pêşnûmeya “Bihêzkirina Hevgirtina Neteweyî û Yekbûna Civakî”

Di 5ê Tebaxê de Serokê Koma AKPê Abdullah Guler aşkere kiribû ku wan bi 360 îmzayan pêşnûmeya bi navê “Bihêzkirina Yekbûna Civakî û Hevgirtina Neteweyî” pêşkêşî Serokatiya Parlamemtoyê kiriye.

Pêşnûme ji 12 xalan pêk tê û qanûn, sûcên avakirin an jî birêvebirina PKK û KCKyê, endamtiya rêxistinê, alîkariya bi zanebûn û propagandaya rêxistinê li xwe digire.

Bihêzkirina Hevgirtina Neteweyî û Yekbûna Civakî

Sedemên giştî

Armanc û erkên sereke yên dewletê; parastina serxwebûn û yekparçeyiya gel, dabeşnebûna welat, komarparêzî û demokrasiyê ye. Her wiha, ewlehî, aramî û bextewariya kesan û civakê misoger dike; hewldana ji bo rakirina wan astengiyên ku maf û azadiyên bingehîn ên takekesî sînordar dikin û bi prensîbên dewleta hiqûqî ya civakî û dadmendiyê re neguncayî ne; her wiha afirandina şert û mercên pêwîst ji bo bipêşketina madî û manewî ya mirov e. Ev berpirsyarî, li gel parastina nîzama giştî, xurtkirina aştiya civakî jî dike yek ji erkên esasî yên dewletê.

Di destpêka sedsala duyemîn a komara me de, welatê me bi nerîneke nû ve ber bi siberojê ve gav davêje ku prensîbên ewlehî, demokrasiyê û dewleta hiqûqê wekî hêmanên temamkerê hev dibîne. Di rastiyê de, ev sedsal ne tenê derbirîna serdemeke nû ye; di heman demê de derbirîna dîtineke wiha ye ku xwezaya demokratîk a dewleta hiqûqê xurtir dike, yekîtî û tifaqa niştimanî pêk tîne, aramiya civakî ber bi berdewamiyê ve dibe û paşeroja hevpar a gelê me misoger dike. Ev dîtin, di çarçoveya yekparçeyiya dewletê li gel welat û gelê wê, prensîba serweriya niştimanî û hişmendiya hevwelatîbûnê de teşe digire; ne tenê parastina nîzama giştî, her wiha xurtkirina hevgirtina civakî û avakirina paşerojeke hevpar li ser bingeheke bihêztir jî pêwîst dibîne.

Tirkiyeyeke ku teror tê de bi temamî bi dawî bûbe; soza paşerojeke bihêztir di warê ewlehî, demokrasî, bipêşketina aborî û dewleta hiqûqê de dide. Arastekirina wan çavkaniyên ku bo ewlehiyê hatine veqetandin ber bi perwerde, zanist, teknolojî, hilberîn, binesazî û bipêşketina civakî ve, wê beşdariyeke girîng bike di xurtkirina atmosfera aramiyê de li her quncikekî welat û piştrastkirina wê yekê ku nifşên paşerojê dûr ji bandora tundûtûjiyê û di nav ewlehiyê de bijîn.

Divê were zanîn ku di pêvajoya têkoşîna bi salan de ne tenê rêkarên ewlehiyê hatine girtin; her wiha siyasetên piralî yên aborî, civakî û demokratîk jî hatine meşandin. Lewra ev pirsgirêk ne tenê li ser bingeha ewlehiyê hatiye nirxandin, her wiha bi hemû reng û aliyên xwe ve hatiye gotûbêjkirin û helwesteke giştgîr hatiye nîşandan. Di vê çarçoveyê de, bi taybetî ji sala 2002an ve, bi mebesta xurtkirina maf û azadiyên bingehîn, xurtkirina pêwendiya navbera dewlet û gel û bilindkirina pîvanên demokratîk, çaksaziyên giştgir hatine kirin. Bi rêya wan guhertinên destûrî û rêziknameyên qanûnî yên ku ji aliyê Parlamentoya Tirkiyeyê û gelê me ve hatine pesendkirin, bipêşketinên girîng di warê dewleta hiqûqê û demokratîzekirinê de hatine bidestxistin.

