Di 14ê Tebaxa 1993an de li navçeya Dîgorê ya Qersê, li dijî ferzkirina cerdevaniyê, serdegirtinên gundan, binçavkirinan û zextên li herêmê, çalakiyeke protestoyî pêk hatibû. Tîmên taybet gule li hezaran kesên ku dimeşiyan reşandin. 17 kes hatin kuştin ku şeş ji wan zarok bûn. Li gorî daxuyaniyên fermî 63 birîndar bûn. Di doza hat vekirin de heşt polîsan beraat kirin. Tirkiyeyê jî piştî çendîn salan li pêşberî Dadgeha Mafên Mirov a Ewropayê (DMME) ji ber bûyera li Dîgorê berpirsiyariya xwe qebûl kir.
Li cihê Qetlîama Dîgorê lê pêk hatibû, bernameyeke yadkirinê pêk hatibû, 2025, Foto:MA
Di 14ê Tebaxa 1993an de xelkê gundên girêdayî navçeya Dîgorê ya Qersê, li dijî zextên ku bi salan e berdewam dikirin, ber bi navenda navçeyê ve dest bi meşê kiribûn.
Mirovên ku ji gundên cuda hatibûn ba hev û dixwestin serdegirtinên malan, binçavkirin û ferzkirina cerdevaniyê bi dawî bibin, li dora gundê Qoçakoyê kom bûn. Koma ku ji hezaran kesan pêk dihat, nêzîkî du kîometreyan nêzî Dîgorê hate sekinandin. Piştî demekê, polîsan gule li wan reşandin. Di encamê de 17 kes hatin kuştin. Ji van şeş kes zarok bûn.
Li gorî daxuyaniya fermî 63 kes jî birîndar bûn. Lê belê şahid û hin vegotinên wê serdemê diyar dikin ku hejmara birîndaran gelekî ji vê zêdetir bû. Hin sahiden destnîşan kirin ku ji ber tirs û zextê gelek birîndaran serî li nexweşxaneyan neda bû.
33 sal di ser Qetlîama Dîgorê re derbas bûn. Lê belê lêgerîna edaletê ya ji ber vê qetlîamê hîn jî dewam dike.
“`htmlKesên di dema Komkujiya Dîgorê de hatin kuştin
Di 14ê Tebaxa 1993an de, dema meşa li Dîgorê 17 kes hatin kuştin jiyana:
Agahiyên nav û temenê kesên jiyana xwe ji dest dane li gorî qeydên fermî û belgeyên dozê yên derbarê komkujiyê de hatine rêxistinkirin.
Sê sal şûnde doz hat vekirin
Piştî qetlîamê lêpirsîn hat destpêkirin. Parlamenterê wê demê yê SHPê yê Qersê Mahmut Alınak û hevalên wî raporek amade kirin. Ev rapor pêşkêşî Serokê Meclisê Husamettîn Cindoruk kirin. Piştî ku rapor bi rêya Wezareta Dadê gihîşt Serdozgeriya Komarê ya Qersê, pêvajoya darizandinê bi pêşve çû.
Lêpirsîna amadekariyê nêzî sê salan dewam kir. Di sala 1996an de derbarê heşt polîsên li Rêveberiya Ewlehiyê ya Qersê dixebitîn de bi îdiaya “kuştina bi qesdî” û “hewldana kuştina bi qesdî” doz hat vekirin.
Polîsên tawanbar di parastinên xwe de îdia kirin ku ji nava komê gule li wan reşandine û roketatar hatiye bikaranîn.
Lê belê hate diyarkirin ku di lêkolînên cihê bûyerê de, ji bilî kovikên vala yên aîdî çekên ku polîsan bi kar anîne, ti delîlek derbarê roketatarek an çekeke din de ku van îdiayan piştrast bike nehatiye dîtin. Di raporên saziyên mafên mirovan ên wê demê de jî bal hat kişandin li ser van nakokiyên di nava dosya dozê de. Tevî vê yekê jî piştî si salan darizandin devam kir, polîsên tawanbar beraat kirin.
Bi hinceta “parastina rewa” beraat kirin
Piştî zêdetirî 40 danişînan, Dadgeha Cezayê Giran a Qersê di 24ê Sibata 2006an de derbarê heşt polîsan de bi hinceta “parastina rewa” biryara beraatê da.
Bi vî awayî di bûyera ku 17 kes lê hatibûn kuştin û bi dehan kes birîndar bûn de, xebatkarên ewlehiyê yên ku wekî tawanbar dihatin darizandin, bêyî ku bi berpirsiyariya cezayî re rû bi rû bimînin xwe rizgar kirin.
Tabloya ku di dosyaya Dîgorê de derket holê, piştî çendîn salan ji aliyê parêzeran ve jî bi awayekî tund hate rexnekirin. Yek ji parêzerên dozê Kahraman Ozçagin diyar dike ku darizandin bi navberên dirêj dewam kiriye, daxwazên wan ên ji bo guhdarkirina gelek şahidan nehatine qebûlkirin û di hiqûqa navxweyî de girtina encamekê ne mimkûn xuya dike.
