Pele

Dünyanın dört bir yanındaki milyonlarca insanı buluşturan, futbolun en büyük ve en prestijli sahnesi: FIFA Dünya Kupası. 1930 yılında başlayan ve İkinci Dünya Savaşı haricinde her dört yılda bir düzenlenen bu dev organizasyon, sadece şampiyonluklarla değil, sahadaki trajediler, unutulmaz goller, ilginç tesadüfler ve futbol tarihine yön veren skandallarla dolu.

Arjantin milli takımı kaptanı Maradona, şampiyonluk kupasını kaldırırken, 1986

Bu sene 23’üncüsü düzenlenecek olan Dünya Kupası, 11 Haziran’da başlayacak. Maçlar bu sene Amerika Birleşik Devletleri, Kanada ve Meksika’da oynanacak.

Dünya futbolunun en prestijli turnuvasında, kupanın kazananı 19 Temmuz’daki finalde belli olacak. 2026 Dünya Kupası, dört yıl önce Katar’da düzenlenen turnuvadaki 32 takımdan farklı olarak 48 ülkenin katılımıyla bugüne kadarki en geniş katılımlı organizasyon olacak.

Üç ülkede 16 stadyumda toplam 104 maç oynanacak. Turnuva, 11’i ABD’de, üçü Meksika’da ve ikisi Kanada’da olmak üzere 16 şehirde gerçekleştirilecek. 11 Haziran–19 Temmuz tarihleri arasında oynanacak turnuva, 39 gün sürecek ve bu da Dünya Kupası tarihinin en uzun organizasyonu olacak.

2022’deki turnuva 29, 2014 ve 2018 turnuvaları ise 32 gün sürmüştü.Toplamda grup aşamasındaki 72 maçın 35’i Türkiye saatiyle 02.00 ile 07.00 saatleri arasında oynanacak.

12 grup maçı ise Türkiye saatiyle 22.00’de oynanacak. Bu yaz dört ülke Dünya Kupası’nda ilk kez yer alacak.

Karayipler’den Curaçao, turnuva tarihinin en küçük ülkesi olacak. Almanya, Fildişi Sahili ve Ekvador ile aynı grupta yer alıyorlar. Venezuela kıyılarına 60 kilometre uzaklıktaki ada 2010 yılında Hollanda Krallığı içinde ülke statüsü kazandı.

Kupanın doğuşu

Dünya Kupası fikri, dönemin FIFA Başkanı Jules Rimet’in girişimleriyle hayata geçti. Rimet’in “Olimpiyatlardan ayrı bir turnuvada, dünya üzerindeki her takımın katılabilceği bir futbol organizasyonu” fikrinden yola çıkarak 1928 Hollanda olimpiyatlarından 2 sene sonra Uruguay’da oynatılmasını kararlaştırdığı turnuva ile başladı.

Jules Rimet

FİFA’ya bağlı her ülkenin katılma hakkına sahip olduğu ama Avrupa’dan 4, toplamda da sadece 13 takım katıldığı ilk yıl Avrupa’dan diğer ülkeler mesafe ve ekonomiyi öne sürerek gidemediler. Bu yüzden eleme turu olmadı. Ev sahibi Uruguay, Arjantin’i 4-2 yenerek kupayı kazandı. Maç atmosferi oldukça gergin geçti. Hakem, maç öncesinde can güvenliği istedi ve sağlanınca maçı yönetmeyi kabul etti.

Sonraki iki turnuva İtalya ve Fransa’da düzenlendi ve her ikisini de İtalya kazandı. 1934, Mısır’ın katılımıyla ilk kez bir Afrika ülkesinin boy gösterdiği turnuva oldu.

Dünyanın dört bir yanındaki milyonlarca insanı tek bir meşin yuvarlağın etrafında toplayan FIFA Dünya Kupası, yalnızca bir spor organizasyonu değil, aynı zamanda 20. ve 21. yüzyılın siyasi ve toplumsal tarihinin de bir yansıması.

Savaşın ve siyasetin gölgesinde

Dünya Kupası’nın ilk yılları, dönemin gergin siyasi atmosferinden bağımsız değildi. 1934’te İtalya’da düzenlenen kupa, faşizan siyasetin gövde gösterisine dönüştü. Uruguay ise önceki turnuvaya gelmeyen Avrupalıları boykot ederek turnuvaya katılmadı. 1938’de Fransa’daki turnuva ise yaklaşan savaşın ayak sesleri altında oynandı. Hitler’in Avusturya’yı işgal etmesiyle turnuvadaki takım sayısı 15’e düştü. Araya giren İkinci Dünya Savaşı nedeniyle 1942 ve 1946 yıllarında organizasyon düzenlenemedi.

Siyasetin sahaya indiği en çarpıcı anlardan biri ise 1978’de Arjantin’de yaşandı. Ülkedeki cunta rejiminin propagandasına dönüşen turnuvada, Hollandalı efsane Johan Cruyff’un siyasi durumu protesto ettiği için kupaya katılmadığı uzun süre konuşuldu. Ancak daha sonra ailesine yönelik bir kaçırma girişimi nedeniyle gelmediğini açıkladı.

1982’de ise Fransa’nın golüne itiraz etmek için sahaya inip hakeme golü iptal ettiren Kuveyt Futbol Federasyonu Başkanı Şeyh El Sabah, turnuva tarihine geçmiş oldu.