Di çarçoveya vê têgihiştinê de; li ser bingeha yekparçeyiya dewleta Komara Tirkiyeyê li gel welat û gelê wê, prensîba dewleta hiqûqê, sîstema siyasî ya demokratîk û li ber çav girtina ewlehiya giştî, armanc çespandina berdewamiya aramiya civakî ye. Naveroka vê dîtinê, misogerkirina hevgirtina civakî û parastina nirxên hevpar ên gelê me ye, bi rêya hilweşandina pêkhateyên çekdar û xurtkirina qada siyaseta demokratîk.

Di bin vê ronahiyê de, Komîsyona Yekrêziya Niştimanî, Biratî û Demokrasiyê ku di nava Parlamentoya Tirkiyeyê de hatiye damezrandin, wekî navendeke girîng a şêwirmendî û nirxandinê xizmet kiriye ku beşdarî di anîna holê ya nêrînên siyasî yên cuda, pêdiviyên civakî û nirxandinên hiqûqî li ser zemîneke hevpar de kiriye. Karên komîsyonê rê li ber nirxandina piralî ya pirsgirêkan, diyarkirina qurbaniyan, xurtkirina lihevkirina civakî û gotûbêjkirina giştgir a wan rêziknameyên qanûnî yên pêwîst vekiriye. Bi vî awayî, berpirsyariya destûrî ya Parlamentoya Tirkiyeyê, ku cihê şênberbûna îradeya gel e, di çareserkirina pirsgirêkên civakî de careke din bi kiryar hat piştrastkirin.

Dewleta hiqûqê ne tenê sîstemek e ku cezakirina tawanan bike bingeha xwe. Dewleta hiqûqê derbirîna têgihiştineke piralî ye ku pêkanîna dadmendiyê, parastina ewlehiya giştî, xurtkirina aramiya civakî û ji nû ve girêdana wan kesên ku tawan kirine bi civakê re, li ber çavan digire. Di vê çarçoveyê de, sîstema dadweriya cezayê ne tenê armanca bersivdayîna tawana borî heye, her wiha xizmetê dike ji bo dabînkirina nîzam û ewlehiya giştî, rêgirtina li dûbarebûna tawanê, handana kesê cezakirî ji bo jiyaneke girêdayî qanûnan û xurtkirina aştiya civakî.

Xurtkirin û berdewamkirina wê qonaxa ku em niha gihîştinê, ji bilî domandina bi bandor a rêkarên ewlehiyê, pêwîstiya wê bi bipêşketina sîstema dadweriya cezayê jî heye bi şêwazekî ku di heyama demdirêj de piştgiriyê bide ewlehiya giştî. Di vê çarçoveyê de, bi vê pêşniyara ku hatiye amadekirin; armanc ew e ku rê li ber dubarebûna êşên wiha di paşerojê de bê girtin, parastina destkeftiyan, cîgirkirina bihêztir a ewlehiya giştî, bipêşketina sîstema dadweriya cezayê û di rewşên guncaw de, vegerandina kesên pêwendîdar bo nav civakê wekî kesên girêdayî nîzama yasayî be.

Desthilata nirxandina yasadaner di diyarkirina siyasetên ceza û bicihanîna wan de, desthilateke destûrî ye bi mebesta bidestxistina berjewendiya giştî di nav sînorên prensîbên dewleta hiqûqê de. Bi li ber çav girtina guherîna şert û mercên civakî, asta rêkarên ewlehiyê, encamên bicihanîna sîstema dadweriya cezayê û pêdiviyên nîzama giştî, encamdana rêziknameyên nû di sîstema dadweriya cezayî de, yek ji erkên siruştî û destûrî yên desthilata yasadanînê ye di dewletên hiqûqî yên pêşketî de.

