Conflict and Environment Observatory (CEOBS) verilerinin ortaya çıkardığı İran’daki çok katmanlı çevresel hasar tablosunu bir infografi olarak derledik.
Fotoğraf: Wikipedia
Ortadoğu’da süren İran merkezli savaş yalnızca askeri hedeflerle sınırlı kalmıyor. Conflict and Environment Observatory (CEOBS) tarafından yayımlanan son değerlendirmeye göre, savaşın ilk günlerinden itibaren çevresel yıkım sistematik bir boyuta ulaştı.
CEOBS’un paylaştığı verilere göre, 28 Ocak’tan 10 Mart’a kadarki süreçte 300’den fazla çevresel risk içeren olay tespit edildi ve bunların 232’si detaylı risk analizine tabi tutuldu. %77’si kentleşmiş olan İran’da ortaya çıkan tablo yalnızca hava kirliliği değil; deniz kirliliği, kimyasal yayılım, sanayi hasarı gibi uzun vadeli ekolojik bozulma riskini birlikte büyütüyor.
CEOBS’un 10 Mart 2026 itibarıyla saptadığı toplam olay sayısı.
Uzaktan doğrulama ve temel çevresel risk değerlendirmesi yapılan olay sayısı.
Askeri nesneler içinde en sık vurulan alt tesis grubu.
Hasarın yoğunlaştığı başlıklar
ABD açıklamasına göre İran donanmasına ait hasarlı ya da batmış olabilecek gemi sayısı.
Dena firkateyninin torpido saldırısına uğraması sonrası gözlenen petrol sızıntısının uzunluğu. Kıyı şeridindeki bölgeleri ve su ekosistemini tehdit ediyor.
Körfez’de veya limanlarda vurulduğu belirtilen ticari gemi sayısı.
Hedef alınan petrol işleme ve depolama tesisi
Çevresel hasar yaratan olayların coğrafi yayılımı
- İran
- Irak
- İsrail
- Kuveyt
- Ürdün
- Kıbrıs
- Bahreyn
- Katar
- BAE
- Suudi Arabistan
- Umman
- Azerbaycan
Risk zinciri
Askeri üsler, füze tesisleri, limanlar ve petrol altyapıları hedef alınıyor.
Yangınlar ve ikincil patlamalar yakıt, ağır metal ve toksik madde yayıyor.
Duman, partikül, dioksin, furan ve organik kirleticiler havaya karışıyor.
Deniz, kıyı, toprak ve kent ekosistemleri zarar görüyor.
Biyoçeşitlilik azalıyor, doğal kaynaklar yok oluyor, iklim değişiyor.
Tahran özelinde kritik veri
CEOBS, İsrail’in 7-8 Mart saldırılarında Tahran’daki dokuz milyonluk nüfusun tehlikeli kirlilik düzeylerine maruz kaldığını, is ve kirleticilerin yağışla geri dönmesi nedeniyle “siyah yağmur” etkisinin Tahran’da görüldüğünü aktarıyor.
İran’ın iklim yapısı
Aşırı kurak (hyper-arid)
Kurak (arid)
Yarı kurak (semi-arid)
Akdeniz iklimi
Nemli bölgeler
Atlantic Council’in paylaştığı verilere göre, İran’ın %80’den fazlası kurak ve yarı kurak iklim kuşağında yer alıyor. Bu koşullar İran’ı Ortadoğu’da çevresel hasara en hassas ülke yapıyor.
İran neden zaten kırılgandı?
Geopoliticalmonitor’e göre Tahran’daki eski yeraltı qanat/kariz sistemi dahil su altyapısının eskimesi, büyük su kayıplarına yol açıyordu. Bu nedenle normal yağışlı yıllarda bile su kıtlığı ağırlaşıyor. Bazı bölgelerde yeraltı sularının aşırı çekilmesi, geri döndürülemez tarım arazilerinin çökmesine neden oldu. Her yıl on binlerce insan, şiddetli hava ve su kirliliğinden dolayı erken yaşta hayatını kaybettiği biliniyor.
Tahran şehir merkezi nüfusu. Tahran, çevresi dağlarla çevrili ve kirleticileri tutan coğrafi yapısı nedeniyle yüksek maruziyet riski taşıyan bir metropol. 10 milyon nüfuslu şehir, Alborz sıradağları ile çevrili olup, bu dağlar sıklıkla şehir içinde sis ve kirliliği hapsediyor.
Körfez genelinde içme suyu sağlayan tuzdan arındırma tesislerinin sayısı. Tuzdan arındırma sürecinde kullanılan kimyasallar: Sodyum hipoklorit, ferrik klorür ve sülfürik asit. Bu sebeple tesislere verilen hasar, çevreye zarar verir.
Bu tesislerin içme suyu sağladığı yaklaşık nüfus. Bu da savaşın altyapı boyutunun ekolojik etkisini büyütüyor.
Altyapı ve eşik verileri
Hürmüz Boğazı’ndaki Keshm Adası’ndaki tuzdan arındırma tesisine saldırı
7 Mart’taki saldırı sonrası su tedariki etkilenen köy sayısı. İran, saldırı için Amerika ‘yı suçlamıştı.
Natanz saldırısı
Nükleer tesislere dair risklerin yeniden öne çıktığı tarih.
Kentin kuzeydoğusunda hedef alındığı öne sürülen tesisin yaklaşık uzaklığı.
Savaş başında Körfez’deki demirli ham petrol ve LNG tankeri
Enerji, deniz ve kirlilik riskini büyüten yığılma düzeyi.
CEOBS’nin öne çıkardığı çevresel hasar türleri
- Askeri tesislerde yangın ve patlamalar
- Petrol depoları ve rafinerilerde kirletici yayılımı
- Deniz kirliliği ve petrol tabakaları
- Liman ve gemi hasarına bağlı yakıt sızıntıları
- Nükleer tesislerde belirsizlik ve potansiyel risk
- Tuzdan arındırma tesislerindeki hasar
- Çevresel yönetimde zayıflama
Ana çerçeve
CEOBS verileri, İran’daki çevresel hasarın yalnızca hava kirliliği ya da su altyapısıyla sınırlı olmadığını; askeri alanlar, enerji tesisleri, denizcilik, kıyılar, nükleer sahalar ve yönetişim kapasitesi boyunca genişleyen çok katmanlı bir ekolojik yıkım ürettiğini gösteriyor.
Kaynak: CEOBS, Geopolitical Monitor, Atlantic Council, ChatGPT (tasarım için)
