Li gorî rapora ÎHDê di sala 2025an de li herêmê 8 jê zarok 588 kes hatine desteserkirin û ji wan 6 jê zarok 83 kes hatine girtin. 12 kes di girtîgehan de mirine û 38 kes jî rûbirûyê îşkenceyê bûne.
Şaxa komeleya Mafên Mirovan (ÎHD) a Amedê, rapora xwe ya têkildarî binpêkirinên mafên mirovan ên di sala 2025an de li herêmê hatine kirin, aşkere kir.
Serokê Şaxê Ercan Yilmaz beşa nirxandinê ya raporê û Nûnerê Herêmê yê ÎHDê Tahir Saçakli jî bîlançoya raporê xwend.
Di raporê de hate gotin ku binpêkirinên li herêmê hatine kirin ji bûyerên munferît zêdetir, di hinek qadên diyar de bi awayekî sîstematîk hatine kirin.
Binpêkirina mafên jiyanî
Di raporê de hate diyarkirin ku mafên civîn, xwenîşandan û meşan bi biryarên kêfî hatine astengkirin, têkildarî siyasetmedar û mafparêzan lêpirsînên kêfî hatine vekirin û biryara girtina wan hatiye dayîn. Her weha binpêkirina mafên jiyanî di bin sernavên weke, “bêcezatîyê” “mirinên li girtîgehan”, “mirinên fermî yan jî ji ber xemsariyê”, “mirinên biguman”, “îdiaya xwekuştinê” û “qezayên kar” de çêbûne.
Di berdewama raporê de hatiye destnîşankirin ku peywirdarên dewletê li girtîgehan, navendên desteserkirinê û li derveyî van cihan jî îşkence, miameleya xerab, kiriyarên biçûkxistinê li welatiyan kirine, gef li welatiyan xwarine û sîxûrtî ferz kirine.
Herî kêm 83 kes hatin girtin
Li gorî raporê li bajarên Kurdan herî kêm 588 welatî hatin desteserkirin û herî kêm 83 jî hatine girtin. Hat diyarkirin ku hêzên ewlehiyê bi ser gelek malan de girtin e, derbarê gelek kesan de lêpirsîn hatine vekirin û bi vê yekê re azadiya welatiyan hatiye binpêkirin.
Girtîgeh
Di raporê de hate gotin ku di tevahiya salê de binpêkirinên li dijî girtiyan berdewam kirine, girtî bêyî daxwaza xwe ji bo girtîgehên cuda hatin sirgunkirin, mafê xizmetên tenduristiyê, agahîgirtin û çalakiyên civakî hatin binpêkirin û ev binpêkirin bi awayekî sîstematîk domiyane.
Tundkariya li dijî jinan
Di raporê behsa tundkariya li dijî jinan û kuştina jinan hatiye kirin. Gelek jin di encama tundkariya nava malê de mirin e û birîndar bûne. Hat destnîşankirin ku îstîsmara li dijî zarokan, bûyerên tundkariyê jî hatine tomarkirin.
Binpêkirina mafan
Di raporê de hatiye diyar kirin ku herî kêm 2 hezar û 671 binpêkirinên mafên mirovan hatine tomarkirin. Her weha hatiye gotin ku ev tablo nîşaneya pirsgirêka maf û azadiyan e û piraniya binpêkirinên li herêmê bingeha xwe ji neçareserkirina pirsgirêka Kurd digire.
Pêvajoya heyî her çend bendewariyek di nava gel de çêkiribe jî bandoreke erênî li ser bikaranîna mafên şexsî û mafên kolektîfî nekiriye. Hat gotin ku ji bo pêvajoya heyî veguhere aştiyeke civakî divê welatî encamên erênî hîs bikin, binpêkirinên giran ên li girtîgehan bi dawî bibin, biryarên DMME û AYMê bên bicihanîn, polîtîkayên zextê bi dawî bibin.