Pêşniyar ne rêziknameyek e ku biryarên cezakirinê red bike, siruşta yasayî ya tawanan biguherîne yan jî berpirsyariya cezayî bi dawî bike. Pêvajoya lêkolîn û dadgehkirinê ya berdewam û biryarên qetî yên cezakirinê bi hemû şopên xwe yên yasayî tê parastin; ti guhertin derbarê sifeta tawanê, biryara cezakirinê yan berpirsyariya cezayî nehatiye pêşbînîkirin. Di vî warî de pêşniyar, di warê siruşta yasayî de, rêziknameyeke qanûnî ya sînordar û mercdar e ku têkildarî sîstema dadweriya cezayê û qanûna bicihanîna cezayî (înfaz) e.

Ji bo ku pêvajoya “Tirkiyeya bê teror” li ser zemîneke saxlem, rastîn û berdewam bê danîn, ezmûnên navneteweyî jî hatine nirxandin. Bi li ber çav girtina ezmûna têkoşîna zêdetirî çil salan, “modeleke tirkî” ya resen teşe girtiye, ku li ser bingeha ezmûna welatê me, rastiya civakî û kevneşopiya dewletdariyê hatiye avakirin. Pêşniyar, ku li ser bingeha wê rapora ku ji aliyê Komîsyona Piştgiriya Niştimanî, Biratî û Demokrasiyê ve bi nerîna pêşîdayîna li hişê hevpar û xalên hevbeş hatiye amadekirin, çarçoveyeke bingehîn pêk tîne ku yekem gava wan rêziknameyên yasayî ye ku di pêvajoyê de hatine pêşbînîkirin.

Bi li ber çav girtina siruşta dînamîk a pêvajoyê, li gorî wan pêdiviyên ku di dema bicihanînê de derdikevin, ezmûnên bidestxistî û guherîna şert û mercan, ji bo misogerkirina bipêşketina pêvajoyê li gorî armanca wê, dibe ku di çarçoveya desthilata nirxandina yasadanînê de maytêkirin di qanûnên pêwendîdar de bê kirin an jî qanûna nû bê derxistin.

Divê were zanîn ku pêvajoyê, ne tenê li welatê me, her wiha bi armanca ji nû ve avakirina aştî û biratiyê ye li temamiya wê erdnîgariya ku welatê me tê de ye. Di vê çarçoveyê de, pêvajoya ku bi hilweşandina rêxistinê û daxistina çekan dest pê dike, bi xistina jêr bicihanîna rêziknameyên yasayî yên pêwîst, dê êdî bibe berhema gel.

Pêşniyar, bi wan sedemên li jor hatine ravekirin hatiye amadekirin.

Xal û navaroka pêşnûmeya pêşnûmeyê weha ye:

Armanc û çarçove

XALA 1 – (1) Armanca vê qanûnê ev e: Piştî ku saziyên ewlehiyê destnîşan dikin ku hebûna fiilî ya rêxistina PKK/KCK û her cure pêkhateyên bi wê ve girêdayî bi dawî hatiye û hemû çek û cebilxaneyên di bin kontrola wê de teslîm kiriye û biryara Desteya Ewlehiya Neteweyî (MGK) ya ku vê destnîşankirinê pejirandiye di Rojnameya Fermî de weşandiye, karûbarên derengxistina lêkolîn û dadgehkirinan û cîbicîkirina hukmên mehkûmiyetê û karûbarên din ên ku dê bên kirin diyar bike.

(2) Hukmên vê qanûnê, sûcên damezrandin an rêvebirina rêxistina PKK/KCK, endamtiya rêxistinê an jî bi zanebûn û bi dilxwazî alîkariya rêxistinê û propagandakirina rêxistinê û sûcên ku di çarçoveya çalakiyên vê rêxistinê de hatine kirin û sûcên ku di berjewendiya vê rêxistinê de li gorî qanûna pêşîgirtina fînansmanê ya 7/2/2013 bi hejmar 6415 hatine rêkûpêkkirin, digire nav xwe.

