Üniversite öğrencilerinin eylemleri ve sonrasında seçime girme kararlarıyla şekillenen Sırbistan genel seçimlerinde sandıktan değişim çıktı. Vučić’in 14 yıllık otoriter iktidarı Öğrenci Listesi’yle son buldu ve “öğrenciler kazandı.”
Sırbistan’da 25 Ekim’de yapılan erken genel seçimde, üniversite öğrencilerinin öncülüğünde iki yıla yakın süren hükümet karşıtı eylemlerin neticesinde oluşturulan “Öğrenci Listesi” (Studentska Lista) tarihi bir zafer kazandı. Cumhuriyet Seçim Kurulu’nun (RIK) yayımladığı ön sonuçlara göre “Öğrenci Listesi – Öğrenciler Kazanıyor” (Studentska Lista – Studenti Pobeđuju) oyların yüzde 52,5’ini alırken, Aleksandar Vučić’in liderliğindeki sağ popülist “Birleşik Sırbistan” (Ujedinjena Srbija) listesi yüzde 39,3’te kaldı. Bağımsız gözlem kuruluşu CeSID’in verilerine göre öğrencilerin desteklediği liste, 250 sandalyeli parlamentoda 140 sandalyeyle tek başına çoğunluğu elde ederken, Vučić’in Sırp İlerici Partisi (SNS) 103 sandalyede kaldı.
2012’den bu yana iktidarda olan SNS’in ve 2014-2017 arasında başbakan, 2017-2026 arasında ise cumhurbaşkanı olarak ülkeyi yöneten Vučić’in 14 yıllık iktidarı sona erdi. Yugoslavya’nın dağılmasından bu yana oy kullanımının en yüksek seyrettiği seçimde katılımın yüzde 70’e yaklaştığı belirtildi.
Vučić sayımın erken saatlerinde kameralar karşısına geçerek “Bu seçimleri kaybettiğimiz açık, Öğrenci Listesi kazandı,” ifadeleriyle yenilgiyi kabul etti. Açıklamanın hemen ardından başkent Belgrad’da on binlerce kişi sokaklara döküldü. Kornalar ve şarkılar eşliğinde kutlama yapan halk, “Bitti” ve “Zafer” sloganları attı. Gecenin sembolik anlarından biri ise meclis binasının karşısındaki Pionirski Park’ta yaşandı. Kalabalık, iktidar destekçilerinin bir buçuk yılı aşkın süredir işgal ettiği ve halk arasında “Ćacilend” olarak bilinen çadır kampının çitlerini yıktı, çadırları söktü.
Öğrenci Listesi nasıl doğdu?
1 Kasım 2024’te Sırbistan’ın ikinci büyük kenti olan Novi Sad’da kısa süre önce yenilenen tren istasyonunun beton sundurması çökmüş ve 16 kişi hayatını kaybederken yapılan renovasyonla ilgili yolsuzluk iddiaları kısa sürede ülke gündemine oturmuştu. Üniversite öğrencileri ilk haftalarda fakülteleri işgal ederek hükümetten dört talepte bulundu: Renovasyona ilişkin tüm belgelerin yayımlanması, protestoculara saldıranların yargılanması, gözaltına alınan öğrencilere yönelik suçlamaların düşürülmesi ve yükseköğretim bütçesinin yüzde 20 artırılması. Aralık ortasına gelindiğinde ülkedeki yükseköğretim kurumlarının büyük bölümü öğrenci ablukası altındaydı.
Öğrenci Hareketi’ni Sırbistan’daki önceki protesto dalgalarından ayıran özellik ise lidersiz ve partilerden bağımsız yapısı oldu. Kararlar, her öğrencinin söz alabildiği “Plenum”larda (fakülte genel kurulları) tartışılarak alındı. Bu model zamanla kampüslerin dışına taşındı. Mahallelerde, kasabalarda ve köylerde “zbor” adı verilen yurttaş meclisleri kuruldu. Çiftçilerden oyunculara, avukatlardan öğretmenlere kadar toplumun geniş kesimleri harekete katıldı. Bu gelişmeler karşısında Başbakan Miloš Vučević Ocak 2025’te istifa etti. 15 Mart 2025’te Belgrad’daki Slavija Meydanı’nda ülke tarihinin en büyük hükümet karşıtı gösterisi gerçekleştirildi.