Mafê hêviyê
Di raporê de amaje bi hevrûbûna bi binpêkirinên giran ên demên berê de hatine kirin û xwestiye biryarên Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê(DMME) û Dadgeha Destûra Bingehîn(AYM) yên têkildarî “mafê hêviyê” bên cîbicîkirin. Hatiye gotin ku ji bo serkeftina pêvajoyê divê gel jî bi awayekî çalak tev li pêvajoyê were kirin, gavên demokratîk ên şênber bên avêtin.
Hûrgiliyên raporê
Di raporê de daneyên binpêkirinan weha hatiye rêzkirin:
*2 kes ji aliyê polîsan ve hatine kuştin, 4 kes hatin birîndarkirin, kesekî di bin çavan de miriye, 12 kes di girtîgehan de mirine, 6 kes ji ber xemsarî û xeletiya fermî mirine, 317 kes birîndar bûn, 4 mirinên biguman ên polîs-leşkeran e.
*Di pevçûnan de 19 endamên hêzên ewlekariyê, 27 milîtan mirine. Tevî mirin û birîndariyên dersdêr, sendîkavan, bijîşk, rojnameger û hwd. bi giştî 73 mirin û 338 bûyerên birîndarbûnê çêbûn.
*85 kesan xwe kuştine ango mirina wan biguman e.
Binpêkirina mafên jiyanê yên jinan
*42 jin di nava malbatê de rastî tundkariyê hatin e, 2 jinan xwekuştin e, 33 jin mirin e.
*7 jin di encama tûndkariyê de birîndar bûne, 7 jin mirin e, 2 rastî êrişa zayendî hatin e û li 4 jinan jî fihûş hatiye ferzkirin.
Zarok
*Zarokek di encama tundkariya navê malê de birîndar bûye.
*11 zarok rastî tecawizê hatine; di encama tundiya civakî de 6 zarok mirin e, 3 zarok birîndar bûn e.
*31 zarok rastî îstîsmara zayendî hatin, fihûş li 2 zarokan hatiye ferzkirin û zarokek jî rastî tundiya polîsan hatiye.
Îşkence
*Di bin çavan de 6 caran îşkence hatiye kirin, 273 caran li derveyî navendên desteserkirinê îşkence û miameleya xerab li welatiyan hate kirin.
*38 kes li girtîgehan rastî îşkenceyê hatin, 17 bûyerên revandina zarokan û gefa sîxûrtiyê û gef li 7 zarokan hate xwarin.
* 8 jê zarok bi giştî 588 kes hatine desteserkirin û 6 jê zarok bi giştî 83 kes hatine girtin.
Binpêkirina mafên derbirînê
*24 binpêkirinên mafê fikir û derbirînê hatine tomarkirin.
* Derbarê 174 kesan de 54 lêpirsîn hatine vekirin û li 45 kesan jî 13 doz hatine vekirin.
Binpêkirinên li girtîgehan
Di berdewama raporê de hatiye gotin ku di dema sewqkirinan de 16, di mijara mafê tenduristiyê de 19, di mafê agahîgirtin û hwd. de 3, di mijarên weke çalakiyên civakî 5 binpêkirin hatine kirin. Her weha li 5 girtiyan lêpirsîn hatiye vekirin û tehliyeya 18 girtiyan jî hatiye taloqkirin.
Li Tirkiyeyê rewşa girtiyên nexweş
Li gorî daneyên Komeleya Mafên Mirovan(IHD) di girtîgehên Tirkiyeyê de herî kêm 1412 girtiyên nexweş hene ku ji wan 161 jin û 1251 mêr in.
Rewşa 335 girtiyan giran e. Ji van girtiyan 230 kes nikarin bi tenê serê xwe jiyana xwe bidomînin û pêdiviya 105 kesan bi piştgiriyê heye; her wiha ji ber nexweşiyên wan divê 188 girtî bi berdewamî di bin kontrolê de bin.
Her çend nexweşiyên 515 girtiyan hatibin diyarkirin jî, ji ber ku agahiyên berfireh nîn in û derbarê nexweşiya 2 girtiyan de jî tu agahî nehatine bi dest xistin, derbarê rewşa 517 girtiyan de tespîtek nehatiye kirin ka nexweşiya wan giran e yan na.
(FD)