsınız değil mi?” diye sormasından tutalım da Dudullu OSB yetkilisinin “Eskiden buralarda çok fazla Ermeni vardı ama çoğu buraları terk etti” demesi Batı’daki gezilerde karşılaştığımız negatif yaklaşımların sadece birkaçıydı.

Ayrıca Ermenistan’dan deniz ulaşımı olmadığı için oradan ithalat yapmaya ilgi duymayan Türk iş insanlarının kendi ürünlerini satmaya ve Ermenistan’daki işgücünü Türkiye’ye taşımaya yönelik soruları da çarpıcıydı. Bu isteklerin gerçekleşmesi için atılması gereken yasal adımlar olduğunu söyleyen Türk yetkililerin bu konuda talep oluşturmaması ise başka pazarlara erişimlerinin mümkün olduğunu gösterir nitelikteydi. Ancak bu noktada görüştüğümüz kişiler, bölgedeki sanayiciler kadar teşvik almadıklarını öne sürerek başka bir tartışmayı da açığa çıkardı.

Normalleşme yalnızca sınırların açılması mı?

Ancak bunlardan daha çarpıcı bir şey varsa, o da Dudullu OSB’de ziyaret ettiğimiz İstanbul Ermenisi bir iş insanının sürece ilişkin sorulara verdiği cevaplar oldu. Bu kişinin verdiği cevaplar, kendi vatanı Ermenistan’da ilişkiler geliştirmesinin önünde engeller olduğunu ve Gürcistan üzerinden ticaret yapmanın maliyetini ortaya koydu.

Diyarbakır ile başlayan bölge gezisinde ise durum değişti. Burada görüştüğümüz kişiler belki de Ermenilerin bölgeyle olan bağları nedeniyle daha samimiydi. Ermeniler ile ekonomik ilişkiler geliştirmeye daha sıcak bakan bu kişilerin tavrı ve görüşleri daha pozitif olsa da onların da yeni pazarlara açılma amacı olduğu açıktı. Fakat Ermeni sanayicilerin bölgeye yatırım yapmasını beklediklerini de yapılan görüşmelerde belirttiler.

Karabağ savaşı sırasında Rusya’dan beklediği desteği göremeyince yüzünü Batı’ya dönen Ermenistan toplumu için bu fırsatlar oldukça önemliydi. Ancak Dudullu OSB yetkilisinin aklıma soktuğu sorular da bölgedeki farklı bir gerçekliği gözler önüne serdi.

“Kimse hukukun askıya alındığı bir OHAL coğrafyasına yatırım yapmak istemez”

Son dönemdeki tüm teşviklere rağmen bölgedeki sanayinin yeteri kadar gelişmemesinin nedenlerini açıklayan DTSO Başkanı Mehmet Kaya şunları söyledi:

“Yatırımcı huzur ve güven arar. Kimse hukukun askıya alındığı, OHAL uygulamalarının hüküm sürdüğü bir bölgede yatırım yapmak istemez. Ne yazık ki 100 yıllık cumhuriyet tarihinde uygulanan güvenlikçi politikalar nedeniyle bu bölge geride kaldı.”

Diyarbakır’da bulunan tek OSB’nin yönetim kurulu başkanı Mustafa Fidan ise başka bir ziyarette şunları ifade etti:

“Geçmişe kıyasla daha ileride olduğumuz ortada fakat şehrin ve bölgenin verilen teşviklerden yeteri kadar faydalandığını söyleyemeyiz. Hatta bu teşviklerden en çok faydalanan yine Marmara bölgesidir. Tüm gelişmelere rağmen Diyarbakır sanayisinde istihdam edilen sayısı 30-35 bin arasında. Değil İstanbul, Antep’e kıyasla bile çok düşük bir sayı bu.”

Nitekim, katılımcılarının da yakın dönemde gerçek bir normalleşmeye olur vermediği bu projede geçirdiğim birkaç günlük süreç, ekonomik kriz koşullarında ekonomik iş birlikleri geliştirmek isteyen üç komşu sermaye sınıfının arayışlarını gösterdi.

Tarihsel bir yüzleşme olmadan bu normalleşmenin ne kadar mümkün olabileceği ise merak konusu.