Pênase

XAL 2 – (1) Di vê Qanûnê de Rêxistin: Rêxistina PKK/KCK û hemû pêkhateyên wê yên girêdayî,
b) Komîte: Komîteya ku li gorî maddeya 7an a vê Qanûnê dê were damezrandin, diyar dike. Derengxistina lêkolîn û dadgehkirinan

XAL 3 – (1) Bi şerta ku saziyên ewlehiyê destnîşan bikin ku hebûna fiilî ya rêxistinê bi dawî hatiye û hemû çek û cebilxaneyên di bin kontrola wê de teslîm kiriye û biryara Desteya Ewlehiya Neteweyî ya ku vê destnîşankirinê pejirandiye di Rojnameya Fermî de weşandiye, ji bilî lêkolîn û dadgehkirinên li ser sûcê kuştina bi qestî ya di çarçoveya çalakiyên rêxistinê de û sûcên ku berî 1/6/2005 hatine kirin û cezayê girtîgehê ya jîyanî an jî girtîgehê ya jîyanî ya girantir hewce dikin, lêkolîn û dadgehkirinên li ser sûcên ku di navbera xala 1ê de ne û sînorê jorîn ê cezayê wan 15 sal an kêmtir e, bi 5 salan û yên ku cezayê wan ji 15 salan zêdetir e an jî cezayê girtîgehê ya jîyanî an jî girtîgehê ya jîyanî ya girantir hewce dikin, bi deh salan têne derengxistin. Di dema derengxistinê de dema parastina dadgehê naxebite. Dosyeyên van sûcan û delîlên ku ji bo îspatkirina sûcê bi kêr tên, ji dîroka biryara derengxistinê ve di dema derengxistinê de têne parastin. Li ser tişt û nirxên mal û milk ên ku mûsadereyê digirin, digel biryara derengxistinê biryara tasfiyeyê jî tê dayîn û tên tomarkirin wekî dahata Xezîneyê. Biryar ji kesên ku mafê serlêdanê li rêyên qanûnî heye re tê ragihandin. Di biryarê de mafê serlêdanê û îtîrazê, dem û mercî tê nîşandan.

(2) Kesên ku mafê serlêdanê li rêyên qanûnî heye, dikarin di nav du hefteyan de li dijî biryarên ku li gorî fıkra yekemîn ji aliyê dozgeriyên komarê ve hatine dayîn, li dadweriya ceza ya aştiyê serî lê bidin. Li dijî biryarên dadgehê yên derengxistina dadgehkirinê yên li gorî fıkra yekemîn jî dikarin di nav du hefteyan de îtîraz bikin.

(3) Lêkolînên ku dê li ser sûcên ku berî weşandina biryara Desteya Ewlehiya Neteweyî di Rojnameya Fermî de hatine kirin û di navbera xala 1ê de ne û piştî vê dîrokê tên destpêkirin, bi destûra Desteya Ewlehiya Neteweyî ve girêdayî ne. Tedbîrên parastinê û dosyeyên di lêkolîna rêya qanûnî de.

XAL 4 – (1) Tedbîrên parastinê yên girtin û kontrola dadgehî yên ku li ser sûcên ku li gorî xala 3yan biryara derengxistinê dê li ser wan were dayîn, ji aliyê dadwer an dadgeha xwedî desthilatî ya qonaxa lêkolîn an dadgehkirinê û dadgeha herêmî ya dadwerî an jî daîreya ceza ya têkildar a Dadgeha Bilind ve têne nirxandin û heke şertên wê hebin, biryara rakirina van tedbîran tê dayîn.

(2) Li ser dosyeyên ku di lêkolîna îstînaf an temyîzê de ne û bi sûcên ku li gorî xala 3yan biryara derengxistinê dê li ser wan were dayîn ve girêdayî ne, biryara betalkirinê tê dayîn.Tomarkirina biryarên derengxistinê û dîsa kirina sûc.

XAL 5 – (1) Biryarên derengxistinê yên ku li gorî xala 3yan têne dayîn, di pergaleke taybet de têne tomarkirin. Ev tomar dikarin tenê dema ku bi lêkolîn an dadgehkirinekê ve girêdayî ji aliyê dozgeriyên Komarê, dadwer an dadgehê ve werin xwestin, ji bo armanca ku di fıkra duyemîn de hatiye diyarkirin, werin bikaranîn.

