Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türkiye Yazma Eserler Kurumu (TÜYEK) envanterinde yüzlerce Kürtçe nadir eserin gizlendiği iddialarını reddederek kayıtlarında sadece 79 eser olduğunu savundu. Konuya hakim bir uzman ise Bakanlığın savunmasındaki idari ve hukuki çelişkilere dikkat çekti.
Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı internet sitesi
Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı (TÜYEK) sisteminde bulunan Kürtçe yazma ve nadir eserlerin dijital ortama aktarılmadığı yönündeki iddiaları reddetti. Bakanlık, sistemlerinde 79 adet Kürtçe yazma ve nadir eser dışında, başka Kürtçe kaynağın olmadığını iddia etti.
Ancak bir süre önce, kurumun veri tabanında 300 ile 400 arası Kürtçe nadir eserin olduğu iddia edilmişti. Bu eserlerin tasnif edilmesine rağmen dijital sisteme aktarılmadığı ve bunun engellendiği belirtiliyor.
Söz konusu eserler arasında Mem û Zîn, Leyla û Mecnûn, Siyahpoş Dîwanı, Dîwana Seyyîd Qedrî, Dîwana M. Zeynelabîdîn, Manzume-î Faqiyê Teyran, Eqîda Îmanê ya Manzûm (M. Ali Nasreddin Zoki), Mewlûda Kurmancî (M. Muhammed Beşir Elcezeri), Kitaba Durri’l-Ala, Zübdetü’t-Tecvîd, Kürtçe Hikmetli Sözler / Kürtçe Deyimler, Dumanname (M. İzzet Cixsi), Çîçeka Destê Zaruka gibi eserlerin olduğu iddia ediliyor.
Konuya hakim uzmanlar ise Bakanlığın bu yanıtını çelişkili buluyor: İçeriği bile incelenmeyen ve ‘ne olduğu bilinmiyor’ denilen eserler hakkında telif veya mülkiyet engeli bulunduğunun iddia edilmesi, kamu sorumluluğuyla bağdaşmayan bir idari ihmale işaret ediyor.
Dijital erişime kapatıldığı belirtilen bu eserlerin akıbeti, DEM Parti Bitlis Milletvekili Semra Çağlar Gökalp tarafından Şubat ayında Meclis gündemine taşınmıştı. Gökalp, Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy’un cevaplaması talebiyle verdiği soru önergesinde “Kürtçe Nadir Eserler”in ağırlıkta olduğu belirtilen Şarkiyat Koleksiyonu kaç cilt ve kaç eserden oluşmaktadır? Bu koleksiyondaki kaç eserin dili Kürtçedir? Kataloglama işlemi tamamlanmış olmasına rağmen bu koleksiyondaki 94 cilt ve 130 tanesi Kürtçe, 3 tanesi Farsça, 62 tanesi Arapça olan 195 yazma eser neden kurumsal dijital sisteme dahil edilmemiştir?” diye sormuş Meclis bünyesinde bir de araştırma yapılmasını talep etmişti.
Bakanlık: İçerikte ne var bilmiyoruz
Bakanlık, önergeye verdiği yazılı yanıtta 400’e yakın eserin varlığını reddederken, dijital erişime açılmayan materyaller için ise hukuki ve idari belirsizlikleri gerekçe gösterdi.
Bakanlığın Gökalp’a verdiği yanıtta, TÜYEK’in veri tabanında kataloglanması tamamlanıp tespit edilen 79 adet Kürtçe eser bulunduğu belirtildi.
Açıklamada bu eserlere ilişkin, “son kataloglama tarihi 16.06.2025’te okuyucuların dijital erişimine açılan Arkeoloji koleksiyonunda 1 adet Kürtçe eser ve 12.0.2025 (editörün notu: Bakanlığın söz konusu metninde yazılan tarih aynen korunmuştur) tarihinde okuyucuların dijital erişimine açılan Hacı Bektaş-ı Veli Koleksiyonunda 1 adet Kürtçe eser olmak üzere iki eser 2025 yılı içerisinde kataloglanarak okuyucuların istifadesine sunulmuştur” ifadelerine yer verildi.
Kültür ve Turizm Bakanlığı ellerinde “Şarkiyat Koleksiyonu” adıyla bir yazma veya nadir basma eserlerden oluşan bir koleksiyon bulunmadığını söyleyerek Kürtçe yazma ve nadir eserlerle ilgili Diyarbakır çevresinde yaptıkları bir çalışmaya dikkat çekti.
Bakanlık, bir yandan elinde böyle bir koleksiyon bulunduğunu reddederken, diğer yandan 2023 Aralık ayında sahada yapılan çalışmalarla çok sayıda dijital eserin kuruma girdiğini doğrulamış oldu. Açıklamada, 2023 Aralık ayında “Diyarbakır ve çevresinde ‘Yazma Eser Saha Araştırmaları’ (satın alma, bağış vb.) yapmak üzere bir komisyon” görevlendirildiği bilgisi verilerek bu komisyon eliyle sahada yürütülen çalışmalar kapsamında Diyarbakır Şarkiyat Araştırmaları Derneği ile görüşüldüğü ve dernek tarafından eser sayısı, eser bilgileri ve kime ya da kimlere ait olduğu belli olmayan eser görüntülerinin bulunduğu CD ve harici hard disklerin tutanakla tespit edildiği açıklandı.