Taleplerinin karşılanmadığını söyleyen öğrenciler, 5 Mayıs 2025’te erken genel seçim çağrısı yaptı ve bu çağrının ardından öğrenciler kendi listeleriyle seçime gireceklerini, ancak bu listede öğrencilerin bulunmayacağını açıkladılar. Öğrenciler mevcut muhalefet partilerinden yer istemek yerine onlardan seçime girmemelerini ve seçmenlerini Öğrenci Listesi’ne yönlendirmelerini istedi. Aylar süren tartışmaların sonunda Demokrat Parti, Özgür Yurttaşlar Hareketi ve Yeşil-Sol Cephe’nin de aralarında bulunduğu onlarca parti ve hareket kendi listelerini çekerek öğrencilere destek verdi.
Liste, “plenum”lardan çıktı
Öğrenci Listesi’ndeki 250 kişi, üniversite merkezleri arasında öğrenci sayılarına göre paylaştırıldı. Ülke genelinde 80’den fazla fakülte plenumu listeye aday önerdi. Adaylık kriterleri arasında adayların öğrenci olmaması, hiçbir zaman iktidardaki SNS’e üye olmamış olmak ve muhalefet partilerinde yöneticilik yapmamış olmak gibi özellikler bulunuyordu. Aday önerme sürecinin ardından önerilen tüm isimler ortak bir listede toplanarak bütün fakültelerin incelemesine açıldı.
Listenin başına geçmesi beklenen Belgrad Üniversitesi Rektörü Vladan Đokić, Eylül başında 43’e 42 gibi kıl payı bir oylamayla veto edildi. Oyuncu ve akademisyen Bojana Maljević ise veto sistemini eleştiren bir mektupla listeden çekildi. Sonunda listenin başına Novi Sad Tıp Fakültesi’nden kardiyolog Ilija Srdanović getirildi. Öğrenciler bununla birlikte listenin bir lideri olmadığını, Srdanović’in “eşitler arasında birinci” olduğunu vurguladı. Listede eski Merkez Bankası Başkanı Dejan Šoškić, EuroLeague Başkanı ve eski basketbolcu Dejan Bodiroga, oyuncu Tihomir Stanić ve sosyolog Jovo Bakić gibi tanınmış isimlerin yanı sıra profesörler, doktorlar, öğretmenler ve bir maden işçisi de yer aldı.
Vučić’in 9 Eylül’de meclisi feshederek erken seçim kararı almasıyla öğrenciler aylardır hazır bekleyen planlarını devreye soktu. Aynı gün, aralarında rektör, akademisyen, lise öğretmeni ve Kolubara maden havzasından bir işçinin de bulunduğu 14 kişi “Öğrenci Listesi – Öğrenciler Kazanıyor” adlı yurttaş grubunu kurdu. Ertesi gün kampanya, her şeyin başladığı kent olan Novi Sad’da yaklaşık 6 bin kişinin katıldığı bir mitingle başladı. Tüm bunlar olurken listenin adına çok benzeyen üç “sahte dernek” aynı kişi tarafından kayda geçirildi. Öğrenciler bunun iktidar tarafından desteklendiğini ve seçmeni yanıltmaya yönelik bir girişim olduğunu söyledi. 14 Eylül’de Belgrad’da düzenlenen bir yürüyüşün ardından yaklaşık 70 bin imza Cumhuriyet Seçim Kurulu’na teslim edildi. Kurul ertesi gün 69 bin 99 imzayı geçerli sayarak, yasal eşiğin yaklaşık yedi katı desteğe ulaşan listeyi oy pusulasında 3 numaradan resmen yarışa dahil etti.
Öğrencilerin simgesi: Tri poljupca za sreću
Öğrenci Listesi’nin oy pusulasındaki numarasının “3” olarak belirlenmesinin ardından öğrenciler, kampanyalarını bu sayı üzerinden geliştirmeye başladı. Snežana Savić’in “Tri poljupca za sreću” (Şans getirmesi için üç öpücük) adlı şarkısı öğrenci yürüyüşlerinde ve mitinglerinde en çok çalınan şarkılardan biri oldu.