(2) Heke di dema derengxistinê de, ji dîroka biryara derengxistinê ve, yek ji sûcan were kirin, biryara derengxistinê tê rakirin û lêkolîn û dadgehkirin berdewam dike. Di rewşa mehkûmiyetê de, cîbicîkirina cezayê li gorî xala 6an nayê derengxistin û hemû encamên hukmên mehkûmiyetê çê dibin. Heke dema diyarkirî bê sûckirin derbas bibe, biryara ku ne hewce ye dadgehkirin were kirin an jî biryara ketina dadgehê tê dayîn. Derengxistina cîbicîkirina hukmên mehkûmiyetê.

XAL 6 – (1) Bi şerta ku saziyên ewlehiyê destnîşan bikin ku hebûna fiilî ya rêxistinê bi dawî hatiye û hemû çek û cebilxaneyên di bin kontrola wê de teslîm kiriye û biryara Desteya Ewlehiya Neteweyî ya ku vê destnîşankirinê pejirandiye di Rojnameya Fermî de weşandiye, ji bilî kesên ku ji ber sûcê kuştina bi qestî ya di çarçoveya çalakiyên rêxistinê de hatine mehkûmkirin û kesên ku ji ber sûcên berî 1/6/2005 hatine kirin cezayê girtîgehê ya jîyanî an jî girtîgehê ya jîyanî ya girantir li ser wan hatiye birîn, ji bo sûcên di navbera xala 1ê de:

a) Cîbicîkirina cezayên kesên ku bi tevahî 15 sal an kêmtir cezayê girtîgehê li ser wan hatiye birîn, bi 5 salan,
b) Cîbicîkirina cezayên kesên ku bi tevahî pênzdeh sal an kêmtir cezayê girtîgehê li ser wan hatiye birîn, bi pênc salan,
b) Cîbicîkirina cezayên kesên ku bi tevahî ji pênzdeh salan zêdetir cezayê girtîgehê an jî cezayê girtîgehê ya jîyanî an jî girtîgehê ya jîyanî ya girantir li ser wan hatiye birîn, bi deh salan,bi biryara dadwerê cîbicîkirinê tê derengxistin. Sepandina vê fıkrayê cîbicîkirina biryarên mûsadereyê asteng nake. Di dema derengxistinê de dema parastina cezayê naxebite.

(2) Li dijî biryarên derengxistinê yên ku li gorî fıkra yekemîn ji aliyê dadwerê cîbicîkirinê ve hatine dayîn, dikare îtiraz were kirin.
(3) Biryarên derengxistinê yên ku li gorî fıkra yekemîn têne dayîn, di pergala ku li gorî fıkra yekemîn a maddeya 5an hatiye damezrandin de têne tomar kirin. Ev tomar dikarin tenê dema ku bi lêkolîn an dadgehkirinekê ve girêdayî ji aliyê dozgerê Komarê, dadwer an dadgehê ve werin xwestin, ji bo armanca ku di fıkra çaremîn de hatiye diyar kirin, werin bikar anîn.
(4) Heke di dema derengxistinê de, ji dîroka biryara derengxistinê ve, yek ji sûcên terorê were kirin, dadwerê cîbicîkirinê biryara derengxistinê radike û biryara berdewamkirina cîbicîkirina cezayê dide. Heke dema diyarkirî bê sûckirin derbas bibe, cezayê dayî wekî hatî cîbicîkirin tê hesibandin. Şopandina biryarên derengxistinê ji aliyê serdozgeriyên Komarê ve tê kirin.Şopandin, hevkarî û sepandin.