Ancak Bakanlık ellerindeki eserlerin içeriği ve mahiyeti hakkında bir bilgiye sahip olmadığını iddia etti: “Dijital kopyaları alınan eserlerin aslı TÜYEK’te olmadığı gibi Şarkiyat Araştırmaları Derneği’nde de eserlerin aslının ve kime ait olduğuna dair bilgilerin bulunmadığı bilinmektedir. Dernek tarafından görüntülerin dijitalleri verilirken eserlerin kime ait olduğu, bilgi ve belgeleri Başkanlığa bildirilmemiştir. Derneğin bu eserleri kimden hangi şartlarla aldığı, bu eser
görüntülerinin sahipleri tarafından 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ve ilgili sair mevzuat hükümleri çerçevesinde yayılmasına, 3. kişilerle paylaşılmasına izin verilip verilmediği bilinmemektedir. Adı geçen dernekle TÜYEK arasında akdedilmiş bir idari protokol de bulunmamaktadır. Yukarıda belirtilen nedenlerle, malik bilgileri, eserler üzerindeki maddi ve manevi hak sahipliği ve hak devirleri, mahiyeti ve muhteviyatı bilinmeyen dijital görseller portala/sisteme yüklenmemiş, mevcut mevzuat hükümleri çerçevesinde 3. kişilerin erişimine açılması da hukuken mümkün bulunmamaktadır.”
“Cevap, eserlerin var olmadığı anlamına gelmez”
Bakanlığın açıklamasına dair konuya hakim ve isminin açıklanmasını istemeyen bir uzman niha+’a yaptığı değerlendirmede, söz konusu eserlerin dijital kopyalarının Aralık 2023 tarihinde resmî bir komisyon tarafından CD ve hard disklerle tutanak karşılığında teslim alındığının kurumun resmi cevabında açıkça kabul edildiğini belirterek “Resmî olarak teslim alınan koleksiyonun hâlen envantere kaydedilmemiş olması, eserlerin yokluğunu değil, kurumun kayıt, inceleme ve kataloglama süreçlerindeki gecikme veya ihmalini gösterir” dedi.
Söz konusu uzman Bakanlığın “dijital görüntülerin mahiyeti ve muhtevası bilinmemektedir” açıklaması inandırıcı bulmadığını söyleyerek “Uzmanlardan oluşan bir komisyonun içeriğini bilmediği materyalleri teslim alması ve kurumun yaklaşık üç yıldır bunları incelememiş olması kamu sorumluluğuyla bağdaşmamaktadır” değerlendirmesini yaptı:
“Kurumun cevabı kendi içinde çelişkilidir. Bir yandan materyallerin içeriğinin bilinmediği söylenirken diğer yandan malik ve hak sahipliği bilgilerinin belirsizliği gerekçe gösterilerek eserlerin portala yüklenemeyeceği ileri sürülmektedir. İçeriği incelenmemiş bir veri hakkında hukuki engel bulunduğu sonucuna nasıl ulaşıldığı açıklanmamıştır.
“Eserlerin mülkiyet, telif ve hak sahipliği durumunu araştırmak, gerekli idari protokolleri hazırlamak ve hukuki belirsizlikleri gidermek kurumun sorumluluğundadır. Kurumun bu işlemleri yapmamış olması, eserlerin araştırmacıların erişimine kapalı tutulmasını haklı göstermez.”
“Kurumun sorumluluğu ortadan kalkmıyor”
Yazma ve nadir eserlerin önemli bir bölümünün yüzlerce yıllık olduğunu kaydeden uzman, Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’ndaki koruma sürelerine dikkat çekerek “klasik Kürt edebiyatı, siyer ve sözlük gibi eserlerin birçoğu bakımından telif korumasının sona ermiş olması muhtemeldir. Her eser ayrı ayrı incelenmeden FSEK’in genel bir engel olarak ileri sürülmesi hukuken yeterli değildir” dedi. Dijital verilerin “tutanakla teslim alınması”nın, materyallerin kurumun bilgisi, denetimi ve fiilî zilyetliği altına girdiğini gösterdiğini belirten uzmana göre idari protokol bulunmaması, teslim işlemini ve kurumun sorumluluğunu ortadan kaldırmıyor.
“Protokolün bugüne kadar hazırlanmamış olması, verileri teslim eden derneğin veya komisyonun değil, idari süreci tamamlamayan kurum yönetiminin eksikliğidir” diyen uzman “Kurum kendi ihmalini, eserleri yayımlamamanın gerekçesi olarak kullanamaz” değerlendirmesini yaptı.
Söz konusu uzman ayrıca “Şahsi koleksiyonerlerden tutanakla alınan Kürtçe eserler bakımından ise malik belirsizliği savunması geçerli değildir” dedi.