Unutulmaz trajediler

Futbol tarihinin en dramatik anları da bu sahnede yazıldı. 1950 yılında Brezilya’daki Maracanã Stadyumu’nda 200 bine yakın seyircinin önünde Uruguay’ın şampiyonluğa ulaşması, ev sahibi Brezilya’da bir kişinin intiharına ve 3 kişinin kalp krizi geçirmesine yol açarak “Maracanazo” (Maracana Felaketi) adıyla tarihe geçti.

Ancak en acı olaylardan biri 1994 ABD Dünya Kupası’nın ardından yaşandı. Kendi kalesine gol atarak Kolombiya’nın elenmesine neden olan Andres Escobar, ülkesine döndükten sonra öldürüldü ve futbol dünyasını derinden sarstı.

Diğer bir sarsıcı gelişme ise 2014 yılında ev sahibi Brezilya’nın, kendi seyircisi önünde oynadığı yarı finalde Almanya’ya 7-1 yenilerek kupa tarihinin en ağır şoklarından birini yaşaması oldu.

Efsanelerin doğuşu

Dünya Kupası, futbolun kurallarını ve yıldızlarını baştan yarattı. 1958’de henüz 17 yaşındaki Brezilyalı Pele sahneye çıkarak futbol tarihini değiştirdi. 1974’te Johan Cruyff önderliğindeki Hollanda “Total Futbol” ile oyunu yeniden tanımladı. 1986’da ise Diego Armando Maradona, İngiltere’ye attığı iki golle maça damga vurdu. Biri kurnazca attığı “Tanrı’nın Eli”, diğeri ise orta sahadan herkesi çalımlayarak attığı “Yüzyılın Golü” idi.

Maradona’nın “Tanrı’nın Eli” diye nitelendirilen golü

Futbolun kuralını değiştiren “ilk”ler

Zaman içinde futbolun evrimi, Dünya Kupası turnuvalarına da doğrudan yansıdı. Organizasyon ilk kez 1954’te televizyondan yayınlandı. 1970’te ise maçlar ilk kez canlı ve renkli olarak ekranlara geldi. Oyuncu değişikliği ile sarı ve kırmızı kart uygulamaları ilk kez 1970 Meksika’da kullanıldı. Dünya Kupası tarihinde ilk kırmızı kartı, 1974 yılında Türkiyeli hakem olan Doğan Babacan, Şilili Carlos Caszely’e gösterdi.

Skandallar

1966 yılında İngiltere’deki turnuva öncesi Jules Rimet Kupası çalındı. Altın kupa günler sonra bir parkta, Pickles adında bir köpek tarafından gazetelere sarılı halde bulundu.

2006 yılında Fransa’nın yıldızı Zinedine Zidane, kariyerinin son maçında (Dünya Kupası finali) İtalyan Marco Materazzi’ye kafa atarak kırmızı kartla sahadan ayrıldı. Aynı yıl Portekiz ile Hollanda arasında oynanan ve tam 16 sarı, 4 kırmızı kartın çıktığı maç, kupa tarihinin en hırçın maçı olarak kayıtlara geçti.

Çıplak ayakla futbol inadı

Dünya Kupası tarihi sadece katılanların değil, ilginç sebeplerle katılamayanların da tarihidir. Hindistan, 1950 yılında Brezilya’da düzenlenen turnuvaya katılmaya hak kazanmasına rağmen, maçlara çıplak ayakla çıkma istekleri FIFA tarafından reddedilince turnuvadan çekilme kararı aldı.

Futbol yüzünden çıkan “100 saatlik savaş”

Futbolun sadece bir oyun olmadığının en acı kanıtlarından biri… 1970 Meksika Dünya Kupası elemelerinde karşı karşıya gelen Honduras ve El Salvador arasındaki maçlarda çıkan olaylar kontrolden çıktı. Gerginlik o kadar tırmandı ki, orduların da devreye girmesiyle iki ülke arasında 100 saat süren sıcak çatışmalar yaşandı.

“İtalyanlar giremez”

Şili’nin ev sahipliği yaptığı 1962 turnuvası, eşi benzeri görülmemiş bir şiddete sahne oldu. Kupanın sadece ilk 12 maçında tam 37 futbolcu sakatlandı. Özellikle ev sahibi Şili ile İtalya arasında oynanan ve sert faullerle geçen maçın ardından kriz sokağa taştı; Şili’deki esnaflar dükkanlarının camlarına “İtalyanlar giremez” tabelaları astı.

Cezayir’in trajedisi

İspanya 1982’de, Dünya Kupası tarihinin en çok tartışılan ve kural değişimine yol açan maçlarından biri oynandı. Batı Almanya ve Avusturya, gruptaki son maçlarında karşı karşıya geldi. Almanların 1-0’lık galibiyeti iki takımı birden gruptan çıkarıyor, aynı puandaki Cezayir’i ise eliyordu. Maç tam da bu skorla bitince Cezayir cephesi haklı olarak şike itirazında bulundu ancak sonuç değişmedi.

“General” rütbesi alan futbolcu

İtalya’da düzenlenen 1990 Dünya Kupası’nda Kamerun, çeyrek finale yükselen ilk Afrika ülkesi olarak tarih yazdı. Bu başarının mimarlarından olan 38 yaşındaki Roger Milla, Romanya’ya attığı iki golden sonra ülkesinde çok ilginç bir şekilde onurlandırıldı ve kendisine “General” rütbesi verildi.

Günümüze kadar 22 turnuva düzenlendi ve sadece 8 farklı ülke şampiyonluk sevinci yaşayabildi. Brezilya (5), İtalya ve Almanya (4’er) başı çekerken; Arjantin (3), Fransa ve Uruguay (2’şer), İngiltere ve İspanya ise birer kez futbolun en büyük kupasını müzelerine götürdü.