XAL 7 – (1) Şopandin û nirxandina sepandina çalakiyên di navbera vê Qanûnê de; piştî weşandina Qanûnê di Rojnameya Fermî de, ji aliyê Desteya Ewlehiya Neteweyî ve tê kirin ku di bin serokatiya Cîgirê Serokkomar de, Wezîrê Dadê, Wezîrê Karûbarên Derve, Wezîrê Karûbarên Navxweyî, Wezîrê Parastinê, Sekreteriya Giştî ya Serokkomariyê, Serokê Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî û Sekreterê Giştî yê Desteya Ewlehiya Neteweyî pêk tê. Heke hewce be, Desteya Ewlehiya Neteweyî dikare komîsyonên jêrîn damezrîne, nûnerên wezaret, sazî û damezrandinan û kesên pêwîst ji bo civînên Desteyê û komîsyonan bixwîne.
(2) Komîte dikare ji bo pêşdebirina pêvajoyê li cem rêxistinê, di komîsyonên jêrîn de wezîfedar bike.
(3) Piştî weşandina biryara Desteya Ewlehiya Neteweyî ya ku di xala 1ê de hatiye diyarkirin di Rojnameya Fermî de, li gorî armanc û çarçoveya vê Qanûnê; li gorî raporta çavdêriyê ya tasfiyekirina temam a rêxistinê, dikare bi demsalî ji aliyê Desteya Ewlehiya Neteweyî ve nirxandin were kirin. Heke Komîte pêwîst bibîne, dikare li ser rêkûpêkkirinên dadgehî, îdarî û qanûnî daxwazê bike.
(4) Biryarên derengxistinê yên ku li gorî vê Qanûnê têne dayîn, piştî weşandina biryara Desteya Ewlehiya Neteweyî ya ku di xala 1ê de hatiye diyarkirin di Rojnameya Fermî de, bi demsalî ji aliyê Desteyê ve têne nirxandin û heke pêwîst were dîtin;
(a) Rakirina hemû encamên bêparbûna mafan a ji ber lêkolîn û dadgehkirinan, ji dadweriya ceza ya aşitiyê an dadgehê,
b) Rakirina hemû encamên bêparbûna mafan a ji ber hukmên mehkûmiyetê, ji dadweriya cîbicîkirinê,ji aliyê Desteyê ve tê xwestin. Li ser daxwazê, merciyê têkildar biryar dide. Li dijî van biryaran dikare îtiraz were kirin. Ji bo ku li gorî benda vê fıkrayê daxwaz were kirin, ji bo biryarên derengxistinê yên pênc salî divê du sal û ji bo yên deh salî divê sê sal ji dîroka biryarê ve derbas bûbe.
(5) Komîte bi awayekî birêkûpêk Meclîs li ser xebatên xwe agahdar dike. Ji aliyê Serokatiya Meclisê ve, ji bo şopandina çalakiyên di navbera vê Qanûnê de, Komîsyona Şopandinê tê damezrandin. Komîsyona Şopandinê çalakiyên di navbera vê Qanûnê de dişopîne û dikare pêşniyaran bike.
(6) Xizmetên sekreteryayê yên Desteya Ewlehiya Neteweyî ji aliyê Sekreteriya Giştî ya Serokkomariyê ve tên pêkanîn. Teslîmkirina çek û malzemeyan.

XAL 8 – (1) Çek, cebilxane, alav, amûr, madeyên teqemenî û her cure malzemeyên ku endamên rêxistinê yên di navbera vê Qanûnê de bi xwe re anîne an jî îlan kirine, tên tomarkirin.
(2) Usûl û esasên sepandina vê xalê, bi wergirtina nêrîna saziyên ewlehiyê, ji aliyê Wezareta Karûbarên Navxweyî û Wezareta Parastin ve tên diyarkirin.

XAL 9 – (1) Hukmên vê Qanûnê, piştî weşandina biryara Desteya Ewlehiya Neteweyî ya ku di xala 1ê de hatiye diyarkirin di Rojnameya Fermî de, di nav şeş mehan de yên ku bi nivîskî li serdozgeriyên Komarê yên cihê xwe an jî saziyên ku ji aliyê Desteyê ve hatine wezîfedarkirin daxwaz dikin ku ji hukmên vê Qanûnê sûd werbigirin, tên sepanandin. Wezîfe û berpirsiyarî.

XAL 10 – (1) Wezîfeyên ku di navbera vê Qanûnê de hatine dayîn, ji aliyê sazî û damezrandinên giştî yên têkildar ve bi lez tên pêkanîn.
(2) Kesên ku wezîfeyên di navbera armanc û çalakiyên vê Qanûnê de pêk tînin, ji ber van wezîfeyên xwe berpirsiyariya hiqûqî, îdarî an jî cezayî nagİrin.

XAL 11 – (1) Ev Qanûn di dîroka weşandina xwe de dikeve meriyetê.

XAL 12 – (1) Hukmên vê Qanûnê ji aliyê Serokkomar ve tên cîbicîkirin.