Vučić’in hamleleri
Öğrenciler seçime hazırlanırken Aleksandar Vučić de iktidarını korumak için farklı bir yol izledi. Vučić uzun süre erken seçim taleplerine karşı direndi. Haziran 2025’te seçimin ancak Aralık 2026’da, 2027’de Belgrad’da düzenlenecek EXPO fuarına yönelik hazırlıklar tamamlandığında yapılacağını söylemişti. Ancak bağımsız kamuoyu araştırmaları aylardır Öğrenci Listesi’ni SNS’in önünde gösteriyordu. Bunun üzerine Vučić beklenmedik bir manevra yaptı ve Anayasa nedeniyle üçüncü kez cumhurbaşkanlığına aday olamayacağı için partinin seçim listesinin başına geçti ve başbakan adayı oldu. 9 Eylül’de meclisi feshederek seçim tarihi olarak 25 Ekim’i ilan etti. 27 Eylül’de de görev süresinin dolmasına yedi aydan fazla zaman varken cumhurbaşkanlığından istifa etti ve görevi, eski Başbakanlarından olan meclis başkanı Ana Brnabić’e vekâleten devretti. Vučić’in bu planı, Sırbistan’da resmi olarak cumhurbaşkanından daha fazla yetkiye sahip olan başbakanlık koltuğuna geçerek iktidarda kalmaya ve partisinin öğrencilere karşı şansını artırmaya yönelik bir adım olarak yorumlandı.
Vučić kampanyaya “hiçbir makamı olmayan sıradan bir vatandaş” olarak gireceğini söyledi. Gerçekte ise kampanya, tamamen onun kişiliği etrafında şekillendi. Keza, seçim listesi de Vučić’in adını taşıyordu: “Aleksandar Vučić – Birleşik Sırbistan.” Škoda marka eski bir arabayla köy köy dolaşan, istifasının ardından sosyal medyadan neredeyse hiç düşmeyen Vučić’in kampanyası, muhalefete göre devletin olanaklarından da yararlandı.
İktidarın en somut eylemi, ekonomik vaatler ve seçim öncesi ödemeler oldu. Ağustos’ta emeklilere, aldıkları aylığa göre 20 bin ile 35 bin dinar arasında tek seferlik ödeme yapıldı. Çocuk yardımı, sosyal yardım ve gazi ödeneği alanlara 25 bin dinar verildi. Yürürlüğe giren yasayla tüm yetişkin vatandaşlara 6 bin dinar ödeme de öngörüldü. Vučić seçim ilanının hemen ardından emekli aylıklarına yeni bir zam açıkladı. Mitinglerde ortalama emekli aylığının 2027 sonunda 600 avroya, görev süresi dolmadan da 750 avronun üzerine çıkacağını vaat etti.
Vučić: “Öğrenciler, dış güçlerin bir projesi”
Vučić kampanya boyunca öğrenci hareketini dış güçlerin bir projesi olarak tanımladı. 3 Ekim’de Belgrad Arena’da, ülkenin dört bir yanından otobüslerle getirilen binlerce destekçisine seslenirken, herhangi bir kanıt sunmadan hareketin yabancı ajanlarca desteklendiğini öne sürdü ve “Bir istihbarat servisinin müdahalesi olmazsa onları yeneceğiz,” dedi. Öğrenci Listesi’nin seçim videosunu “kendileri gibi karanlık” olarak niteledi. Vučić, listede “ne işçi ne çiftçi” bulunduğunu, adayların yalnızca koltuk ve kişisel çıkar peşinde olduğunu savundu. Vučić ayrıca listenin perde arkasında Demokrat Parti’nin eski yöneticileri Bojan Pajtić ve Dušan Petrović’in bulunduğunu iddia etti ancak Pajtić bu iddiaları yalanladı.
Vučić, öğrencilerin liste başı olan Srdanović’i defalarca canlı yayında tartışmaya da davet etti. Srdanović ise davetleri reddetti. Vučić’in kendisini listenin tek lideri gibi göstererek seçimi iki kişi arasındaki bir kavgaya indirgemeye çalıştığını belirten Srdanović, “Bu benimle onun arasındaki kişisel bir kavga değil, Sırbistan ile mafya arasında bir tercihtir,” dedi.
Vučić, 9 Ekim’de Kragujevac’ta 150 bin oy farkla kazanmayı beklediğini söyledi. Birkaç gün önce ise yarım milyon oyluk bir fark hedeflediğini açıklamıştı. Seçimden kısa süre önce de 4,1 milyon kişinin sandığa gitmesini ve listesinin oyların yarısından fazlasını almasını beklediğini, yüzde 63’ü aşan bir katılımın kendi lehine olacağını öne sürmüştü. Sonuçta katılım bu eşiğin çok üzerine çıktı, ancak yüksek katılım Vučić’in değil öğrencilerin lehine oldu.