Li gorî Ozçagin yek ji kêmasiyên herî girîng ên dosyayê ew bû ku kesên şahidên rasterast ên bûyerê bûn, ji aliyê dadgehê ve bi têra xwe nehatine guhdarîkirin.
Tirkiyeyê li DMMEyê berpirsiyarî girt ser xwe
Piştî ku polîsên tawanbar li Tirkiyeyê beraat kirin, hin malbatan serî li Dadgeha Mafên Mirov a Ewropayê (DMME) dan.
Di serlêdanan de bi taybetî binpêkirina mafê jiyanê, nekirina lêpirsîneke bibandor û û dirêjiya darizandinê hatin rojevê.
Di pêvajoya DMMEyê de Tirkiyeyê rêya çareseriya dostane hilbijart. Li gorî nûçeya bianetê ya ku di sala 2007an de hatibû weşandin û cih dabû daxuyaniyên parêzerê wê demê Tahir Elçî, Tirkiyeyê berpirsiyariya xwe ya derbarê bûyera li Dîgorê de qebûl kir, derbarê parastina mafê jiyanê û meşandina lêpirsîneke bi bandor de misogerî da.
Her çend polîsên tawanbar li Tirkiyeyê beraat kirin, Tirkiyeyê di pêvajoya Dadgeha Mafên Mirov a Ewropayê de berpirsiyarî girt ser xwe.
Lê belê pêvajoya DMMEyê bi cezakirina xebatkarên ewlehiyê yên ku di qetlîamê de gule reşandibûn bi dawî nebû. Tazminat dan malbatan. Ji aliyê faîlan ve bêcezatiyê dewam kir.
“Ji mirinê mezintir êş e”
Her çend dosya dozê ji bo şahidên Qetlîama Dîgorê girtî be jî, 14ê Tebaxa 1993an nehatiye girtin.
Qasim Çagdavûl, di hevpeyvîneke ku çendîn sal berê dabû de dema behsa zexta li gundan û ferzkirina cerdevaniyê dikir, got ku meş li dijî van zextan pêk hatibû.
Li gorî vegotina Çagdavûl dema bi hezaran kes ber bi Dîgorê ve diçûn tankan pêşiya rê girtin, tîmên taybet li mevziyan bûn û li ser komê gule hatin reşandin. Çagdavûl anî ziman ku wî di wê rojê de xwişka xwe û xizmên xwe winda kirine:
“Mirin nîne, ew êşê bi salan hilgirtin ji mirinê mezintir êşek e.”
“Di rojekê de vegeriya roja meşherê”
Zahir Serbest ê ku ji qetlîamê bi birîndarî xelas bûbû jî, çendîn sal bi şûnde tiştên ku jiyabû vegot.
Serbest got ku di dema meşê de gule li lingê wî ketiyê, piştî wê jî hatiye desteserkirin û 17 rojan li yekîneyeke leşkerî hatiye ragirtin.
Li gorî vegotina Serbest di dema qetlîamê de li qada ku birîndar lê bûn jî dengê çekan dewam kiriye.
33 sal şûnde heman bîr
Suna Karataş a ku di dema qetlîamê de 15 salî bû, di sala 2026an de behsa şahidiya xwe kiriye û ew rojê wekî “cihê qiyametê” bi bîr aniye.
Karataş anî ziman ku di dema meşê de li ser mirovan gule hatin reşandin, mirov reviyan û behsa tiştên ku li cihê birîndaran lê bûn kir.
Karataşê gotiye ku serdegirtinên li ser gundan dewam kirin, mirov hatin binçavkirin û gelek kes neçar ma ku cihên ku lê dijîn biterikînin.
Qetlîama Dîgorê wê ji nû ve bê vekirin?
Wezîrê Dadê Akın Gürlek di 25ê Nîsana 2026an de gotibû ku di nava Rêveberiya Giştî ya Karên Cezayî de Serokatiya Daîreya Lêkolîna Sûcên Failên wan Nediyar hatiye avakirin û li 75 bajaran bi 638 dosyayî û derbarê 693 mexdûran de lêkolîneke berfireh hatiye destpêkirin.
Wezîr di daxuyaniyên xwe yên din de ragihand ku di encama lêkolîna ji nû ve ya hin dosyayên kuştinên failên wan nediyar de kuştin hatine ronîkirin.
Lê belê derbarê wê yekê de ku hîn agahiyeke Celal a li ber çavê raya giştî nîne ku ka wê Qetlîama Dîgorê bikeve nava vê çarçoveya lêkolînê de an na.
Parêzerê dosyayê Kahraman Ozçagin jî ji ber vê yekê diyar dike ku dixwaze bi serlêdana li Wezaretê fêr bibe ka Dîgor di nava wê lîsteyê de heye an na.
Ozçagin wiha gotiye:
Li gorî parêzer ji bo rûbirûbûneke rasteqîn ne bes e ku tenê mekanîzmayên darizandina heyî bêne xebitandin, divê arşîvên dewletê bêne vekirin û Komîsyoneke Rastiyê ya serbixwe bê avakirin.