Diğer partiler ve “sahte azınlık listeleri”
Uzun süredir Vučić’e yakın olan Ivica Dačić’in Sosyalist Partisi (SPS), “İstikrar Faktörü!” adıyla ayrı bir liste çıkardı. Dragan Đilas’ın liderliğindeki Özgürlük ve Adalet Partisi (SSP), Sırbistan’ın Merkezi (SRCE) ve Dayanışma hareketi ise öğrencilerin çağrısına rağmen seçime girmeyi tercih ederek “Avrupa Sırbistan” koalisyonunu kurdu. Sağda ise Sırbistan Yeni Demokrat Partisi (NDSS) öncülüğündeki “Otantik Sağ” yarıştı.
Ayrıca yazar Lily Lynch’in aktardıklarına göre azınlık listelerinin yüzde 3’lük barajdan muaf olmasından yararlanan bazı şüpheli listelerin, seçimden sonra SNS’in çoğunluk için ihtiyaç duyabileceği ek sandalyeleri sağlamak amacıyla kurulduğu ileri sürüldü. Bunlar arasında “Rus Partisi – BRICS’te Sırbistan” ve “Rus-Sırp Birliği Partisi – Rusya ve Sırbistan Sonsuza Dek Kardeş” gibi iki “Rus azınlık” listesi ile Vučić’e yakınlığıyla bilinen Slovak listesi “Ana Sırbistan – Gruda” da vardı. 25 Ekim gecesindeki sonuçlar ise bu planı boşa çıkardı ve bu listelerin hiçbiri yüzde 0,2’yi geçemedi. SPS de yüzde 2,2 ile meclis dışında kaldı.
SPS, 1990’da Slobodan Milošević tarafından Sırbistan Komünistler Birliği’nin devamı olarak kuruldu. Parti, Yugoslavya’nın dağılma sürecindeki savaşlar, uluslararası yaptırımlar ve 1999’daki NATO bombardımanı boyunca ülkeyi yönetti. Milošević, 5 Ekim 2000’deki halk ayaklanmasıyla iktidardan düştü ve ardından Lahey’deki savaş suçları mahkemesine teslim edildi. 2006’da karar çıkmadan önce gözaltında öldü. Aynı yıl partinin başına, 1990’larda Milošević’in sözcülüğünü yapmış olan Ivica Dačić geçti. Parti, 2012’den bu yana da Vučić’in küçük ortağı olarak neredeyse kesintisiz biçimde iktidarda kaldı ve Dačić bu dönemde başbakanlık, dışişleri ve içişleri bakanlığı gibi görevler üstlendi.
Seçim arifesinde Belgrad Barosu, Belgrad Yüksek Mahkemesi’nin kalem işlerinin seçim nedeniyle mesai saatleri dışında da açık tutulacağını duyurmuş ve bunu “beklenen gözaltı ve tutuklamalarla” ilişkilendiren acil bir uyarı yayımlamıştı. Seçim günü 16.00’da Kızılyıldız futbol takımının Belgrad’da maçı vardı. Bu da Vučić’le yakın ilişkileri belgelenmiş olan ve 1990’lardan bu yana zaman zaman iktidarın “gayriresmi güvenlik gücü” gibi kullanılan Kızılyıldız tribün grubu Delije’yle ilgili güvenlik endişelerini artırdı.
Sandıklarda uzun kuyruklar oluştu
Seçim günü Novi Sad’da seçmenler sandıklar açılmadan iki saat önce, sabah 5 civarında kuyruk oluşturmaya başladı. Belgrad’da kuyruklar okul bahçelerine kadar taştı. Eski cumhurbaşkanı Vučić, Belgrad’da oy kullanmak için yaklaşık iki saat sıra bekledi. Katılım oranı ise gün boyunca rekor düzeyde seyretti. Cumhuriyet Seçim Kurulu’nun verilerine göre katılım, nihai olarak yüzde 68,8 oldu ve 4,2 milyondan fazla seçmen oy kullandı.
Akşam saatlerinde ise Belgrad’ın merkezinde gerginlik hakimdi. Toplumsal olaylara müdahale araçları ve tam teçhizatlı jandarma birlikleri, Cumhuriyet Seçim Kurulu binasının, meclisin ve devlet televizyonu RTS’nin önüne konuşlandırıldı. Sandıklar kapanmadan birkaç saat önce, iktidar destekçilerinin bir buçuk yıldır kamp kurduğu Pionirski Park’a kamyonlarla yeni çadırlar getirildi.
Sandıklar saat 20.00’de kapandığında ilk sonuçlar iktidarı önde gösteriyordu ve sandıkların yalnızca yüzde 2’si açıldığında Vučić’in listesi yüzde 55’in üzerinde oy alıyordu. Yaklaşık bir buçuk saat sonra Vučić, partisinin kendi tahminlerine dayanarak SNS genel merkezinde kameralar karşısına geçti. Kendi listesinin yaklaşık 1,7 milyon, öğrencilerin ise 2,2 milyon oy aldığını söyleyen Vučić, yenilgiyi kabul etti. Vučić, öğrencilerin 135 ile 140 arasında, kendi partisinin ise yaklaşık 105 sandalye kazanacağını tahmin ettiğini belirtti.
Yenilgiyi kabul eden Vučić, kampanya boyunca dile getirdiği iddialardan ise geri adım atmadı. Vučić, Öğrencilerin isimsiz “Avrupa ülkeleri ve Amerikan derin devleti” tarafından desteklendiğini yineledi ve destekçilerine öğrencilerin “düşündüklerinden daha hızlı” yenileceğini söyledi. Reuters’a göre ise Vučić, hareketin Hırvatistan ve Karadağ’daki yabancı ajanlarca finanse edildiğini iddia etti. Ayrıca, Vučić’in yenilgiyi kabul etmesinin ardından polis sokaklardan çekildi.
Polis sokaklardan çekilirken Öğrenci Listesi destekçisi seçmenlerin tepkileri de kameralara yansıdı:
Resmi sayım ise gece boyunca Vučić’in öngördüğü tabloya doğru ilerledi. Sandıkların yaklaşık üçte biri açıldığında Öğrenci Listesi öne geçti. Sabaha doğru fark 13 puana çıktı. Son gelen verilere göre Öğrenci Listesi yüzde 53,3, Vučić’in listesi ise yüzde 39,7 oy aldı.
Vučić’in açıklaması Öğrenci Listesi’nin merkezinde coşkuyla karşılandı. Öğrenciler adına konuşan Belgrad Üniversitesi Kimya Fakültesi profesörü Radomir Saičić, “Sevgili Sırbistan, bu gece halkın sesi duyuluyor. Bu gece zaferi kutluyoruz, yarın geleceği inşa ediyoruz,” dedi. Liste başı Ilija Srdanović’in gözyaşlarını tutamadığı kameralara yansıdı. Başbakanlık için adı geçen eski Merkez Bankası Başkanı Dejan Šoškić ise vatandaşları sükûnete ve düzeni korumaya çağırdı ve seçim sürecindeki “medeni tutumları” için de seçmenlere teşekkür etti.
Kısa süre içinde Belgrad’dan Novi Sad’a, Niš’ten Novi Pazar’a kadar ülkenin dört bir yanında kutlamalar başladı. Belgrad’da öğrencilerin son iki yılda en büyük protestolarını düzenlediği Slavija Meydanı’nda on binlerce kişi toplandı. Bazı kişiler listenin oy pusulasındaki numarası olan “3” şeklinde balonlar uçurdu. Toplanan on binler, hep bir ağızdan şarkılar söyledi.
Öğrenci Listesi’nin seçim zaferi sonrasında pek çok kesimden tebrik mesajları paylaşıldı. Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen ve Genişlemeden Sorumlu Komiser Marta Kos Öğrenci Listesi’ni kutladı. Von der Leyen, “Sırbistan’ın Avrupa Birliği’ndeki geleceğini ilerletmek için birlikte çalışmaya hazır olduklarını” belirtti. Macaristan Başbakanı Péter Magyar da öğrencileri selamladı ve ülkesinin desteğini iletti. Hırvatistan Başbakanı Andrej Plenković, liste başı Srdanović’le telefonda görüştü.
Vučić’le uzun zamandır yakın ilişkilerde bulunan ve Bosna-Hersek Cumhurbaşkanlığı Konseyi’nin eski üyesi ayrılıkçı Bosnalı Sırp lider Milorad Dodik’de Öğrenci Listesi’ni tebrik etti. Almanya Başbakanı Friedrich Merz de öğrencilerin hukukun üstünlüğü, yolsuzlukla mücadele ve temel özgürlükler taleplerinin halka ulaştığını belirterek Almanya’nın Sırbistan’ın Avrupa yolunu aktif olarak destekleyeceğini açıkladı.
Yurtdışı oylar bazı ülkelerde gece saatlerinde kullanıldı
Cumhuriyet Seçim Kurulu, önceki seçimlerden farklı olarak yurtdışındaki sandıkların o ülkenin yerel saatine göre değil, Sırbistan saatiyle 07.00-20.00 arasında açık kalmasına karar verdi. Bu karar, Amerika kıtasındaki seçmenlerin gece yarısında oy kullanmak zorunda kalmasına sebep oldu. New York’ta sandık yerel saatle sabaha karşı 02.00’de açıldı. Bazı seçmenler sandığa sabahlık ve pijamayla geldi. Toronto’da sabaha karşı 04.00’te uzun kuyruklar oluştu. California, Teksas ve Arizona’dan gelen seçmenler Los Angeles’taki sandığa konvoy halinde gitti. Seçim Kurulu üyesi hukukçu Sofija Mandić, Ekim başında Vreme’ye yaptığı açıklamada sandık yerlerine ve oy saatlerine ilişkin verilen kararları açık bir engelleme girişimi olarak değerlendirdi.
Öğrencilerin vaatleri neler?
Öğrenci Listesi’nin seçim kampanyasının omurgasını, Eylül ortasında duyurulan 11 maddelik “Öğrenci Planı” oluşturdu. Planın üç ana başlığı şunlardan oluşuyordu: “Sırbistan ya da mafya”, “Güç bilgidedir”, “Sırbistan bizimle büyür”. Öğrencilerin yayımladığı tam program, ekonomiden sağlığa, dış politikadan çevreye kadar yaklaşık yirmi alanı kapsıyor. Programın nihai hedefi olarak iktidardan ayrıldıklarında kurumların ve yurttaşların kendilerini yönetecek güce kavuşmuş olması belirtiliyor. Belgede ayrıca listenin bir lideri olmadığı ve tüm adayların eşit olduğu bir kez daha vurgulanıyor.
Programın iç politika vaatlerinin merkezinde şeffaflık ve hesap sorma yer alıyor. Öğrenciler, Vučić döneminin yabancı yatırımcılara ucuz iş gücü sunmaya dayanan modelinin tükendiğini savunurken bunun yerine ücretleri yükselten yatırımların destekleneceğini, stratejik devlet şirketlerinin ise satılmayacağını vaat ediyor. Devletin imzaladığı her sözleşmenin kamuya açılacağını, tartışmalı projelerin denetleneceğini, kamu şirketlerinin partili yöneticilerinin bir yıl içinde görevden alınacağı belirtiliyor. Ayrıca, insan hakları ihlali yapan kamu görevlileri için bireysel ve AİHM standartlarına uygun bir mekanizma kurulacağı, kalıcı ve bağımsız bir seçim komisyonu kurulacağı, seçmen kütüklerinin baştan sona denetleneceği ve seçim yılında tek seferlik nakit yardımların yasaklanacağı da vaatler arasında bulunuyor. Program ayrıca oy pusulalarında parti liderlerinin adının yer almasının da yasaklanmasını öngörüyor.
Program, Sırbistan’da azınlık haklarının “kâğıt üzerinde kaldığını” savunarak somut adımlar vaat ediyor. Azınlık dillerinin resmî olduğu belediyelerde tüm hizmetler bu dillerde de sunulması, Roman dilinin (Romani) devlet kurumlarında resmî dil olması, ülkedeki 18 ulusal azınlığın her biri için bir kültür enstitüsü kurulması ve Roman çocukların ayrı okullarda eğitim görmesine son verilmesi gibi maddelerin yanı sıra toplumsal cinsiyet eşitliği alanında kadın cinayetlerinin yasada ayrı bir suç olarak tanımlanması, eşit işe eşit ücret ilkesinin hayata geçirilmesi ve babaların da izin kullanmasını teşvik eden uzun bir ebeveynlik izni getirilmesi de öngörülüyor. Program ayrıca kişilerin cinsel yönelimini ya da cinsiyet kimliğini değiştirmeyi amaçlayan “dönüşüm terapisi” uygulamalarını yasaklamayı vaat ediyor. Yıllardır protestolara konu olan Jadar lityum projesi için yürütmeyi durdurma ve izinlerin iptali gibi önlemler alınacağı da programda belirtilirken suyun özelleştirilmesinin yasaklanacağı ve küçük hidroelektrik santrallere son verileceği belirtiliyor.
Kosova konusunda Vučić’in bile sağı
Seçim öncesinde öğrencilerin en çok eleştirildiği alanların başında dış politika konusunda “sessiz kaldığı” iddiaları gelmekteydi. Programa göre Sırbistan askerî tarafsızlığını koruyacak. Kosova konusundaki tutum ise Vučić’inkinden bile daha sert bir dille ifade ediliyor. Kosova’nın Sırbistan Anayasası ve BM Güvenlik Konseyi’nin 1244 sayılı kararı çerçevesinde Sırbistan’ın parçası olarak kalması için mücadele edileceği, bağımsızlığına ve uluslararası örgütlere üyeliğine karşı çıkılacağı belirtiliyor. Ayrıca, Kosova’daki Sırp nüfusun yaşadığı yerlerin idari olarak birleştirilmesi ve Priştine’ye karşı mümkün olan en geniş özerkliği elde etmesi de hedefler arasında.
Bosna-Hersek konusunda program, Republika Srpska’nın anayasal statüsünün ve ortak kurumlardaki veto hakkının korunması gerektiğini belirtirken Yüksek Temsilci’nin “Bonn yetkileri” olarak bilinen yetkilerinin sorgulanacağını da ekliyor. Karadağ ve Hırvatistan’daki Sırpların haklarının savunulacağı da ayrıca vurgulanıyor.
“Filistin halkının sistematik olarak yok edilme girişimine” ortak olmayacağız”
Programda Avrupa Birliği (AB), Sırbistan’ın en önemli ekonomik ortağı olarak tanımlanıyor. Hukukun üstünlüğü ve temel haklar alanlarında ilerleme sağlanarak AB müzakerelerinde ileri bir aşamaya geçilmesi hedefleniyor. Rusya konusunda ise program, Vučić döneminin çizgisini sürdürüyor. Moskova ile “geleneksel ortaklığın” korunarak Rusya’ya yaptırım uygulanmaması “ilkesel bir tutum” olarak sürdürülecek. Aynı zamanda Ukrayna’nın toprak bütünlüğüne saygı gösterileceği ve savaşın sona ermesi için çaba harcanacağı belirtiliyor.
ABD ile de stratejik diyaloğun devam edeceği ifade edilen programda, Sırbistan’ın, İsrail’in Filistin halkını “sistematik olarak yok etme girişimine” ortak olmayacağı ve insani yardımı artıracağı da belirtiliyor.
Sandžak: Boşnak oylarında bölünme
Boşnak nüfusun çoğunlukta olduğu ülkenin güneybatısındaki Sandžak bölgesinin merkezi Novi Pazar’da Öğrenci Listesi, Cumhuriyet Seçim Kurulu’nun verilerine göre 19 bin 238 oyla yüzde 40,1’e ulaşarak birinci oldu. Uzun yıllar Vučić’in koalisyon ortağı olan Rasim Ljajić’in listesi yüzde 21,4 ile ikinci sırada kaldı. 2023’teki genel seçimde kentte birinci çıkan Vučić’in listesi ise yüzde 19,6 ile üçüncülüğe geriledi. Sandžak siyasetine on yıllardır hakim olan üç Boşnak partisi [Ljajić’in Sandžak Demokrat Partisi (SDP), Sulejman Ugljanin’in Sandžak Demokratik Eylem Partisi (SDA) ve Usame Zukorlić’in Adalet ve Uzlaşma Partisi (SPP)] toplamda öğrenci listesinden daha az oy aldı.
Tablo bölgenin her yerinde aynı değildi. Sjenica’da Öğrenci Listesi yüzde 25,4 ile Vučić’in listesinin yalnızca 75 oy gerisinde kalırken, 2023’te kenti kazanan SPP yüzde 17’ye geriledi. SDA’nın geleneksel kalesi Tutin’de ise ilk sonuçlara göre SDA birinciliğini korurken Öğrenci Listesi ikinci sıraya yerleşti. Sonuçta SDA ve Ljajić’in listeleri meclise birer milletvekili gönderirken SPP meclis dışında kaldı. SPP lideri Zukorlić bu kadar kötü bir sonuç beklemediğini söyleyerek Öğrenci Listesi’ni tebrik etti.
Bu sonucun arkasında ise Novi Pazar Devlet Üniversitesi (DUNP) öğrencilerinin protestolar boyunca üstlendiği sembolik rol yatıyor. Ocak 2025’te üniversitelerini abluka altına alan Novi Pazarlı öğrenciler, kısa sürede hareket içinde görünür bir hale geldi. Hükümete yakın çevreler tarafından 2025 yazında kentteki Boşnak nüfusu hedef alan bir kampanya yürütüldü. Vučić, üniversitenin ve belediyenin devlet desteğini kesmekle tehdit etti. Sandžak Müftüsü Muhamed Demirović de öğrencilerin Boşnaklarla Sırpların birlikte mücadele edebileceğini gösterdiğini söyledi. Ekim 2025’te Novi Pazarlı öğrenciler, facianın birinci yıldönümü için “16 gün, 16 kurban” sloganıyla 340 kilometrelik yolu yürüyerek Novi Sad’a ulaştı. Kente ilk varan grup olan öğrencilere sembolik olarak şehrin anahtarları teslim edildi.
Ayrıca, Novi Pazarlı siyaset bilimci Adem Mavrić listenin altıncı sırasında, yine Novi Pazarlı avukat Mirza Ramusović ise 38. sırada kendine yer buldu. Son sonuçlara göre her iki ismin de meclise girmesi bekleniyor. Mavrić, kampanyanın açılış mitinginde “Novi Pazar’dan Novi Sad’a yürünen her kilometrenin yıllarca körüklenen önyargıya, bölünmeye ve nefrete indirilmiş bir darbe olduğunu” söylemişti.
Arnavut Koalisyonu 2 vekil çıkardı
Bujanovac, Preševo ve Medveđa’daki Arnavut partileri, Eylül sonunda Kosova Başbakanı Albin Kurti’nin Priştine’deki arabuluculuğuyla, ilk kez bir ortak listede birleşti. Demokratik Eylem Partisi (PDD) lideri Šaip Kamberi’nin başında olduğu “Arnavut Koalisyonu” güncel sonuçlara göre 27 bin 664 oy alarak iki milletvekilliği kazandı. Bujanovac’ta Arnavut Koalisyonu yüzde 57 ile birinci olurken, Vučić’in listesi yüzde 27 ile ikinci, Öğrenci Listesi ise yüzde 10,1 ile üçüncü sırada kaldı. Kamberi sonucu “tarihi bir başarı” olarak nitelendirirken Kurti ise sonucu olağanüstü buldu.
Seçim sonrası beklentiler
Öğrenci Listesi’nin zaferi sandıkta netleşse de yeni dönemin nasıl şekilleneceği henüz belirsiz. Hükümeti kimin kuracağı henüz belirsizliğini korurken lidersiz bir hareketten doğan liste, kampanya boyunca bir başbakan adayı açıklamamıştı. Liste başı Ilija Srdanović’in bu göreve gelmesi beklenmezken eski Merkez Bankası Başkanı Dejan Šoškić, Sırbistan medyasında Başbakanlık için adı geçen isimlerin başında bulunuyor. Kilit konumdaki bakanların kim olacağı ve yolsuzlukla mücadele ile hukukun üstünlüğü vaatlerinin nasıl hayata geçirileceği de belirsizliğini koruyor. Plenumlarda kolektif kararlarla şekillenen bir hareketin, günlük devlet yönetimine ve hızlı karar alma süreçlerine nasıl uyum sağlayacağı da bilinmiyor.
Vučić’in Eylül’deki istifasının ardından cumhurbaşkanlığı görevini vekâleten yürüten Ana Brnabić’in görev süresi en fazla üç ay sürebiliyor. Bu nedenle Aralık sonuna kadar cumhurbaşkanlığı seçiminin yapılması gerekiyor. Öğrencilerin bu seçimde kimi destekleyeceği ise henüz bilinmiyor. Şu an Öğrenci Listesi için öngörülen 140 sandalye, hükümet kurmak için yeterli, ancak anayasa değişikliği için gereken üçte iki çoğunluğa, yani 167 sandalyeye erişilemedi. Bu durumun, programdaki bazı köklü reformların SNS’in desteği olmadan hayata geçirilmesini zorlaştırabileceği yorumları da yapılıyor. Polis, güvenlik servisleri ve bakanlıklarda Vučić’e yakın isimlerin tasfiye edilmesi de bekleniyor.
Bütün bu belirsizliklere rağmen, Novi Sad’daki bir istasyon sundurmasının çökmesiyle başlayan ve fakülte işgallerinden sokak eylemlerine, oradan da sandığa uzanan iki yıllık bu süreç, Balkanlar’da son yılların en uzun soluklu iktidarlarından birini sona erdirdi.
Kaynak: N1 Beograd, Vreme, Danas, Reuters, Lily Lynch, BBC
